Bác Thành và tôi cùng ngồi bên ban công, lơ đãng nhìn ra phía hồ. Trời vừa mưa đã hửng. Hai bác cháu sau một hồi trò chuyện liên tục thì cùng im lặng, mỗi người một dòng suy tư. Rồi các cộng sự xinh đẹp của tôi xuất hiện, mang theo bánh và hoa quả. Bấy giờ mới thấy bụng đói cồn cào, tôi vừa nhai ngấu nghiến vừa thuật lại cho hai bạn nghe câu chuyện làm thuốc của ông bà bác sĩ Tín.

Ông bà bác sĩ Tín

Lúc nghe Bùi Kiến Tín trình bày về chuyện đi Quy Nhơn lập nghiệp, ông Cửu Thứ sốt sắng đem bằng khoán đất đai xuống Hội An cầm thế cho ông Chấn Long, một người Hoa thường mua lúa của ông nội trên Trung Phước, vay 5.000 đồng cho con làm vốn kinh doanh, tương đương với 40 triệu Việt Nam đồng năm 1975. Ở Quy Nhơn có một ông bác sĩ bà con tên là Trương Đình Ngô, cả gia đình cũng học bên Pháp về, thêm ông Trương Đình Nam học dược sĩ. Kiến Tín hợp tác với mấy người đó lập cơ sở sản xuất thuốc tây giá rẻ cho đại chúng. Sau ông Nam rút lui, Bùi Kiến Tín mở Nhà thuốc Bác sĩ Tín. Ông không làm bác sĩ mà lo tìm cách sản xuất thuốc.

“Sao lại thế ạ?”

Bác Thành chậm rãi giải thích:

“Ổng làm luận án bác sĩ bên Pháp về tình hình sức khỏe của người dân ở Đông Dương. Cái luận án của ổng cũng lạ lùng lắm. Việt Nam hồi đó chưa đầy 20 triệu dân, nằm trong cộng đồng Đông Dương, Bắc Kì gọi là Tonkin, Trung Kì là Annam, Nam Kì là Cochinchine, bên này có Lào gọi là Ai Lao, Campuchia gọi là Cao Miên. Cao Miên, Ai Lao, miền Bắc, miền Trung, miền Nam. Tầm nhìn của bác sĩ Tín khi đi học bên Pháp thì cả cộng đồng đó là một. Trong luận án ổng nói, muốn có một đất nước hùng mạnh thì Việt Nam phải tăng dân số lên khoảng 50 triệu dân. Muốn như vậy thì vấn đề quan trọng nhất là chăm nom sức khỏe cho dân chúng. Từ năm 1941 đến năm 1945 là đại chiến, cho nên nguồn thuốc chở qua Việt Nam bị cắt đứt, mà có chở qua đi nữa thì giá thuốc cũng rất cao không phù hợp với thu nhập của dân chúng. Dân mình không đủ tiền mua thuốc tây. Đông dược cũng rất tốt nhưng sản xuất chưa đúng với phương pháp khoa học, chưa hiệu quả. Ổng muốn thay đổi nó. Nghe ổng nói, mấy người bạn là bác sĩ cười bảo: ‘Mày đi học Tây Âu về giờ đi làm thuốc ta như mấy ông lang băm ấy. Thầy lang như mày đi học làm chi cho uổng công uổng sức. Học bảy tám năm bên Tây về làm thầy lang, mà còn chẳng bằng thầy lang, đi sản xuất mấy cái thứ tầm bậy tầm bạ.’”

“Và bác sĩ Tín vẫn quyết tâm làm ạ?”

“Tất nhiên, đâu phải dự định ngày một ngày hai. Ổng đã suy nghĩ dân chúng cần nhất cái gì. Đầu tiên ổng làm thuốc chữa táo bón. Mọi người hỏi tại sao, ổng nói ổng nghiên cứu rồi, phụ nữ Việt Nam 10 người thì tới tám người bị táo bón. Không lo vấn đề tiêu hóa, vệ sinh buổi sáng buổi tối cho nên phần đông là bị táo bón. Bị táo bón thì ảnh hưởng đến sức khỏe, phân không ra thì nước đọng lại trong người và phát sinh ra bao nhiêu loại bệnh. Vấn đề sức khỏe thân thể đã không tốt rồi, sức khỏe tinh thần mới quan trọng. Khi bị táo bón thì người bực bội, nhăn nhó, khó chịu, gây gổ với chồng con, ảnh hưởng đến đời sống gia đình. Nên đầu tiên ổng làm ra thuốc táo bón. Ổng nghiên cứu từ hồi ở bên Pháp, nói nhà gửi qua cho ổng những nguyên liệu để làm thuốc táo bón như rong biển nấu thành thạch, cắt ra phơi khô gửi qua Pháp. Rồi hột ươi, hột é khi thả vào trong nước nó nở ra, có tác dụng làm trơn. Một vài thứ khác như lá mùn, có chất làm cho tiêu hóa đồng thời làm phân nhuyễn. Tiếp theo, ổng làm thuốc ho. Hỏi tại sao, ổng nói: Mình bị ho nhiều lắm, dân quê đi làm ngoài đồng bị mưa bị gió nên hay ho. Ho là bệnh thường xuyên của người Việt Nam. Xong rồi ổng làm thuốc bổ trẻ em. Ổng nói trẻ em thiếu canxi nên bị còi xương, thế rồi ổng mua xương heo xương bò về nghiền thành canxi cho trẻ con. Những loại thuốc đầu tiên của bác sĩ Tín là như vậy. Sau một thời gian ổng thấy ở Quy Nhơn xa thị trường, cuối năm 1944 mới rời cơ sở sản xuất vào Sài Gòn trong Quận 5, Quận 6 bây giờ, hồi đó là Chợ Lớn. Ổng sản xuất thêm dầu gió, đặt tên là ‘Khuynh Diệp Bác sĩ Tín.’”

“Còn những vấn đề như quảng cáo với phát triển thị trường, hồi đó mình có làm không ạ?”

“Một mình ổng làm hết, vấn đề quảng cáo ổng siêu lắm. Thời kì 1944 - 1945, dân chúng sôi sục cách mạng lắm rồi, muốn đuổi Tây đuổi Nhật. Vì học bên Pháp về nên ổng quen với mấy ông Tây, mấy ông công sứ, tụi Tây cũng nể ổng nên có thể nói những chuyện mà không ai nói được. Thuốc ho ổng quảng cáo là ‘Thở không khí tự do, uống thuốc ho Bác sĩ Tín. Uống thuốc ho Bác sĩ Tín, thở không khí tự do.’ Ổng cho đăng báo, và tụi trẻ con đâu đâu cũng hát đi hát lại câu đó. Còn chuyện bán... Hồi đó, hệ thống phân phối của mình trong tay Hoa kiều chứ người Việt Nam mình không có bao nhiêu, Hoa kiều bán từ tỉnh cho tới các làng xóm. Trước ở chợ Trung Phước cũng có một hai cái tiệm Tàu bán tạp hóa, gọi là chạp phô[1]. Trên Trung Phước, ông nội làm ra bao nhiêu lúa, bao nhiêu gạo thì cũng có một ông người Hoa ở Hội An lên mua. Ở Sài Gòn cũng vậy. Ông papa suy nghĩ làm sao phải tiếp cận được với cộng đồng người Hoa để bán thuốc cho mình. Một mặt ổng thuê một căn phố trong chợ Lớn, chỗ trung tâm của người Hoa, một mặt ở nhà ổng giao lại vấn đề quản lí sản xuất nhà thuốc cho bà má. Thật sự mà nói không có bà má thì bác sĩ Tín lập nghiệp sẽ khó thành.”

Nhân một chuyến công tác, Bùi Kiến Thành đã bố trí cho chúng tôi gặp các bác tộc Bùi Vĩnh Trinh ở Sài Gòn. Các bác đều rất nhiệt tình và chu đáo, chuẩn bị sẵn bao nhiêu chuyện thú vị để kể cho chúng tôi nghe. Khi tiếp xúc với những ai từng làm việc hay gần gũi với gia đình bác sĩ Tín, ngoài năng lực không thể phủ nhận của ông bác sĩ, tất cả đều nhắc đến bà bác sĩ Tín với sự khâm phục và ngưỡng mộ lớn lao. Cùng những người em họ Nguyễn của mình, bà rất có đầu óc kinh doanh, tài quản lí, và là một “nội tướng” xuất sắc. Về nhà thuốc, bác Thành lại nói:

“Trở lại chuyện thuốc một chút cho vui, là khi nấu thuốc ho thì phải cho đủ các thứ thuốc vào để nấu, nên cần cái nồi đồng lớn nhất có thể, phải hỏi xem tất cả bà con, ai có cái nồi lớn không, để mua hay mượn lấy một cái. Hồi năm 1941, bà má mới có hai mươi mấy tuổi, được giao đi kiếm cái nồi đồng đó. Bả xuống nhà ông Nghè Thống, trưởng nam đích tôn họ Bùi. Họ Bùi có cả trăm người về mỗi năm ăn đám giỗ. Ông Nghè Thống nghe một hồi thì nói không có. Ngồi cạnh ông Nghè Thống hôm ấy có ông Bùi Thuyên, còn gọi là ông Cửu Tý, là bố của chú Bùi Giáng đó. Ông này nghèo lắm, không có gì nhiều, nghe chuyện chỉ ngồi lặng yên. Bà má buồn lắm, lọ mọ đi xuống thuyền thì ông Cửu Tý đi theo, bảo: ‘Chị ơi, nhà tôi có cái nồi không lớn lắm, nhưng mà nó cũng lớn, chị đợi một chút tôi bảo bọn nó mang xuống cho chị.’ Cái ông nghèo nhất của tộc đã cho bà má mượn nồi nấu thuốc đó.”

“Bùi Giáng? Có phải là ‘thi sĩ điên’ Bùi Giáng nổi tiếng không bác? Bác gọi ông ấy bằng ‘chú’ à?”

“Đúng, ổng là chú họ của bác. Chú Giáng sau này vào Sài Gòn đi học đã được bà má đỡ đầu, giúp đỡ. Mấy ông họ Bùi ở Quảng Nam vào học cũng nhờ ông bác sĩ Tín nhiều lắm. Không ở cùng gia đình thì ổng thuê nhà cho, sau thì ổng mua nhà cho ở. Bà má chăm lo săn sóc dữ lắm, có thể thuê cả người tới chăm nom. Hồi nhỏ chú Giáng không phải gầy còm ốm yếu, mặt mũi xọp lóp như trong hình đâu, chú là một chàng trai sáng sủa, đẹp trai lắm. Nhưng khi nhỏ chú đã bất bình thường rồi. Có tối chú chạy ra ngoài sân ôm mấy cây cau, đập đầu vô đó chú than chú khóc, cũng lạ đời lắm. Ông Cửu Tý thì cũng hơi gàn gàn. Ổng nghèo lắm nên không đủ lúa ăn cho cả nhà, năm nào cũng lên ông anh hai Nghè Thống, nhà có ruộng nhiều, mượn lúa. Ổng mới dẫn Bùi Giáng theo, ổng nói: ‘Anh ơi, em mất mùa, không có được bao nhiêu, thôi thì mượn anh vài chục ang về cho con cho cháu.’ Ông Nghè Thống nói: ‘Ôi chú ơi, thôi, anh em mà mượn cái gì. Chú cần bao nhiêu thì chú nói, tôi bảo nó đem xuống thuyền cho chú.’ Ông Cửu Tý giận, nói: ‘Tôi có xin anh đâu mà anh cho, tôi mượn anh thôi. Anh có cho mượn thì tôi lấy, còn anh cho tôi hổng lấy.’ Khi ấy ông Nghè Thống phải nói: ‘Ờ, thôi được, chú mượn.’ Năm nào ổng cũng mượn hết đó. Bùi Giáng mới hỏi: ‘Cha ơi, tại sao mà bác cho cha không lấy mà cha mượn?’ Ổng nói: ‘Mi ngu lắm. Người ta cho thì mình lấy được một lần thôi, mình mượn thì mình luôn luôn có quyền mượn. Mình mượn là mình không có xin, còn trả thì khi nào mình có thì mình trả, chưa có thì thôi mình không trả.’ Bùi Kiến Thành cười giòn.

Bùi Giáng viết cho Bùi Kiến Tín

Kể đến đây, ông vào mở tủ lấy cho chúng tôi xem một tập giấy lưu bút tích của thi sĩ Bùi Giáng. Đó là kỷ niệm năm 1992, khi Bùi Kiến Thành mới trở về Việt Nam. Trên trang mở đầu một cuốn vở ô ly có viết: “Kính gửi anh Bùi Kiến Tín. Em - Bùi Giáng vẫn thỉnh thoảng nghĩ đến anh nhiều, và anh chị Thạnh. Bây giờ gặp cháu Thành mừng rỡ lắm lắm. Bao nhiêu kỷ niệm xa xôi xô ùa về tấp nập trong máu me tim phổi/ Bùi Giáng Bùi.” Tôi lấy làm phấn khích trước nét chữ vừa “say xỉn”, vừa phóng khoáng, bất cần của thi sĩ nổi danh.

Trở lại chuyện nhà thuốc, tôi hỏi:

“Cháu nghe nói mấy ông cậu của bác cũng tham gia việc nhà thuốc?”

“Chính thế, bà má kêu mấy ông cậu vào, nhất là cậu Bảy, làm trợ lí cho mình, như là giám đốc sản xuất của cái nhà thuốc vậy. Ông cậu Bảy cực kì giỏi, nhưng bà má còn siêu hơn nữa, kiểu như bà má là tướng thì ổng là tá ấy mà. Các cô, các chú, các dì, người lớn người nhỏ, bả không nói gì nhiều nhưng mà sợ bả lắm. Mấy ông cậu cũng sợ, ông papa cũng sợ, sợ lắm. Mười bốn, mười lăm tuổi đã điều khiển cả trăm nhân công ngoài ruộng mà, nên bả có phong cách của người tướng.

Còn bác sĩ Tín khi nãy kể, lên trung tâm cộng đồng người Hoa mở phòng khám chữa bệnh. Cũng lạ, tại sao hồi trước ổng không khám bệnh, giờ lại làm? Là vì thế này, cộng đồng người Hoa họ được tổ chức rất quy củ, họ chia ra thành các ban: ban Triều Châu, ban Phúc Kiến, ban Quảng Đông… Luôn có một ông là Ban trưởng, điều khiển tất cả hoạt động trong ban. Ông papa mở phòng bệnh cốt để chữa bệnh cho mấy ông lãnh đạo cộng đồng người Hoa. Nhiều ông hút thuốc phiện nữa, ông papa cố gắng giúp họ cai được thuốc phiện. Những ông ban trưởng ban đó rất biết ơn bác sĩ Tín chữa cho gia đình mình hết bệnh này nọ. Nhờ đó, ông papa đạt được sự hợp tác của cả cộng đồng người Hoa. Trong số họ có ông Minh Lí, đại lí lớn, rất thân cận với bác sĩ Tín. Hồi trước chưa có người Việt Nam nào thâm nhập được vào cộng đồng phân phối bán lẻ của người Hoa, bác sĩ Tín là người đầu tiên chinh phục được điều đó. Từ đó trở đi, nhà thuốc của bác sĩ Tín bán thuốc không có chỗ nào là không vào được. Giữa người Hoa và ông bác sĩ Tín hết sức thân thiết với nhau, nhờ đó mà thương mại phất lên rất mạnh.

Rồi ổng nghĩ, cần có cách đem thuốc tới tận tay người dân. Ổng mới tổ chức ra đoàn xe Bác sĩ Tín. Ổng mua mấy chục chiếc xe vận tải có thùng. Mỗi xe được ngăn ra từng ngăn, chỗ này thuốc gì thuốc gì, và đều có sổ lưu chở bao nhiêu thuốc. Ổng tuyển mỗi xe một đội trưởng, dẫn theo mấy anh nữa làm thành một đội đi bán lưu động. Ổng chia nước Việt Nam ra làm các khu, mỗi khu giao cho một anh phụ trách. Nhà thuốc đầu tư chiếc xe, giao cho anh này mang đi bán. Ngoài phần lương cứng, anh bán được thì anh có phần trăm nữa. Xe đi hai, ba tuần bán hết thì trở về. Hồi đó xe chưa ra tới ngoài Bắc này, nhưng đã ra tới Quảng Nam, Đà Nẵng, sau ra tới Hà Tĩnh, Nghệ An. Mở mang bờ cõi như thế, lần lần đẩy thuốc đi bán như vậy, thành ra thuốc của ổng bán chạy lắm, không ai theo nổi. Cứ như vậy thêm xe thêm đội, nhưng ổng thấy thế là chưa đủ...”

“Vẫn là chưa đủ?” Chúng tôi há hốc mồm.

Phòng khám Bác sĩ Tín

“Ổng nghĩ phải làm thế nào để phát triển mạnh hơn, và có thể đánh được các đối thủ cạnh tranh. Ổng mới gọi ông Minh Lí, một đại lí lớn, lên nói: ‘Minh Lí à, bây giờ thế này nhé, tháng tới tôi lên giá thuốc rồi đó, vì thời giá mà, nên phải lên giá. Nhưng thôi, đối với ông thì tôi bán giá cũ, bây giờ ông muốn mua bao nhiêu thì tôi bán bấy nhiêu. Ông muốn mua một tháng hay là hai tháng, ba tháng, bốn tháng cho năm này, lượng của ông có thể bán được bao nhiêu, ông muốn đặt mua thì tôi bán cho ông với giá cũ, trước khi lên giá.’ Ông kia về nhà ngồi mới tính: ‘Ờ lên giá thì mình phải mua tối đa chớ.’ Rồi ổng lên nói với bác sĩ: ‘Ông bán được cho tôi bao nhiêu, tôi mua bấy nhiêu.’ ‘Ông muốn bao nhiêu tôi cũng bán, nhưng ông phải trả tiền trước.’ Với người Hoa thì ăn thua ở chỗ tin nhau. Ông Minh Lí mới nói: ‘Tôi mua sáu tháng liền, tôi trả tiền trước cho ông.’ Khi thấy Minh Lí mua như vậy thì các đại lí khác cũng làm theo, người thì ba tháng, người thì sáu tháng, người thì bốn tháng. Có bao nhiêu tiền tuôn ra hết, đem tiền đến đặt lên bàn ông bác sĩ Tín: ‘Tôi mang tiền đến đây, ông bán cho tôi đi. Tôi chỉ có ba tháng thôi thì tôi đặt ông ba tháng.’ Thế là bao nhiêu tiền mặt của mấy ông đại lí ấy được đem đến mua thuốc giá cũ. Thế là thế nào? Thứ nhất, ổng huy động số vốn của các đại lí để có cái phát triển. Thứ hai, ổng chiếm lĩnh thị trường, vì họ mang hết tiền đến chỗ bác sĩ Tín rồi thì còn đâu mà mua của các đối thủ cạnh tranh.”

Nói say sưa một hồi, Bùi Kiến Thành uống nước rồi lại tiếp:

“Chưa hết đâu. Ông papa nghĩ ra nhiều chiêu khác... Ổng nói cần làm cái gì mà cả Nam chí Bắc phải biết tên Nhà thuốc Bác sĩ Tín. Nghĩ thế ổng quyết định mua một cái xe tải lớn, dài bảy tám mét, không đóng tải, chỉ để mặt bằng ở trên. Ổng mua thêm một chiếc xe hơi Austin mới thật đẹp, rất đắt tiền, đặt trên chiếc xe tải kia, rồi làm một cái biển to ‘Giải thưởng Bác sĩ Tín’. Ai mua thuốc của bác sĩ Tín cũng được cho một con số kèm theo. Ổng gửi theo một đoàn múa lân nữa, đánh trống tùng tùng xèng. Xe từ ngoài Nghệ An, Hà Tĩnh chạy suốt cho tới Cà Mau, tới chợ nào cũng dừng xuống múa hát rất tưng bừng. Xe dừng lại chỗ nào trẻ em, người lớn đều đến xem rất đông. Xổ số ổng làm rất nghiêm túc, mời mấy ông đại lí lớn đến giám sát. Giải thưởng là giải thưởng thật, ngoài cái xe hơi đó còn những mấy chục giải nào xe đạp, nào thêm thuốc... Đây là giai đoạn từ năm 1942 cho tới năm 1956. Hơn 10 năm ông papa làm tất cả những chuyện đó. Nhà thuốc Bác sĩ Tín trở thành nhà thuốc Đông dược hàng đầu của cả nước và là nhà thuốc Đông dược đầu tiên của Việt Nam sản xuất theo phương pháp khoa học. Đó là câu chuyện và cách làm của một người suy nghĩ cách phát triển dân số từ 20 cho tới 50 triệu dân, nghĩa là làm sao bảo vệ được sức khỏe cho người ta và phải đưa thứ hàng hóa mà nhân dân cần tới tận đường làng ngõ xóm.”

Bác Thành tiết lộ thêm về bà má:

“Còn bà má thì vui lắm, bả làm được những điều mà bác sĩ Tín không làm được. Bả giống như một tướng quân vậy. Thời kì kháng chiến từ năm 1945 đến năm 1975, bả đã điều khiển mặt trận ngầm. Thí dụ, khi xưa mà bán hàng cho những người theo Cách mạng thì tụi Tây bắt. Hay dưới chính thể Việt Nam Cộng hòa của ông Ngô Đình Diệm cũng vậy, cung cấp hàng hóa cho Việt cộng là bị bắt. Nhưng bà bác sĩ Tín thì nghĩ rằng người nào thì người, cũng cần phải dùng thuốc, người nào cũng cần được chữa bệnh, nên bả bất chấp. Bả có cái thế của mình. Ngày ông Ngô Đình Diệm còn cơ cực, phải trốn ở nhà thờ Chúa cứu thế ở trong Nam đó. Là chỗ quen biết, bà má nấu mì Quảng rồi bảo bác Thành đem cho ông Diệm ăn. Hồi đó bác còn ở nhà, mới khoảng 14, 15 tuổi thôi. Bả thương ông Diệm lắm. Vì ổng không vợ không con mà sống chui sống lủi trong nhà thờ, không ai săn sóc.

Bảng quảng cáo dầu khuynh diệp Bác sĩ Tín

Vì thế khi ổng lên làm Thủ tướng hay Tổng thống đối với bà cũng không thành vấn đề. Ông Diệm kính trọng bà má, vậy nên bao nhiêu tướng tá thời Ngô Đình Diệm đều rất nể nhà bác sĩ Tín, không dám làm gì. Bả thì thoải mái. Mấy anh ở trong rừng U Minh hay là chiến khu D cần dùng cái gì thì tới gặp bà bác sĩ Tín. Họ nói ‘Chúng tôi mua chứ không xin đâu, nhưng làm thế nào đem thuốc vào chiến khu mà không bị bắt.’ Bả nói: ‘Không sao, anh đừng có lo. Anh cần dùng bao nhiêu anh cho tôi biết. Rừng U Minh, chiến khu D hay bất cứ chỗ nào, miễn là xe tôi chạy tới được thì tôi đem tới cho.’ Ông bác sĩ Tín bán qua các đại lí, còn bà má thì cho xe chạy thẳng tới rừng U Minh, hay tới chiến khu D mà giao hàng. Bả cứ lầm lì làm, không nói cho ai hết, ngay cả ông bác sĩ Tín. Bả nói với các cậu: ‘Ờ, mày sắp cho tao một xe như thế vậy, hai xe như thế kia’ rồi bao giờ mấy anh kia nói cho bả biết địa điểm thì bả cho tài xế lái xe tới giao hàng. Dầu khuynh diệp Bác sĩ Tín là thứ thuốc mà bên kháng chiến rất cần. Anh nào cũng có trong túi một hai lọ khuynh diệp Bác sĩ Tín. Người ta coi đó là loại dầu trị bách bệnh, thoa trên lưng và có thể cho trẻ sơ sinh uống. Dầu khác mạnh lắm, có thể làm cho trẻ con nghẹt thở. Bộ đội rừng U Minh anh nào cũng thủ sẵn một chai. Chất liệu của nó là chất liệu thiên nhiên mà mọi người dân đều dùng nên bộ đội hành quân có bôi dầu cũng không bị phát hiện. Trong thời kì kháng chiến, thuốc bác sĩ Tín giúp cho bộ đội của mình giải quyết được một phần đáng kể nhu cầu thuốc.”

Tôi thầm nghĩ, ông bà bác sĩ Tín quả là sự kết hợp hoàn hảo, trời sắp đặt cho họ là một cặp.

“Bây giờ còn dầu khuynh diệp Bác sĩ Tín không ạ?”

“Bây giờ trong Nam vẫn còn, và ở nước ngoài họ cũng sản xuất dầu khuynh diệp theo công thức đấy. A, bác có đây này...” Nói rồi ông đi lấy cho tôi xem một cái nhãn của chai dầu khuynh diệp Bác sĩ Tín mà ông còn giữ. “Câu chuyện của nhà thuốc Bác sĩ Tín phát triển tới như vậy. Trong Nam mà nhắc tới nhà thuốc Bác sĩ Tín thì không ai không biết, nói tới dầu khuynh diệp Bác sĩ Tín thì trẻ con nó cũng biết. Những năm 1954, 1955 miền Nam có 17 triệu dân mà mỗi năm riêng dầu khuynh diệp thôi đã bán ra 25 triệu chai. Ông Diệm về năm 1954, tới 1955, 1956 thì ông bác sĩ Tín bận ra làm việc khác. Ổng giao lại việc quản lí nhà thuốc cho bà má với lại các cậu. Sau này cậu Phan, tức cậu Bảy làm lên bằng 10 lần những gì tiếp nhận từ bác sĩ Tín. Thế mới là giỏi. Tới năm 1962, cậu Bảy tách ra thành lập công ty bột giặt NET, cũng rất thành đạt, là công ty bột giặt hàng đầu miền Nam Việt Nam trước năm 1975. Việc ở nhà thuốc cậu Bảy lại giao cho anh Nguyễn Quang Sanh điều hành, rồi năm 1963 giao cho người khác. Sau này quân đội giải phóng tiếp quản nhà thuốc Bác sĩ Tín, trên cơ sở đó họ phát triển thành Công ty Dược phẩm OPC. Loại dầu khuynh diệp này được ông papa mua về cất giữ dưới hầm rất nhiều, mà những người tiếp quản dùng từ năm 1975 tới năm 1995 vẫn còn. Sau họ đổi tên thành dầu khuynh diệp Mẹ bồng con. Có nhiều loại dầu khuynh diệp nhưng theo bác, đây là loại tốt nhất ở Việt Nam.”

Bác Thành tỏ ra tự hào:

“Mỗi năm, ông papa nhập khẩu 20% tổng sản lượng dầu khuynh diệp từ Bồ Đào Nha. Bồ Đào Nha khi đó là số một thế giới về sản lượng dầu khuynh diệp. Cho đến bây giờ, màu xanh trong loại dầu này là của bác sĩ Tín, trong đó trữ lại nguyên liệu sản xuất như vậy chứ các dầu khác không có màu xanh này. Nguyên liệu từ hồi đấy mà đến bây giờ vẫn còn, phải nói ông papa rất biết nhìn xa trông rộng. Nếu mình đưa ra màu khác là không được, màu là thương hiệu mà. Màu thì không cần dùng nhiều gì, một kilôgam màu xài cả năm không hết. Việc gì mua một kilôgam, mua 100 kilôgam xài 100 năm cũng không hết. Làm được một thương hiệu, xây dựng được một doanh nghiệp như thế là không đơn giản.”

Đất nước Việt Nam thời đó còn nghèo, hoạt động thương mại còn sơ khai. Những chiến lược kinh doanh của ông bà bác sĩ Tín thể hiện một tầm vóc tư tưởng lớn, một tầm nhìn đi trước thời đại. Bài học kinh doanh rút ra từ câu chuyện này cho đến bây giờ vẫn không hề lạc hậu.

❀ ❀ ❀

[1] Từ gốc Hoa, có nghĩa là “tạp hóa”.