Theo lời di chúc, trươc tiên Ô-guýt nhờ đăng các bức thư của Ga-loa lên tạp chí Bách khoa. Tiếc thay vì không hiểu công trình khoa học nên người ta chỉ đăng các bức thư. Riêng thư gởi Ô-guýt họ không đăng phần các phát minh toán học. Ô-guýt và An-phơ-rê phải mất nhiều năm chạy chọt nhưng không ai nhận xuất bản công trình khoa học đó. Mãi đến năm 1846, tức là mười bốn năm về sau, nhà toán học Giô-dép Luy-vin [1] mới in sáu mươi trang đó trong tạp chí Toán học do ông thành lập.
Tiếc thay bài báo này không được ai để ý, nó như một hòn đá rơi xuống hồ, chẳng mấy chốc, mặt nước lại trở nên phẳng lặng.
Thời gian cứ trôi đi. Người ta đã quên dần Ga-loa. Thế rồi trong những năm sáu mươi thế kỷ mười chín, nhà bác học Pháp xuất chúng Ca-min Gioóc-đăng[2] bỏ nhiều năm nghiên cứu và cuối cùng đã hiểu được công trình toán học của Ga-loa.
Năm 1870 ông cho xuất bản một cuốn sách dày 667 trang nhan đề “Tập luận văn về các phép thế và phương trình đại số”. Trong lời nói đầu ông nói rằng nội dung cuốn sách này chỉ là lời giải thích bản thảo Ga-loa viết trước khi đấu súng.
Quyển sách này đã hệ thống hóa lại những kiến thức về lý thuyết Nhóm do Ga-loa xây dựng nên, làm rõ ý nghĩa vĩ đại của công trình khoa học này.
Trong khi Gioóc-đăng soạn cuốn sách nổi tiếng này, có hai nhà toán học trẻ tuổi là Xô-phút Li, người Na Uy, và Phê-líc Clây-nơ[3], người Đức tới Pa-ri. Họ được Gioóc-đăng giới thiệu và giải thích công trình nghiên cứu của Ga-loa. Hai người vô cùng khâm phục và say mê những tư tưởng kỳ diệu trong các phương pháp của Ga-loa. Những tư tưởng và phương pháp đó đã để lại dấu ấn trong suốt quãng đời hoạt động khoa học của hai nhà toán học ứng dụng lừng danh này.
Theo con đường của Ga-loa, Li dùng lý thuyết nhóm vào việc nghiên cứu phương trình vi phân, đã thu được những kết quả cực kỳ to lớn, gây những bước ngoặc thực sự trong lịch sử khoa học.
Clây-nơ đã tìm được địa vị xứng đáng cho lý thuyết nhóm trong hình học, đẩy ngành khoa học này tiến một bước dài.
Những kết quả nghiên cứu của Li và Clây-nơ đã ảnh hưởng trực tiếp và mạnh mẽ đến sự phát triển của nhiều ngành toán học, cơ học và vật lý học hiện đại.
Các học trò của Clây-nơ là Ác-nôn Dôn-méc-phen và Ghéc-man Bây-lơ[4], theo con đường đó, dùng cơ cấu của lý thuyết nhóm nghiên cứu vật lý lượng tử đã thu được những thành tựu vô cùng rực rỡ.
Một trong những vấn đề được Ga-loa nghiên cứu là lý thuyết phương trình đại số. Ga-loa chứng minh rằng các phương trình đại số bậc cao hơn bốn nói chung không giải được. Điều đó có nghĩa là có một số phương trình đặc biệt có thể giải được. Dùng lý thuyết nhóm, ta có thể nhận biết một phương trình có thể giải được hay không, và như vậy, ta đã tiến thêm một bước vào việc giải nó. Ga-loa không những là người đã đẩy cỗ xe đại số đang mắc kẹt mấy thế kỷ qua điểm chết mà còn mở đường cho nó tiến lên vùn vụt. Trong khoa học, người có công lớn không phải là người tim ra những định lý đẹp đẽ có khi là cực kỳ khó khăn mà là người thúc đẩy được sự phát triển của khoa học.
Ga-loa không bị sa vào những vấn đề riêng biệt của khoa học, anh luôn luôn nghiên cứu những vấn đề bao quát. Những phát minh của Ga-loa đã hợp nhất tất cả các thành tựu khoa học thời bấy giờ và tạo điều kiện cho khoa học tiến mạnh mẽ. Sau này, nhà toán học Đức Hin-be[5] đã viết: “Lý thuyết Ga-loa là sự thiết lập một cái khung cho mọi khái niệm”.
Ga-loa là nhà toán học chống lại quan điểm cho rằng các nhà khoa học cần phải tách khỏi cuộc sống xã hội. Anh đã dấn thân vào cuộc đấu tranh cách mạng và đã hy sinh cả cuộc đời mình cho cuộc đấu tranh đó. Anh là một trong những chiến sĩ Cộng hòa hăng hái nhất, một trong những người tiến bộ nhất của thời đại bấy giờ.
Sau công trình của Gióoc-dăng, tên tuổi Ga-loa nổi lên như sóng cồn.
Ngày 13 tháng Sáu năm 1909, Viện Hàn lâm khoa học Pháp tổ chức một cuộc mít tinh trọng thể trước ngôi nhà hai tầng của Ga-loa ở phố Lớn thị trấn Bua-la Ren, chính thức lấy ngôi nhà này làm Viện bảo tàng Ga-loa.
Sáu năm sau, nhà toán học Đức lừng danh Phê-lic Clây-nơ tới Pa-ri để dự hội nghị toán học. Phát biểu tại hội nghị, ông đã gọi Ga-loa là bậc tiền bối của mình, gọi anh là “ngôi sao sáng chưa từng có trên bầu trời toán học, xuất hiện ở nước Pháp vào khoảng năm 1830”.
Ông già sáu mươi tuổi Clây-nơ đã khóc trong Viện Bảo táng Ga-loa. Ngày hôm sau ông mang một vòng hoa lớn để viếng mộ anh ở nghĩa địa Mông-pác-nát-xơ[6]. Sau đó, ông đã gọi người gác nghĩa địa tới và nói:
- Tôi sẽ trả tiền cho ông để nhờ ông thường xuyên thay hoa hồng trên mộ của bậc vĩ nhân này.
Trong đời mình và cả nhiều năm sau, Ga-loa không được giới khoa học thừa nhận. Nhưng ngày nay anh là niềm tự hào của khoa học nước Pháp. Các nhà toán học thế giới xem anh là người sáng lập ra đại số cao cấp hiện đại và là một trong những người xây dựng nền tảng của toán học hiện đại nói chung.
Hơn một thế kỷ rưỡi trôi qua, nhưng những tư tưởng khoa học vĩ đại và bất tử của anh vẫn đang tiến bước mạnh mẽ làm công cụ nghiên cứu đắc lực trong nhiều ngành khoa học.
Ga-loa đã hiến trọn cuộc đời ngắn ngủi, sôi sục của mình cho sự tiến bộ của trí tuệ loài người và cho cuộc đấu tranh vì tiến bộ xã hội. Đời anh mãi mãi sẽ là bản cáo trạng đanh thép đối với xã hội thối nát bất công, vùi dập tài năng con người.
❀ ❀ ❀
[1] Giô-dép Luy-vin : Joseph Liouville
[2] Ca-min Gioóc-đăng : Camille Jordan
[3] Xô-phút Li (Sophus Lie) và Phê-líc Clây-nơ (Christian Felix Klein)
[4] Ác-nôn Dôn-méc-phen (Arnold Johannes Wilhelm Sommerfeld), Ghéc-man Bây-lơ không biết
[5] Hin-be : David Hilbert
[6] Évariste Galois được an táng ở nghĩa trang Montparnasse nhưng tới ngày nay không ai biết chính xác ngôi mộ nào, người ta chỉ dựng lên một ngôi mộ tượng trưng để tưởng nhớ Galois
