Ga-loa bước nhanh ra khỏi phòng thi và đóng sầm cánh cửa.

Lại trượt!

Từ giờ phút này, cánh cửa vào Trường Bách khoa vĩnh viễn đóng chặt đối với anh.

Buồn rầu. Thất vọng. Như người mất hồn, Ga-loa sấp ngửa bước trên đường phố.

Những đám mây đen từ phía tây kéo đến trùm lên Pa-ri cổ kính. Ánh nắng tươi đẹp buổi sáng không còn nữa. Ước mơ vào Trường Bách khoa mà anh nuôi nấng từ mấy năm nay đã tan thành mây khói. Anh sẽ không bao giờ được học ở Trường Bách khoa. Anh sẽ học ở đâu? Ở đâu anh có thể đặt con đường đi tới những phát minh toán học? Cánh cửa ước mơ đã khép lại rồi chăng? Anh không biết. Hoàn toàn không biết.

Ga-loa không đi về nhà. Anh gọi xe để đến Viện Hàn lâm. Anh vào thẳng nơi đã giao tập bản thảo và gặp ngay chính người đàn ông nửa năm trước đó đã nhận phong thư của anh.

Anh lễ phép hỏi:

- Thưa ông, sáu tháng trước đây tôi có nhờ ông chuyển cho Viện Hàn lâm một tập bản thảo về toán. Xin ông cho biết đã có tin tức gì chưa?

- Tên anh là gì?

- Ê-va-rít Ga-loa.

Người viên chức lục tìm tên anh trong quyển sổ rồi bảo anh chờ một lúc và đi ra ngoài. Khi quay vào ông bảo:

- Ngài thư ký Phu-ri-ê [1] cho biết là tập bản thảo đó đã được chuyển cho viện sĩ Cô-si, sau đó thì không thấy nhắc gì đến nưa. Tôi nghĩ, anh nên đến thẳng nhà riêng ngài Cô-si. Đây, để tôi viết cho anh địa chỉ. Anh tới đó mà hỏi.

Anh gọi xe ngựa và tới nhà riêng viện sĩ Cô-si.

Đứng trước cánh cổng, anh ngập ngừng giây lát rồi cầm dây giật chuông. Một người đàn bà xấu xí ra mở cửa.

- Chào bà. Tôi có thể gặp viện sĩ Cô-si được không ạ?

- Ồ không được đâu anh à. Viện sĩ rất bận. Ông không tiếp ai đâu.

- Tôi có việc rất cần, ông có tiếp không ạ?

- Việc gì vậy?

- Viện Hàn lâm có gởi bản thảo của tôi đến cho ông. Tôi muốn đến để hỏi.

- Anh chờ một lát, tôi vào hỏi thử.

Bà ta lui vào, khi đi ra bà hỏi:

- Tên anh là gì?

- Ga-loa.

Bà ta khép cửa đi vào. Năm phút sau quay ra, bà bảo:

- Viện sĩ Cô-si hoàn toàn không biết gì về tập bản thảo của Ga-loa. Ông không nhớ là có nhận được tập bản thảo đó hay không.

Nói xong, bà ta đóng cổng đi thẳng vào nhà.

Như bị giội một gáo nước lạnh, Ga-loa đứng lặng ngắt. Tức giận trào lên. Anh nghiến răng, hai bàn tay cầm lấy chấn song sắt giật mạnh như muốn phá tung cánh cửa.

Cơn gió mạnh thổi tung cát bụi. Sấm chớp bắt đầu nổi lên. Chả mấy chốc cơn dông đã đổ xuống. Dông tố trong lòng anh còn mãnh liệt gấp ngàn lần.

Ga-loa tạt vào một cửa hàng bán đồ chơi cạnh đó tránh mưa. Anh ngơ ngác thấy mình đang lọt vào một thế giới cổ tích. Những con búp bê đủ các loại, những con gấu, những chiếc mặt nạ quái gở, những bong bóng xanh đó, những chiếc tàu, thuyền đủ loại… Tất cả dường như đang nhìn anh mỉa mai.

Khi ngớt mưa, Ga-loa lại cất bước lên đường. Anh ghé vào một quán ăn dù chẳng đói tý nào. Dẫu sao cũng phải ăn trưa.

Ga-loa ngồi xuống một chiếc bàn kẻ ở góc phòng và gọi món ăn. Lát sau một thiếu nữ khá sang trọng đi vào, nhẹ nhàng ngồi xuống cạnh anh. Không để mắt đến thiếu nữ, Ga-loa cắm cúi ăn. Nhưng không nuốt nổi, món gì cũng thừa quá nửa. Anh ngán ngẩm cầm chiếc ô dựng cạnh bàn, đứng dậy.

Ga-loa vừa rời bàn ăn được ba bước, thiếu nữ ngồi cùng bàn nhẹ nhàng cất tiếng:

- Thưa ông…

Ga-loa quay lại nhìn, vẻ dò hỏi. Cô ta ngập ngừng tiếp:

- Thưa ông, cái ô…

Anh nâng cái ô lên xem có bị rách hay bẩn gì không. Anh lại đưa mắt nhìn thiếu nữ như muốn nói “Có gì đâu”. Cô gái dịu dàng nói tiếp:

- Cái ô… của tôi.

- À!!!

Ga-loa sực nhớ ra là hôm nay không mang ô.

- Thưa tiểu thư… xin lỗi.

Anh đặt trả cái ô rồi lui ra.

Lại thêm một nỗi bực tức.

Tối hôm đó về nhà Ga-loa lên cơn sốt nặng. Các bạn đưa thẳng anh vào nhà thương. Suốt đêm anh nằm mê man, người hừng hực như lửa, các bắp thịt mỏi nhức như bị dần.

Số phận nghiệt ngã đã quật Ga-loa xuống giường bệnh.

Trong cơn mê, anh thấy ba anh. Ôi, hạnh phúc biết bao khi được sống bên cạnh người cha thân yêu! Anh kêu lên mấy tiến “Ba! Ba ơi!”. Rồi tỉnh lại. Sau đó, anh lại mơ thấy người viên chức ở Viện Hàn lâm tìm đến anh báo tin là công trình toán học của anh được nghiên cứu và đánh giá rất cao, anh được nhận thẳng vào Trường Bách khoa! Anh lại thấy viên giám mục độc ác bị dân chúng Bua-la-Ren ném đá nằm quằn quại kêu cứu. Còn ba anh thì can ngăn:

- Hãy tha chết cho nó và đuổi nó đi.

Các giấc mơ hỗn độn, chồng chất lên nhau. Anh ở trong trạng thái nửa tỉnh nửa mê kéo dài.

Hai ngày tiếp theo anh ốm liệt giường, chẳng ai uống tí gì. Ngày thứ ba anh có đỡ chút ít. Đến ngày thứ tư bệnh tình anh đã có phần thuyên giảm. Song anh còn rất yếu, hễ chống tay ngồi dậy là thấy trời đất quay tít mù. Ngày thứ năm, anh lần ra hành lang và đứng ngắm mình trước gương. Trời đất ơi! Ai kia! Anh không nhận ra mình nữa. Người đang đứng trong gương kia má hóp, mắt sâu, cổ ngẳng, xương quai xanh nhô ra, hai tay khẳng khiu, da xanh ngắt! Anh buồn bã đi vào giường nằm.

Ga-loa đã chịu đựng những nỗi bất hạnh một cách dũng cảm. Anh không hề tỏ ra yếu đuối trước bạn bè, không báo tin cho người nhà biết là đã bị ốm. Trên giường bệnh, nỗi cô đơn trống trải và những thất vọng vừa qua cứ quấn lấy, giày vò anh.

Nhờ có một số học sinh thỉnh thoảng vào thăm và nhờ có một người bạn mới, một bệnh nhân ở cùng phòng nên cũng đỡ trống trải. Người bạn mới tên là Đéc-bin-vin [2], một sinh viên năm thứ ba Trường Bách khoa. Đéc-bin-vin mấy ngày qua đã tận tình chăm sóc Ga-loa. Thế nhưng đến ngày thứ tư hai người mới thực sự tâm tình với nhau. Khi Ga-loa lôi chồng sách toán ra đọc. Đéc-bin-vin hỏi:

- Cậu là sinh viên toán?

- Sinh viên hụt, – Ga-loa thở dài. – Có lẽ tớ chẳng bao giờ trở thành sinh viên toán nữa.

Ga-loa thuật lại chuyện hai lần thi vào trường Đại học Bách khoa bị trượt. Đéc-bin-vin lộ vẻ thông cảm.

- Thật buồn cho cậu. Nhưng ai hỏi thi cậu đấy?

- Lê-phe-buya đơ Phua-xi [3].

- A! Cái lão già ấy! Thế mà năm nay còn được hỏi thi cơ à? Tớ cứ tưởng lão ấy về vườn rồi cơ đấy. Thật là một già gàn dở, chỉ theo hứng thôi, không ưa ai thì lão cố tình hỏi vặn vẹo để đánh trượt. Kiến thức lão thì rỗng. Sách mua về chất đầy tủ mà chẳng bao giờ đọc quyển nào.

- Đúng thế, lão đã cố tình hỏi đi hỏi lại những điều hiển nhiên không cần học cũng biết làm tớ phát cáu. Nhưng khó chịu hơn là khi tớ chứng minh theo cách hợp lý nhất thì lão không hài lòng và bắt phải làm theo cách của lão.

Đéc-bin-vin khuyên Ga-loa nên thi vào Trường Sư phạm [4], nơi đó hiện đang tuyển sinh. Ga-loa thấy lời khuyên của bạn có lý. Dần dà, hai người kể cho nhau nghe hoàn cảnh của mình, quan niệm về cuộc sống, về xã hội của mình. Ga-loa kể cho bạn nghe về cái chết của ba anh, về viên giám mục, về việc mất bản thảo.

Nghe xong, Đéc-bin-vin lắc đầu:

- Tai họa dồn dập! Ít người gặp toàn những chuyện không may như cậu. Số phận cậu thật là trớ trêu.

- Đây không phải là số phận, cũng chẳng phải là may rủi. Những chuyện tương tự như vậy vẫn đầy rẫy trong xã hội chúng ta. Ba tớ chẳng phải chết vì rủi ro, ông chết vì một tên cha cố độc ác. Vì sự thù ghét của nhà vua và bộ máy chính quyền. Chúng căm ba tớ vì ba tớ hiểu rõ sự thối nát của xã hội. Tên giám mục chẳng qua là do chính quyền Trung ương cử về để thực hiện dã tâm của chúng. Việc tớ mất bản thảo cũng đâu phải là may rủi! Chính cái xã hội thối nát này chỉ nhặt bọn bất tài bất lương vào bộ máy nhà nước và sản sinh ra những hạng người không có lương tâm coi rẻ lao động của người khác, như ông Cô-si. Có phải một mình tớ mất bản thảo đâu. Chính A-ben cũng đã bị ông Cô-si làm mất bản thảo cơ mà! Đấy, ông ta đã đối xử với các nhà toán học chưa được thừa nhận như vậy đấy. – Anh hạ thấp giọng. – Nhắc đến A-ben, làm sao có thể cầm lòng được. Bây giờ thì ông đã được đánh giá đúng nhưng khi ông đang giải quyết những vấn đề khoa học lớn lao thì không ai đoái hoài tới để đến nỗi phải chết thảm.

Trong cơn phẫn nộ, có lẽ Ga-loa đã quá nặng lời về viện sĩ Cô-si. Nhà toàn học xuất chúng này, như người ta thường nói, cứ năm phút lại nghĩ ra một phát minh. Ông ta tiết kiệm từng giây đồng hồ. Phải chăng những “công trình khoa học” nhảm nhí của “các nhà bác học trẻ tuổi” thời đó đã hành hạ ông quá nhiều nên về sau ông đã vứt oan một số tác phẩm giá trị vào sọt rác?

Dứt cơn phẫn nộ, Ga-loa ho sù sụ, mặt đỏ gay, mồ hôi ướt đầm. Đéc-bin-vin lấy khăn mù soa lau mồ hôi cho bạn, rót đưa cho bạn một cốc nước ấm rồi lại đi ra phía cửa, ghé nhìn xem có ai đứng cạnh đấy không. Anh cẩn thận khép cánh cửa lại, ngồi xuống cạnh Ga-loa:

- Cậu nói hoàn toàn đúng Ê-va-rít ạ. Nước Pháp hiện nay thực tế là của các thầy tu, của các ngài công tước, hầu tước. Nhà vua cũng do bọn Giê-duýt nắm. Sác-lơ X quả là một ông vua mộ đạo hiếm có, rất chịu khó đi nhà thờ và hầu như không vắng mặt trong bất kỳ một đám rước thánh lớn nào ở Pa-ri. Ở xã hội này, người ta không lạ gì khi thấy một vị tướng đầu bạc mất chức chỉ vì cãi nhau với một gã thầy tu nhãi ranh. Vừa rồi Sác-lơ X lại khánh thành đài kỷ niệm Lu-i XVI [5]. Tại buổi lễ, Sác-lơ X đã thề trả thù cho ông anh ruột bị chặt đầu và thề sẵn sàng bóp chết bất kỳ mầm mống nào của một cuộc cách mạng. Công nhân, nông dân Pháp nay đang sống một cuộc đời đói khổ cùng cực, lầm than chưa từng có. Họ đã đồng thời chịu nhiều tầng áp bức. Thật thế, nếu thời Phục hưng châu Âu đã tiến những bước dài về phía trước thì nay Sác-lơ X và bọn Giê-duýt lại muốn kéo ngược bánh xe lịch sử đưa nước Pháp trở lại đêm trường Trung cổ đáng nguyền rủa. Nhưng tớ nghĩ đến nhân dân Pháp có đủ thông minh và sức mạnh, sẽ không để cho nhà vua quý tộc và bọn Giê-duýt xỏ mũi, muốn dắt đi đâu thì dắt. Nhân dân sẽ chống lại. Tớ cảm thấy nước Pháp nhưng đang đứng trước ngưỡng cửa của một biến cố vĩ đại. Rồi cậu xem.

- Tớ hoàn toàn đồng ý với cậu. Nước Pháp đang đầy rẫy bất công, vô lý, nhố nhăng, tham nhũng. Bọn sâu mọt tha hồ đục khoét, quyền sống của người lương thiện bị chà đạp, tài năng bị vùi dập. Một xã hội như thế nhất định sẽ bị chính những người lương thiện đạp đổ, - Càng nói, vẻ tức giận bừng lên trong ánh mắt Ga-loa. – Chính tớ là một trong những nạn nhân của xã hội bất công này. Tớ chỉ muốn làm việc cho khoa học cũng không được. Người ta cản trở tớ! Tớ thấy đã đến lúc không thể ngồi yên trong bốn bức tường với những quyển sách toán được nữa! Tớ sẽ đấu tranh, sẽ đem hết sức mình, thậm chí cả tính mạng để thay đổi cuộc đời cho chính mình và những người bị áp bức khác, cho nước Pháp đi lên!

Cả hai nhìn nhau sung sướng. Họ đã nói lên được những gì từ đáy lòng mình. Bất chợt họ nắm tay nhau. Cái nắm tay tin cậy và cùng chí hướng. Về sau này chính Đéc-bin-vin đã giới thiệu Ga-loa vào tổ chức Cách mạng của những người Cộng hòa.

❀ ❀ ❀

[1] Phu-ri-ê : Joseph Fourier, thư kí Viện Hàn lâm Khoa học Pháp

[2] Đéc-bin-vin : Pescheux d'Herbinville

[3] Lê-phe-buya đơ Phua-xi : Louis Lefébure de Fourcy

[4] Trường Sư phạm : École Normale

[5] Lu-i XVI. vua Pháp thuộc dòng dõi Buốc-bông năm 1789 bị Cách mạng đưa lên máy chém.