Một buổi sáng. Cả lớp học đang chăm chú nghe giáo sư Ri-sa giảng bài. Thình lình có tiếng gõ cửa. Viên giám thị gầy gò có cái mũi khoằm hiện ra. Ông ta nói:

- Xin phép giáo sư cho học sinh Ga-loa lên phòng hiệu trưởng ngay.

Ga-loa bàng hoàng không biết chuyện gì. Khi bước vào phòng ông hiệu trưởng, anh thấy một người đàn ông lạ mặt , mớ tóc không được chải cẩn thận, quần áo xộc xệch và đầy bụi đường. Anh biết ngay người này ở xa đến.

- Đây! Học sinh Ga-loa. – ông hiệu trưởng nói.

Ga-loa và người khách lại chào nhau. Người này tự giới thiệu:

- Tôi từ Bua-la Ren lên đây để báo cho cậu một tin buồn. Ông nhà đang lâm bệnh nặng. Cậu phải về gấp.

Ê-va-rít đứng lặng ngắt. Anh không còn tin vào tai mình nữa. Một phút sau anh mới sực tỉnh.

- Ba tôi bị bệnh từ bao giờ? Có sao không? Bệnh gì? Ba tôi bị bệnh gì? - Ê-va-rít cuống quít hỏi.

- Tôi chỉ biết thế. Về nhà cậu sẽ rõ.

Ê-va-rít xin phép thầy hiệu trưởng rồi cùng người khách lạ vội vã lên đường ngay.

Một giờ sau chiếc xe ngựa đã chở hai người về tới ngôi nhà hai tầng quen thuộc. Ê-va-rít xuống xe. Bà con họ hàng và những bạn bè thân cận của gia đình đến chật nhà. Nét mặt rầu rĩ của mọi người báo cho anh một điềm dữ. Anh chỉ kịp chào một vài người rồi vội vã rẽ đám đông đi thẳng vào giữa nhà. Bố anh đã nằm trong chiếc quan tài để hở nắp, kê ở giữa gian chính. Mắt ông nhắm nghiền, những nếp nhăn trên khuôn mặt xanh ngắt của ông như hằn dấu vết những trăn trở khác thường trước cuộc đời nhiều thất bại của ông. Mẹ anh đang khóc thảm thiết bên cạnh. Phía bên kia là chị Lô-ra và em An-phơ-rê [1].

Ê-va-rít không cầm được nước mắt. Anh nghiến chặt hàm răng để khỏi bật lên tiếng nấc. Anh đến bên mẹ, đặt tay lên vai bà, muốn an ủi nhưng không thể nói được lời nào. Rồi anh sụp xuống, ôm lấy thi hài người cha. Giọng anh khản lại, nấc nghẹn:

- Ba ơi ba! Ba đừng đi! Ba đừng bỏ chúng con!... Trời ơi… Kẻ nào đã hại ba… Con quyết trả thù…

Trước khi quyên sinh, người cha có để lại một chúc thư mà nội dung chính là nguyên nhân cái chết của ông.

Ông Ni-cô-la Ga-bri-en Ga-loa được nhân dân thị trấn Bua-la Ren tín nhiệm bầu làm thị trưởng suốt mười bảy năm qua, từ thời Na-pô-lê-ông rồi Buốc-bông trung hưng với vua Lu-i XVIII và sau đó là Sác-lơ X [2]… Ông thuộc phái Tự do, căm ghét Giê-duýt [3] và bọn Buốc-bông. Đó là lý do chính quyền thù ông, tìm mọi cách để phế truất và hãm hại nhưng đều bị thất bại vì ở thị trấn này uy tín của ông quá lớn. Hai năm nay triều đình cử về đây một tên cha cố vô cùng nham hiểm. Tên này tổ chức một chiến dịch toàn diện chống lại ông. Y không từ một thủ đoạn nào: vu cáo, thư nặc danh, cài bẫy, dùng cò mồi… và cuối cùng ông thị trưởng đã sa bẫy. Ông đã rơi vào tình huống mà chỉ có cái chết mới minh oan được cho ông, mới làm những người hiểu lầm tỉnh ngộ. Trước những thế lực đen tối thời bấy giờ, chỉ có cái chết mới giữ tròn được danh dự bản thân ông cũng như gia đình.

Trong thư, ông khuyên Ê-va-rít, con trai yêu quý nhất và là niềm hy vọng của ông, hãy kìm nén đau khổ để vươn lên: ông tha thiết nói rằng, chính Ê-va-rít là tương lai của ông…

*

* *

Ngồi trong phòng đọc của nhà trường, quyển sách để trước mặt mà tâm trí của Ga-loa vẫn còn vương vấn cái chết đau đớn của người cha. Những dòng chữ nhảy múa trước mặt anh, tuồng như chúng đang bơi lội trong nước mắt của anh.

Người cha không còn nữa! Sự thật khủng khiếp đó đã đến với anh! Nó đã đến quá sớm, khi anh còn quá trẻ, khi anh chưa có một chuẩn bị nào…

Mấy hôm nay, hễ chợp mắt là anh mơ gặp lại người cha. Bừng tỉnh, anh tiếc ngẩn ngơ. Anh ngồi đối diện với đêm tối, lòng trở nên trống trải, hẫng hụt.

Ôi! Mới ngày nào đây ba anh dẫn anh tới buổi học đầu tiên ở trường tiểu học Bua-la Ren… Mới ngày nào đây ba anh hãnh diện khi nghe các thầy giáo kể về thành tích học tập của anh… Mới ngày nào đây anh và mẹ anh cười đến chảy cả nước mắt khi nghe ba anh kể những câu chuyện khôi hài… Mới ngày nào đây anh còn nhận được những bức thư đầy tình thương yêu với những lời động viên. Đó là nguồn tiếp sức to lớn đối với anh…

Tất cả những hình ảnh đẹp đẽ đó đã vĩnh viễn xa lìa anh. Giờ đây, những điều thầm kín nhất anh còn biết tâm sự với ai? Những lúc khó khăn anh còn biết hỏi ý kiến ai? Ai có thể hiểu được anh bằng ba anh?

Giờ đây trong những ngày cuối cùng trên ghế nhà trường này, điều mất mát to lớn đó quả đã ảnh hưởng xấu đến việc học hành của anh.

Những lời dặn dò trong bức thư của ba còn văng vẳng bên tai anh như chính giọng nói ấm áp ấy đang cất lên: “Ba đã sống vì con và nay chết cũng vì con… Con hãy dũng cảm lên! Hãy đấu tranh cho nhân dân, cho tự do, hãy sống có ích.”

Cái chết của ba anh một lần nữa lại gợi lên. Anh cảm thấy như cả sức nặng của cái chế độ bất công đè lên lồng ngực anh. Anh phải cố gắng lắm mới nén nổi lòng căm phẫn để tiếp tục đọc những trang sách bỏ dở đó.

Anh vừa đọc vừa ghi chép. Thỉnh thoảng ngừng bút suy ngẫm một số vấn đề trình bày trong sách, theo cách của mình.

Bỗng một bàn tay đặt lên vai anh. Ê-va-rít quay lại: giáo sư Ri-sa. Ông mỉm cười và kéo ghế ngồi xuống cạnh anh. Ông hỏi:

- Em đang học ôn đấy à? Công việc trôi chảy cả chứ?

- Vâng, thưa thầy vẫn thường ạ! - Anh đáp khẽ.

Nhìn khuôn mặt xanh xao và đôi mắt thâm quầng của anh, giáo sư Ri-sa ân cần bảo:

- Em lo nghĩ nhiều quá đấy Ê-va-rít ạ. Bây giờ việc quan trọng là làm thế nào để giữ gìn sức khỏe mà học. Hãy cố gắng đừng nghĩ đến nỗi đau đó. Rồi thời gian sẽ giúp em hàn gắn vết thương lòng em ạ. Quá khứ dù sao cũng là điều đã qua, không thể thay đổi được, tương lai mới là trong tay chúng ta.

- Thưa thầy em vẫn biết thế, nhưng không tài nào quên được ba em! Đối với em, ba em là tất cả…

Nói đến đây anh dừng lại cắn môi. Anh không giữ được bình tĩnh nữa.

- Em thật là một đứa con hiếu thảo! - Giáo sư Ri-sa nói.

Hai thầy trò yên lặng chốc lát. Bỗng giáo sư Ri-sa sực nhớ ra điều gì, ông trở nên linh hoạt hơn. Ông mở cặp và rút ra một cuốn tạp chí toán học còn mới tinh. Ông giở trang 25 đưa cho Ê-va-rít xem. Bài báo nhan đề “Chứng minh một định lý về phân số liên tục”. Tác giả của bài báo là Ê-va-rít Ga-loa, học sinh trường Lu-i lơ Grăng.

- Thầy chúc mừng em.

Ê-va-rít hơi mỉm cười:

- Thưa thầy bài báo này em viết cuối năm ngoái, thường thôi! Bản thảo em gởi Viện Hàn lâm hồi tháng ba mới là quan trọng ạ.

- À, thầy nhớ rồi. Thầy tin em sẽ đoạt giải của Viện Hàn lâm trong năm nay. Các nhà toán học sẽ để ý đến em đấy.

Ê-va-rít cũng vui lên đôi chút. Giáo sư lại rút trong cặp ra một cuốn tạp chí khác đưa cho anh và bảo:

- Em cầm lấy về nhà mà xem. Trong số này có một công trình của Gia-cô-bi [4] có liên quan đến vấn đề em đang nghiên cứu đấy.

- Em cám ơn thầy nhiều.

Ông đứng dậy, siết chặt tay Ga-loa:

- Cố lên Ê-va-rít! Chúc em thành công.

❀ ❀ ❀

[1] An-phơ-rê : Évariste có một em trai tên là Alfred Galois và một chị gái Nathalie Théodore Galois, hoàn toàn không biết Lô-ra là ai.

[2] Lu-i XVIII, Sác-lơ X : Louis-Stanislas-Xavier và Charles-Philippe

[3] Giê-duýt : Jésuite hoặc Society of Jesus

[4] Gia-cô-bi : Carl Gustav Jakob Jacobi