Ghi-nhô, viên hiệu trưởng Trường Sư phạm đang ngồi ở bàn làm việc, mặt đằng đằng sát khí. Trước mặt y là tờ “Báo nhà trường”. Lão vò đầu bứt tai xong lại vò mớ râu má xồm xoàm. Con người vốn bình tĩnh và nham hiểm như lão mà hôm nay cũng phải nổi tam bành. Lão đập bàn quát:

- Đúng là thằng Ga-loa!

Lão vớ chiếc chuông nhỏ để trên bàn rung giật lên một hồi. Một gã giám thị thấp béo đẩy cửa bước vào.

- Gọi ngay Ga-loa lên đây cho ta!

Viên giám thị đi rồi, Ghi-nhô rời bàn, chắp tay sau lưng đi đi lại lại trong phòng. Lão chắc mẩm ngoài Ga-loa ra, trong trường này không ai dám làm cái việc táo gan ấy. Phải rồi, ngay cái hôm Cách mạng bắt đầu dấy lên, Ga-loa đã dám kêu gọi sinh viên chống lại lệnh của hiệu trưởng. Và trong năm học này Ga-loa càng ngày càng giở chứng. Trong khi các sinh viên khác lo học ôn thi thì gã chỉ phá đám. Gã tỏ vẻ miễn cưỡng và đôi khi còn chế nhạo cả việc nghe giảng thánh kinh. Hơn thế nữa, vừa rồi viên hiệu trưởng còn nhận được một tin kinh khủng: Ga-loa đã gia nhập “Hội bạn dân” [1] và tối thứ năm nào cũng đi họp ở Trường đua ngựa Hoàng gia ở phố Mông-mác…

Ga-loa vào, Ghi-nhô đứng nhìn trừng trừng như muốn nuốt chửng anh rồi chẳng nói chẳng rằng, vớ tờ báo trên bàn giúi vào người anh. Ga-loa đọc bài báo đã được đóng khung bằng bút chì đỏ.

Bằng một giọng cay độc, bài báo đã lột mặt nạ giả dối của Ghi-nhô. Trong những ngày cách mạng bùng nổ, y đã cấm không cho sinh viên xuống đường tham gia biểu tình và mỉa mai thay, khi cách mạng thành công, y lại gắn huy hiệu cờ ba màu lên mũ mình. Tòa soạn ghi chú là họ không muốn đề tên tác giả mặc dù tác giả không yêu cầu giấu tên.

Xem xong, Ga-loa nhìn viên hiệu trưởng bằng một cái nhìn lãnh đạm pha đôi chút khiêu khích, làm lão tức uất lên. Lão thét:

- Mày đã viết thư này phải không?

- Thưa ông…

- Im ngay! Thật là đồ Giu-đa [2]! Quân khốn nạn! Cút đi cho khuất mắt ta.

- Thưa ông, ông để tôi nói…

- Không nói năng gì hết! - Y nắm chặt quả đấm, tiến đến gần Ga-loa, mắt nẩy lửa - Cút ngay! Xéo ngay! Quân phản bội! Đừng bao giờ để tao nhìn thấy mặt mày.

Ga-loa khinh bỉ nhìn con người đang lồng lộn trong cơn tức giận đó rồi quay gót bước nhanh ra khỏi phòng làm việc của lão.

Khi Ga-loa đã đi khuất, Ghi-nhô cắm cổ viết một bản báo cáo dài gởi cho bộ trưởng Bộ Giáo dục. Trong bản báo cáo này lão bịa đặt vô số chuyện xấu xa về anh và đề nghị đuổi anh ra khỏi trường.

Hơn hai tháng sau, tức là ngày 18 tháng 1 năm 1831, Bộ trưởng ký quyết định đuổi Ga-loa ra khỏi Trường Sư phạm.

*

* *

Sơ-va-li-ê tốt nghiệp Trường Sư phạm đã bốn tháng mà vẫn chưa được bổ nhiệm. Anh có ý định sẽ sống ở công xã do bá tước Xanh Xi-mông quá cố sáng lập nên ở Me-nin-mông-tanh cùng với anh trai đang ở đó. Hôm nay, tình cờ anh thấy trên tờ “Báo nhà trường” có đang [3] một bài làm anh chú ý. Bài báo viết:

“Vào ngày thứ năm, 18 tháng Giêng sẽ khai giảng một lớp học chuyên đề về đại số cao cấp. Buổi học sẽ bắt đầu vào 13 giờ 30 phút ngày thứ năm hàng tuần ở quán sách Cai-ô, nhà số 5 phố Xoóc-bon.

Học viên sẽ được làm quen với những lý thuyết mới, chưa từng xuất bản, nhiều vấn đề rất độc đáo. Học viên sẽ được tiếp thu những kiến thức đầy đủ về lý thuyết số phức, lý thuyết về các phương trình giải được, số luận, và lý thuyết các hàm số e-líp-tích.

Người phụ trách

Ông Ê. Ga-loa”

Sơ-va-li-ê lấy làm ngạc nhiên và quyết định đi thăm bạn.

Anh tới nhà riêng của Ga-loa thuê ở phố Giăng đờ Bô-ve (Jean de Boves).

- A! Ô-guýt! Từ lần đó đến giờ tớ mới được gặp cậu! Thế nào, bốn tháng nay cậu trốn biệt ở đâu?

- Tớ ở nhà lên.

- Sao? Gia đình bình an cả chứ?

- Tốt. Còn cậu, công việc ra sao?

- Tớ à ? Nói chung là tốt.

- Tại sao lại “nói chung”? Nghĩa là còn cái gì chưa tốt à? Chuyện gì đấy?

- Tớ bị đuổi khỏi trường rồi! - Ga-loa trấm tĩnh đáp. Xem như đó chỉ là chuyện không đáng kể.

Ô-guýt kinh ngạc hỏi:

- Bị đuổi? Tại sao lại thế? Nào, kể đi.

- Chẳng có gì là lạ. Cậu thấy đấy, tớ với lão hiệu trưởng chẳng khác gì Mặt trời với Mặt trăng.

- Điều đó tớ biết, nhưng đầu đuôi câu chuyện ra sao, kể tớ nghe đi.

- Có lẽ cậu đã đọc tờ “Báo nhà trường” hồi trung tuần tháng mười một chứ gì. Đấy, trong đó có một bài báo lột mặt nạ lão Ghi-nhô. Lão ta quả quyết là tớ viết bài báo đó.

- Thế có đúng cậu viết không?

- Không. Tớ không biết ai đã viết bài báo đó. Theo tớ thì không phải là sinh viên Trường Sư phạm. Phải nói là một việc làm dũng cảm, rất dũng cảm

Ô-guýt im lặng. Ga-loa tiếp:

- Đáng kiếp lão Ghi-nhô. Tất cả các trường đại học, có ông hiệu trưởng nào cấm sinh viên ra đường tham gia biểu tình trong những ngày đó đâu. Riêng Ghi-nhô, thực ra không phải là phần tử bảo hoàng, chỉ vì hèn nhát mà không dám cho sinh viên theo Cách mạng. Lão chờ xem bên nào mạnh thì theo. Lão rõ là một con kỳ nhông.

Ô-guýt ngồi im nhìn bạn, lát sau khẽ thở dài:

- Dù sao đối với cậu đó cũng là một điều không hay.

- Tớ không cho đó là một điều không hay. Tớ đã ngán cái trường ấy đến tận cổ. Ở đó tớ chẳng được ích lợi gì cả. Thoát khỏi nơi đó, tớ có nhiều thì giờ để dành cho khoa học và cho Cách mạng hơn.

- Cậu đang làm gì cho Cách mạng đấy?

- Ừ nhỉ. Tớ chưa kể với cậu. Tớ đã được kết nạp vào Hội bạn dân rồi.

- Trời! Thế có nghĩa cậu là người Cộng hòa? - Ô-guýt kinh ngạc hỏi.

- Phải , tớ là một người Cộng hòa. Nhưng có lẽ cậu hiểu chưa thật đúng ý nghĩa của chữ đó, Ô-guýt à. Những người Cộng hòa là những đứa con tận tụy nhất của nước Pháp. Họ đấu tranh cho một nước Pháp Cộng hòa, Bình đẳng, Tự do, Công lý. Cậu thấy đấy, nước Pháp bây giờ đầy rẫy bất công. Cách mạng ư? Đâu có Cách mạng! Người dân Pháp bị lừa, xương máu họ đổ ra trong những ngày tháng Bảy là chỉ để đắp con đường cho Lu-i Phi-líp từ Oóc-lê-ăng vào điện Tuy-lơ-ri. Sác-lơ X là một ông vùa, Lu-i Phi-líp cũng là một ông vua thì có gì khác nhau! Mà lại đều là dòng họ Buốc-bông nữa chứ! Người ta đã thay ông vua ở nhánh trưởng bằng một ông vua ở nhánh thứ. Cậu thử nghĩ xem Lu-i Phi-líp đã đem lại cho nhân dân Pháp những gì? Người nông dân mỗi năm nộp cho Sác-lơ X mười lăm quan thì nay nộp cho Lu-i Phi-líp hai mươi quan! Công nhân thời Sác-lơ X mỗi ngày lãnh hai mươi xu nhưng giá bánh mỳ trước kia là bốn xu một cái thì nay sáu xu một cái. Tham nhũng ngày càng tăng. Chức quyền, học vị đều có thể mua được. Sau cách mạng, công nghiệp không những không lên được mà còn đi xuống. Nhà in Sa-ra không đứng nổi phải đóng cửa. Xưởng dệt Te-vơ-rơ với một ngàn năm trăm công nhân nay làm việc thoi thóp với không đầy ba trăm người. Người thất nghiệp đương nhiên là tăng gấp bội. Cậu thấy chưa, người ta đã cướp đoạt thành quả cách mạng như vậy đấy. Cho nên muốn cứu vãn được nước Pháp thì chỉ có cách đánh đổ chế độ này đi, xây dựng một nước Pháp Cộng hòa.

- Có nghĩa là phải làm một cuộc Cách mạng như cuộc Cách mạng 1789? - Ô-guýt hỏi.

- Đúng thế. Tớ quyết đi theo con đường của các vị anh hùng năm tám chín, tớ sẵn sàng chết vì sự nghiệp mà họ đã bỏ dở. Họ đã xông thẳng vào họng súng đại bác để chiếm nhà ngục Ba-xti [4], đã đánh cho bọn Buốc-bông chạy tan tác, đã thành lập nước Cộng hòa, đã đánh tan liên quân can thiệp Anh-Phổ-Áo trong những điều kiện ngặt nghèo nhất! Họ đã nêu cao truyền thống anh hùng của dân tộc Pháp vĩ đại. Những người Cộng hòa đã chiến đấu bất khuất trong những ngày tháng Bảy máu lửa vừa qua để đánh đổ Sác-lơ X. Chỉ tiếc là họ chưa đủ lực lượng để dành chính quyền. Nhưng một ngày không xa họ sẽ làm việc đó vì họ thực hiện sứ mạng cả của nhân dân Pháp. Tớ sẽ đem hết sức mình, không quản ngại hy sinh để đóng góp cho sứ mạng đó. Nếu nước Pháp cần một thi hài để thức tỉnh những ai chưa tỉnh ngộ và để lôi cuốn toàn dân vào cuộc đấu tranh vì tự do, công lý, vì một cuộc sống tốt đẹp hơn thì tớ xin hiến dâng thi hài của mình.

Thấy bạn nói hùng hồn quá, Ô-guýt chỉ ngồi im lặng nghe. Sau giây lát, anh hỏi:

- Thế nhiệm vụ trước mắt của Hội bạn dân là gì và các cậu sinh hoạt ra sao?

Ga-loa trả lời:

- Nhiệm vụ trước mắt của chúng tớ là phát triển hội viên, truyền bá tư tưởng của Hội, đồng thời đập lại những luận điệu xuyên tạc về những người Cộng hòa của Chính phủ.

Khẩu hiệu hiện nay của những người Cộng hòa là “Hãy xung phong vào Đội cận vệ”. Cậu thấy đấy, Đội cận vệ pháo binh [5] gồm bốn khẩu đội thì trong khẩu đội hai và khẩu đội ba, những người Cộng hòa chiếm đa số, còn trong khẩu đội bốn cũng chiếm già nửa.

Ô-guýt gật gù:

- À, bây giờ tớ mới hiểu, từ nãy nhìn bộ quân phục pháo thủ của cậu tớ cứ ngờ ngợ mà chưa kịp hỏi! - Ô-guýt ghé sát đôi mắt cận thị nhìn và mân mê chiếc ngù kim tuyến ở vai bạn. – Oách quá! Dễ thường bộ quần áo này phải đến ba trăm quan! Được phát à?

- Đâu! Tự sắm đấy. Muốn vào Đội cận vệ thì phải tự sắm lấy đồng phục!

Hai người ngồi im trong chốc lát, bỗng Ga-loa tiếp:

- Ô-guýt à, tớ muốn cậu cũng sẽ là người Cộng hòa… - Anh ngừng lại liếc mắt dò thái độ của bạn.

Ô-guýt giật mình. Những lời đó quả là đột ngột đối với anh. Anh tới đây không những để thăm bạn mà còn có ý định rủ Ga-loa cùng tham gia công xã Xanh Xi-mông. Thấy bạn nhiệt tình như lửa đối với những lý tưởng Cộng hòa nên chưa dám nói, nay lại nghe câu đó, anh trở nên bối rối. May mà anh sực nhớ ra một điều. Anh hỏi, vừa là để đánh trống lảng:

- À mà hình như cậu có mở lớp dạy toán gì đó phải không? Tớ đọc thấy trên báo.

- Ờ… đúng vậy - Ê-va-rít chậm rãi trả lời - Cậu biết đấy, từ ngày ba tớ mất, tiền gia đình gởi cho tớ chỉ bằng một phần ba trước kia. Thậm chí tớ không muốn nhận món tiền đó nữa. Tớ thương mẹ, thương em, tớ muốn sống tự lập, song hiện nay thì chưa được, tớ rất áy náy. Hoạt động cho Hội cũng tốn một khoản chi tiêu đáng kể. Cũng may mà lớp toán đứng được, nếu không thì gay… Nhưng Ô-guýt à, tớ dạy toán không phải chỉ để lấy tiền công mà còn do yêu thích. Tớ dạy hết lòng. Số học viên đã lên tới bốn mươi ba người, đa số là sinh viên toán các trường đại học.

- Về khoản ấy thì tớ rất khâm phục cậu! Ô-guýt nói - À mà muộn rồi đấy. Cậu có gì cho tớ ăn với chứ!

- Ừ nhỉ! Mải nói chuyện, quên khuấy mất. Đã tám giờ rồi. Chắc là cậu đã đói mèm?

Ê-va-rít nhanh nhẹn bày thức ăn nguội ra bàn. Anh đi rán thêm một ít trứng với giò thái mỏng, phi hành thơm phức rồi mang ra. Để lý tưởng Cộng hòa và công xã Xanh Xi-mông sang một bên, họ ngồi vừa ăn vừa trò chuyện vui vẻ.

*

* *

Ngày 17 tháng Giêng năm 1831, tại phòng họp của Viện Hàn lâm Khoa học Pháp, phiên họp thường kỳ của Ban toán đang diễn ra. Sau mười phút giải lao, khi cử tọa đã ngồi yên, viên thư ký A-ra-gô [6] đứng dậy tiếp tục làm việc. Ông nói:

- Thưa các ngài! Bây giờ chúng ta chuyển sang bản thảo của ông Ga-loa - ông cầm bức thư lên - Tôi xin đọc bức thư của ông Ga-loa.

“Kính thưa ông chủ tịch Viện Hàn lâm.

Tháng Ba năm 1829, tôi có gởi cho Viện Hàn lâm một công trình nghiên cứu về “Tính chất giải được của phương trình đại số”, trong đó có một số định lý mà tôi cho là mới mẻ. Thật không may, bản thảo bị thất lạc. Sau đó, tôi đã phát triển vấn đề ấy lên, kiểm nghiệm kỹ càng rồi viết lại và chuyển cho Viện Hàn lâm một lần nữa. Lần này ngài viện sĩ Phu-ri-ê được giao xem bản thảo đó đã đột ngột qua đời, bản thảo của tôi lại một lần nữa không thể tìm thấy.

Đây là lần thứ ba tôi viết lại công trình ấy nhưng đã khái quát hóa được nhiều tính chất quan trọng. Kính mong ông lưu tâm giúp đỡ để bản thảo cuối cùng này của tôi được đọc và nghiên cứu một cách nghiêm túc.

Xin đa tạ.

Ê-VA-RÍT GA-LOA”

Ông A-ra-gô đặt thư xuống bàn, cởi chiếc mục kỉnh đè lên, khẽ đằng hắng rồi nói:

- Thưa các ngài, vấn đề mà ông Ga-loa khảo sát là một vấn đề trung tâm của môn đại số hiện nay. Theo tôi biết thì hình như ông Ga-loa còn rất trẻ. Hiện nay chúng ta chưa thể nói gì về công trình khoa học này. Đương nhiên, vì lòng kiên trì của ông Ga-loa, lần này tôi đề nghị ngài Poát-xông và ngài La-croa [7] thư ký và hội viên của ban xét duyệt các giải thưởng toán học hãy cố gắng xem xét và đánh giá đúng công trình nghiên cứu này.

Ông A-ra-gô cầm tập bản thảo và phong thư lên trao cho ông Poát-xông.

*

* *

Đội ngũ của những người Cộng hòa đã lớn mạnh không ngừng. Họ hoạt động ngày càng sôi nổi. Họ hét vào mặt bọn thầy tu:

“Đả đảo bọn Giê-duýt”

Trên những bức tường lớn ngoài đường phố người ta thấy xuất hiện nhiều khẩu hiệu chống nhà vua:

“Hãy đưa Lu-i Phi-líp lên máy chém”

“Đả đảo bọn bảo hoàng”

“Đả đảo bọn Buốc-bông”

Nhiều tranh đả kích cũng xuất hiện trên các bức tường cao. Đặc biệt người ta chú ý đến bức tranh lớn, vẽ một trái lê cực[8] to, ở dưới là dòng chữ:

“27 + 28 + 29 = 0”

Bọn cảnh sát phải vác thang chạy như choi choi mới cạo rửa hết những khẩu hiệu và tranh đó.

Chính quyền Lu-i Phi-líp hoảng sợ, bắt đầu khủng bố ráo riết. Cuối tháng Hai, nhà vua ra lệnh giải tán Đội cận vệ. Hầu hết những người Cộng hòa ở Đội cận vệ pháo binh đã chống lại lệnh này. Họ không chịu nộp khí giới và bỏ trang phục.

Chính quyền bắt hú họa mười chín thanh niên trong số đó và đưa ra tòa xét xử. Những thanh niên này bị buộc tội là có tư tưởng muốn thay đổi chế độ Quân chủ bằng chế độ Cộng hòa, truyền bá tư tưởng chống nhà vua.

Trước vành móng ngựa, mười chín thanh niên đã không hề tự bào chữa, họ đã dùng phiên tòa làm diễn đàn vạch trần bộ mặt xấu xa của Lu-i Phi-líp và bọn tay sai. Tòa án buộc phải tuyên bố cho chín thanh niên này trắng án. Những người Cộng hòa xem đây là một thắng lợi hết sức to lớn.

Và hôm nay, ngày 9 tháng Năm [9] lúc 5 giờ tối, một cuộc họp mặt, nói đúng hơn là một bữa tiệc được tổ chức ở gian lớn của Nhà hàng Văng-đăng-giơ (Aux Vendanges de Bourgogne) để ăn mừng thắng lợi to lớn đó. Hơn hai trăm người Cộng hòa đã tới dự.

Trên ghế Chủ tịch đoàn người ta thấy cả đại văn hào A-lếch-xăng Đuy-ma và những nhân vật nổi tiếng khác trong Tổng bộ những người Cộng hòa như Ra-xpay, Ma-rát-xtơ [10].

Bữa tiệc diễn ra trong bầu không khí vui mừng, phấn khởi. Các đại biểu lần lượt đứng lên chúc mừng mười chín dũng sĩ thắng lời trở về. Tiếng hô khẩu hiệu vang lên không ngớt. Ban tổ chức đã dặn các đại biểu không được nói những câu quá khích, vì bọn mật thám nhất định trà trộn trong những người dự tiệc.

Hơn một tiếng sau, không khí bữa tiệc chuyển sang trầm lặng hơn. Khắp phòng hầu như chỉ nghe tiếng cốc, chén, muổng nĩa lách cách.

Bỗng từ giữa gian phòng hơi chếch về mé trái, vang lên một tiếng hô:

- Chúc… Lu-i Phi-líp!

Tiếng hô như bất ngờ đánh một cái tát vào những người ngồi dự. Bắt đầu có tiếng láo nháo. Mọi người đứng dậy cố nhìn xem ai đã hô câu đó. Nhiều người đoán là một tên mật thám trà trộn trong anh em, say rượu nên đã buột miệng. Đám đông rời chỗ ngồi, dồn về phía có tiếng hô:

- Chúc sức khỏe Lu-i Phi-líp!

Tiếng hô lại vang lên một lần nữa.

Mọi người nhìn kỹ và nhận ra đó là Ga-loa! Tay trái anh cầm cốc rượu đưa lên ngang ngực. Tay phải nắm chặt chuôi con dao găm nhọn hoắt, mũi chĩa xuống dưới, ngang tầm với cốc rượu. Mắt anh long lên vì xúc động. Anh đứng thẳng, ưỡn ngực như để lấy hết sức mạnh, hai lần kết án vua Lu-i Phi-líp.

Đám đông thở phào nhẹ nhõm, giãn ra, ai về chỗ nấy. Họ đã vỡ lẽ. Hóa ra là chúc cái chết cho Lu-i Phi-líp. Đám trai trẻ lấy thế làm hể hả. Những người lớn tuổi tỏ ý không bằng lòng. Họ cho đó là hành vi quá khích. Thật quá liều lĩnh.

Nhà văn A-léc-dăng Đuy-ma thấy tình thế bất lợi cũng đã lẳng lặng cáo lỗi và chào các đồng chí Cộng hòa của mình rồi ra về.

Nhiều người khác cũng lặng lẽ rút lui. Một người đi ngang qua mặt Ga-loa, rỉ tai:

- Trốn đi, nguy hiểm đấy!

Nhưng Ga-loa không nghe.

Đám thanh niên còn tiếp tục ăn uống, chúc tụng, hát hò. Nhiều người bắt chước Ga-loa, nâng cốc, tay phải cầm dao găm, hô vang:

- Chúc Lu-i Phi-líp!

Những người khác cũng đồng thanh đáp lại.

Tận khuya tiệc mới tàn. Đám thanh niên lại còn kéo nhau ra phố, hát vang những bài ca Cách mạng.

*

* *

Sáng hôm sau, Ga-loa còn đang ngủ li bì trên giường thì bỗng có người đập dậy. Anh ú ớ hỏi “cái gì?”. Rồi lại nhắm mắt ngủ tiếp. Lại bị lay gọi, anh càu nhàu:

- Đồ quỷ sứ! Để yên cho người ta ngủ.

Nói xong anh quay mặt vào tường định ngủ tiếp. Lần này anh bị xốc vai và dựng hẳn người dậy.

“Thật là một trò đùa quá trớn”. – Ga-loa nghĩ thế.

Anh giụi mắt, nhấp nháy liền mấy cái, nhìn kỹ. Té ra… té ra… mấy chàng cảnh sát! Ga-loa tỉnh hẳn.

Trong phòng anh cả một tiểu đội cảnh sát đang lục soát. Chúng giật các ngăn kéo, đổ tung ra sàn nhà, đập vỡ chai lọ. Một tên tìm được con dao găm của anh, đặt lên giữa bàn.

Viên thanh tra Giúc có cặp mắt sâu hoắm, mặt to và da sần sùi, với cái mũi khoặm, hỏi:

- Ông là Ga-loa?

Anh không trả lời. Y chìa tờ giấy rồi dằn từng tiếng:

- Ông bị bắt…!

Chúng dẫn anh ra đường. Từ các cửa sổ, những người hàng xóm nhìn theo kinh ngạc.

Đẩy Ga-loa lên xe ngựa, viên thanh tra quát tháo anh xà ích:

- Đi!

Ga-loa chợt nhớ ra một việc. Anh nói:

- Đợi đã!

Viên thanh tra quắc mắt nhìn anh. Anh tiếp:

- Tôi cần lấy một số đồ vật.

- Đồ dùng cá nhân à? - Viên thanh trả hỏi. – Anh đừng lo, người ta sẽ phát cho anh các thứ đó. Anh không cần mang theo cái gì ở nhà đi cả.

- Không. Tôi cần mang theo mấy quyền sách, cây bút và một ít giấy.

- Để làm gì? - Y trợn tròn mắt hỏi.

- Tôi sẽ làm việc ở trong ấy.

- Trong tù? - Y hỏi bằng một giọng mỉa mai - Trong đó người ta sẽ tìm đủ việc cho anh làm.

Ga-loa không nói gì nữa. Bỗng viên thanh tra ra vẻ nhân từ:

- Thôi được. Anh để các thứ ấy ở đâu? Để tôi cho người vào lấy.

- Người của ông và cả ông nữa không thể tìm được những thứ đó.

- Thôi được! - Y hất hàm bảo hai tên cảnh sát cạnh đó - Giăng và Báp-tít hãy đưa anh ta vào nhà. Cẩn thận, nếu để anh ta chạy thoát thì mất đầu nghe chưa!

- Rõ.

Lát sau, ba người trở ra. Ga-loa ôm theo một chồng bốn năm quyển sách lớn, một tập giấy và bút mực.

*

* *

Tin Ga-loa bị bắt chẳng mấy chốc đã đến tai Tổng bộ những người Cộng hòa. Điều này mọi người đã dự tính trước và đang nghĩ cách cứu chàng thanh niên đầy nhiệt huyết này. Một cuộc họp kín được triệu tập tại nhà riêng ông Uy-be. Hai luật sư nổi tiếng là Đuy-pông và Plát-xơ [11] được mời đến để bàn cách cứu Ga-loa.

Các luật sư vào gặp Ga-loa và dặn rằng, trước tòa anh phải khai là đã hô “Chúc Lu-i Phi-líp nếu ông ta phản bội”. Nhưng những tiếng sau cùng vì người dự tiệc làm ồn nên không nghe rõ.

Trước tòa Ga-loa đã không nói như vậy, anh không tiếc lời công kích chính quyền. Anh nói:

- Tôi là một người Cộng hòa. Vâng, trong mấy tháng nay tôi thường có mặt trên đường phố Pa-ri và lúc nào cũng đeo vũ khí bên mình. Việc tôi đứng trước tòa ngày hôm nay là điều tất nhiên. Còn các ngươi, các người chỉ là trẻ con! Các người muốn đưa chúng tôi lên đoạn đầu đài nhưng không đủ sức mạnh để hạ lưỡi dao xuống! Chính nghĩa, sức mạnh, bất khuất là thuộc về chúng tôi, những người Cộng hòa.

Ông luật sư quá sợ cho số phận của Ga-loa đứng bật dậy can ngăn, nhưng Ga-loa khoát tay, nói to hơn:

- Hỡi những người đang cầm quyền! Các người hãy nhìn lại những hậu quả do chính mình gây ra! Các người tưởng rằng bạo động không còn nữa! Lầm to, Sác-lơ X còn cứng hơn các người nhiều!

Tuy nhiên nhờ lời lẽ sắc bén và nhờ sự tận tình của luật sư bào chữa, của các nhân chứng và một phần nữa, nhờ trong hội đồng tòa án có những người Cộng hòa nên chính quyền buộc phải thả Ga-loa.

❀ ❀ ❀

[1] “Hội bạn dân” là tổ chức của những người Cộng hòa, tách ra khỏi Đảng tự do của giai cấp tư sản thời đó. Những người này đa số thuộc tầng lớp trí thức và sinh viên, có xu hướng tiến bộ rõ rệt. Société des Amis du Peuple

[2] Giu-đa: theo kinh Thánh là đệ tử đã phản chúa Giê-su.

[3] Ba-xti : Bastille

[4] Ba-xti : Bastille

[5] Đội cận vệ pháo binh : Artillery Guard

[6] A-ra-gô : Dominique François Jean Arago

[7] Poát-xông (Siméon Denis Poisson) và La-croa (Sylvestre-François Lacroix)

[8] Cái đầu của Lu-i Phi-líp nhọn, mặt phị phía dưới trông giống trái lê. Ý nghĩa của những dòng chữ này là: Thành quả của ba ngày đổ máu chỉ là con số không.

[9] Cuộc họp mặt những người Cộng hòa diễn ra ngày 9 tháng Năm năm 1831

[10] A-lếch-xăng Đuy-ma (Alexandre Dumas), Ra-xpay (François-Vincent Raspail), Ma-rát-xtơ (Armand Marie François Pascal Marrast)

[11] Đuy-pông (Dupont) còn Plát-xơ không biết, có thể là nhân vật tác giả hư cấu