Viên chủ khảo hội đồng tuyển sinh Trường Sư phạm hắt xì hơi hai cái rõ to, những thớ thịt trên khuôn mặt to béo của ông run lên. Ông lấy khăn mùi xoa lau mũi và mép rồi nâng tờ danh sách thí sinh lên, lấy giọng, tiếp tục đọc:

- Ê-va-rít Ga-loa! - ông quay về phía giám khảo môn toán ngồi đối diện bên trái. – Ông Lơ-roa, anh này trả lời ông ra sao?

Ông Lơ-roa lật tìm trong tập giấy để trước mặt, đọc lướt qua tờ nhận xét rồi vươn cái cổ dài nói với viên chủ khảo:

- Mới đầu tôi lấy làm khó chịu với anh thí sinh này. Anh ta diễn đạt ý tứ một cách rối rắm và cầu kỳ khó hiểu. Nhưng dần dần tôi nhận thấy anh ta là một thí sinh đặc biệt, biết rất rộng, có một phương pháp tư duy độc đáo. Anh ta tỏ ra có một năng khiếu khác thường trong nghiên cứu khoa học và cho tôi biết nhiều điều rất mới mẻ trong lĩnh vực giải tích ứng dụng. Tôi đã cho anh ta mười điểm.

Ông chủ khảo khẽ gật đầu và quay sang nhìn giám khảo về môn vật lý:

- Ông Péc-lê, ý kiến của ông ra sao?

Ông Péc-lê người nhỏ nhắn, có khuôn mặt trái xoan và mớ tóc xoăn đen như người Do Thái. Ông cất giọng lí nhí:

- Ga-loa? Phải rồi, anh thí sinh này trả lời kém nhất trong suốt ba ngày hỏi thi của tôi! Anh ta không biết gì cả! Hầu như anh ta không có khái niệm cơ bản về môn vật lý! Tôi rất kinh ngạc khi nghe nhiều người nói anh ta có năng khiếu lớn về toán. Tôi cho anh ta hai điểm.

Ông chủ khảo chau mày. Thật khó giải quyết! Toán mười điểm khong khi vật lý chỉ có hai! Đó là một chuyện ngược đời vì hầu hết thí sinh trượt về môn toán chứ không phải vật lý. Nguyên tắc là trong hai môn, môn yếu nhất cũng phải trên ba điểm rưỡi mới đạt. Thực tế Ga-loa đã trượt. Song anh ta là người duy nhất được điểm mười toán! Điều này đã làm đôi lông mày của viên chủ khảo nhíu lại, biến thành hai cái dấu hỏi lớn. Ga-loa là người thứ bảy mươi tám đưa ra xét mà mới có mười lăm người đủ điểm. Cứ đà này thì không tuyển đủ thí sinh mất!

Ông chủ khảo chống cằm suy nghĩ chốc lát rồi lật tìm trong cuốn hồ sơ để cạnh đó, lấy một quyển học bạ và giở ra đọc:

- “Khá”, “trung bình”, “giỏi”, “khá”, “trung bình”, “trung bình”, “khá”, “giỏi”, “trung bình”, “trung bình”, “khá”, “trung bình”…

Ông xem lướt qua những trang tiếp theo nhưng không đọc. Sau đó ông lật lại, bắt đầu đọc những lời nhận xét của các giáo viên từng bộ môn học:

“Hạnh kiểm khá. Vô tư. Tính tình có những nét kỳ lạ, khó hiểu. Có khả năng nhưng cẩu thả khi làm bài kiểm tra. Tuy gầy nhưng sức khỏe tốt.”

Bru-nô.

“ Lúc nào cũng làm việc riêng trong giờ của tôi”

Pe-rô.

“Hạnh kiểm khá. Có khả năng đối với khoa học. Làm việc say mê, rất ít khi bỏ phí thời giờ. Thu được nhiều kết quả trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học. Đôi khi chưa được nghiêm túc trong giờ giảng đạo. Sức khỏe tốt”

Đi-drô.

“Tinh thần học tập nghiêm túc. Có khả năng lớn đối với nghiên cứu khoa học, phương pháp tư duy độc đáo. Năng khiếu rất lớn về toán. Vượt xa tất cả các học sinh cùng lớp. Chỉ thích làm việc ở những lĩnh vực cao nhất của toán học.”

Ri-sa.

Ông chủ khảo lắc đầu:

- Thật là một anh chàng lạ đời.

Giám khảo vật lý nhắc lại:

- Quá ư lạ đời!

- Theo tôi anh ta có năng khiếu toán thực sự, nên nhận anh ta vào trường. Những người còn ít tuổi đã quá say mê khoa học thường có những biểu hiện tính tình như vậy. – Giám khảo toán phát biểu.

Ông chủ khảo lật các trang cuốn học bạ, xem lướt lần nữa rồi phán:

- Tôi liệt anh này vào danh sách thứ ba. Nếu còn chỗ thì sẽ được xếp vào loại dự bị. Nếu lấy đủ người rồi thì Ga-loa xem như trượt.

*

* *

Ngày 25 tháng Mười năm 1829, Ga-loa vào học Trường Sư phạm như một sinh viên dự bị. Đến ngày 12 tháng Hai năm 1830, anh được thừa nhận là sinh viên chính thức.

Ở trường này, việc thờ phụng chúa còn nghiêm ngặt hơn cả ở Lu-i lơ Grăng. Trước mỗi bữa ăn, trước và sau mỗi buổi học, sinh viên đều buộc phải đọc kinh. Tối nào cũng phải đi nghe thuyết giáo. Mỗi tháng, sinh viên phải đi rửa tội một lần. Người nào trong hai tháng không đi rửa tội thì bị đuổi học ngay, viên hiệu trưởng đích thân theo dõi việc này.

Vào đây, lòng say mê toán của Ga-loa lại cuồng nhiệt hơn cả thời gian cuối ở Lu-i lơ Grăng. Càng giải đáp được nhiều điều, nhiều vấn đề mới lại xuất hiện trước mắt anh. Ê-va-rít xông xáo không biết mệt mỏi. Nhiều bài báo của anh lần lượt xuất hiện trên các tạp chí toán thời đó. Trong thời gian này anh đã viết lại công trình toán học bị viện sĩ Cô-si đánh mất lần trước, phát triển thêm nhiều điểm, đi xa hơn và lại gởi về cho Viện Hàn lâm.

Có người hỏi anh đã giỏi như thế lại còn học thừa sống thiếu chết nữa để làm gì cho khổ, anh bèn lấy tờ giấy vẽ hai vòng tròn, một to một nhỏ rồi bôi đen xung quanh và nói:

- Cậu xem, phần trắng ở trong vòng tròn tượng trưng cho kiến thức của tớ. Phần bôi đen ở ngoài là những điều chưa biết. Khi kiến thức của tớ còn ít, tức vòng trắng chỉ nhỏ như thế này, thì những điều chưa biết tức là phần bôi đen xung quanh cũng ít. Còn khi kiến thức tớ nhiều như hình tròn lớn này thì phần bôi đen xung quanh cũng nhiều thêm. Thành ra càng biết nhiều người ta càng muốn biết thêm.

Gần gũi Ga-loa hơn cả là Ô-guýt Sơ-va-liê [1], sinh viên lớp trên. Ô-guýt đeo kính cận, lưng hơi gù, lành như chim bồ câu, đi đường rón rén như sợ giẫm chết kiến. Nhưng anh học chăm và rất giỏi. Chẳng bao lâu hai người nhận thấy những nét chân thật đáng mến của nhau và trở thành đôi bạn chí thân. Ô-guýt có người anh là Mi-sen, trước là học trò của bá tước Xanh Xi-mông [2] .

Ô-guýt tâm sự với bạn rằng lý tưởng của những người theo pháp Xanh Xi-mông là xây dựng một xã hội hoàn toàn bình đẳng, mọi người đều ấm no hạnh phúc như nhau. Tất cả của cải riêng sẽ góp thành của chung. Những người có tài đức nhất sẽ được bầu lên lãnh đạo nhà nước. Lúc đó, giữa người với người chỉ có tình thương yêu. Lòng ghen ghét, tính đố kỵ, mối thù hằn – những nguyên nhân gây ra chiến tranh sẽ biến mất. Nói tóm lại là họ định xây dựng một xã hội tuyệt đẹp nhưng không phải bằng đấu tranh mà bằng thuyết phục. Để chứng minh cho tính hơn hẳn của xã hội đó, nhiều học trò của bá tước Xanh Xi-mông quá cố cùng với người đứng đầu của họ là cha Ăng-phăng-tanh [3] đã xây dựng một xã hội kiểu mẫu như thế ở vùng Me-nin-mông-tanh (Ménilmontant) cách Pa-ri không xa lắm.

Ga-loa không tán thành quan điểm của bạn. Anh cho rằng, kế hoạch đó là viễn vông. Dĩ nhiên, mọi người cần phải bình đẳng trước pháp luật nhưng không thể bình đẳng trong hưởng thụ. Nếu theo phương châm này thì bọn lười biếng sẽ suốt ngày lêu lổng, người có khả năng cũng chẳng muốn dốc hết sức mình. Sức hấp dẫn của giàu có kích thích từng cá nhân phấn đấu vươn lên nhờ đó mà xã hội mới phát triển được. Dân giàu thì nước mạnh mà lại.

*

* *

Ngày 26 tháng Bảy năm 1830, vua Pháp Sác-lơ X đã công bố bốn đạo luật nhằm giải tán Viện dân biểu, tước bỏ quyền tự do báo chí, bãi bỏ hiến pháp, quy định thêm nhiều đặc quyền đặc lợi cho tầng lớp đại quý tộc và tăng lữ, tước bỏ quyền tham gia chính quyền của giai cấp tư sản.

Lòng căm thù đã tăng đến tột đỉnh. Bốn đạo luật của nhà vua như một giọt nước làm đầy cốc nước: Cách mạng bùng nổ.

Lời phúc đáp đầu tiên cho bốn đạo luật của nhà vua là bản hiến chương của các nhà báo với bốn mươi lăm chữ ký.

Từ sáng ngày 27 tháng Bảy, cả Pa-ri náo động. Ở các quảng trường, nhà ga, bến sông, từng đám dân chúng tụ tập nghe đọc tuyên ngôn của các nhà báo và bản hiệu triệu kêu gọi dân chúng hưởng ứng. Những khẩu hiệu “Hiến chương muôn năm!” “Đả đảo các đạo luật!” đã bắt đầu vang lên trên các đường phố. Cũng sáng hôm đó, nhiều tờ báo như Địa cầu, Dân tộc đã lọt vào Trường Sư phạm. Ga-loa đọc như nuốt lấy từng chữ bản tuyên ngôn của các nhà báo. Anh vô cùng khâm phục bốn mươi lăm nhà báo đã dũng cảm ký tên vào bản nguyên ngôn này. Chắc rằng tia lửa đầu tiên này có thể bùng cháy thành cơn bão lửa cách mạng không gì dập tắt nổi, anh nghĩ thế và anh hồi hộp chờ đợi. Anh sẵn sàng lao vào bão lửa cách mạng dù phải đổ máu, phải hy sinh.

Hai giờ trưa, viên hiệu trưởng Trường Sư phạm Ghi-nhô [4] tập trung toàn trường lại, ra lệnh cho sinh viên, nếu cách mạng nổ ra thì không ai được xuống đường tham gia. Trước sáu trăm sinh viên, Ga-loa đã đứng phắt dậy chống lại lệnh này. Anh kêu gọi anh em đừng khoanh tay nhìn nhân dân đổ máu. Nhưng anh liền bị bọn giám thị ngắt lời và đưa ra khỏi hội trường.

Ghi-nhô nguyên là sinh viên trường sư phạm này, tốt nghiệp khoa lịch sử văn học Hy Lạp năm 1811, đến năm 1818 được làm phụ giảng của trường, rồi nhờ cung cách khúm núm, ra vẻ tận tụy, được lòng cấp trên nên chả mấy chốc đã leo lên trưởng phòng giáo vụ, hiệu phó rồi hiệu trưởng.

Trong cuốn hồi ký nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày thành lập Trường, Guyn Xi-mông viết rằng Ghi-nhô là người dốt nát, thiển cận, máy móc, lúc nào cũng ra vẻ quan trọng. Tuy vậy, sau này, nhờ tận tụy với chính quyền Lu-i Phi-lip, y cũng được nhận học vị giáo sư Xooc-bon (Sorbonne).

Trong những ngày cách mạng này Ghi-nhô là người duy nhất trong hầu khắp các trường đại học và chuyên nghiệp cấm sinh viên tham gia cách mạng. Y không phải là phần tử bảo hoàng, trung thành với Vương triều Buốc-bông mà chẳng qua do bản chất cơ hội. Y chờ xem ai mạnh thì theo.

*

* *

Tối hôm ấy bên cạnh cung điện Pa-le dơ Roay-an (Palais-Royal), đoàn biểu tình nắm chặt tay nhau, giương cao biểu ngữ hô vang:

- Hiến chương muôn năm!

- Đả đảo các đạo luật!

- Tự do muôn năm!

- Dân chủ muôn năm!

Một tiểu đội lính bảo vệ đi tuần tra qua đó, gặp đoàn biểu tình. Viên tiểu đội trưởng mặt còn trẻ măng, má hồng như con gái, mép lún phún hàng ria con kiến, quát lớn:

- Dừng lại!

Đoàn biểu tình không thèm để ý, cứ tiếp tục rảo bước, tiếp tục hô khẩu hiệu, hò, hát…

Tên tiểu đội trưởng hô tiếp, giọng gay gắt hơn:

- Đứng lại, không tôi bắn!

Đoàn người cứ đi. Tên tiểu đội trưởng thét lên:

- Tiểu đội, nghe lệnh! Giương súng lên! Sẵn sàng!

Một người đàn ông tuổi trung niên dừng lại, nói:

- Các cậu định bắn ai? Bắn vào bố mình, mẹ mình à?

Một phụ nữ hô hào:

- Bỏ súng xuống các bạn ơi! Hãy theo nhân dân, theo Cách mạng! Sát cánh với chúng tôi!

Tốp lính vẫn không hề thay đổi tư thế!

Một thiếu niên đi trong đoàn nói giọng thách thức:

- Có giỏi thì cứ bắn đi! Cho kẹo cũng không dám.

Nói xong anh ta cười đầy vẻ giễu cợt. Một thiếu niên khác nhặt hòn sỏi ném trúng chiếc mũ nồi tên tiểu đội trưởng làm mũ y lệch sang một bên. Y tức tối đưa tay sửa lại chiếc mũ giữa tiếng cười giễu cợt rộ lên trong hàng ngũ biểu tình. Một thanh niên khác lại ném tiếp một hòn sỏi nữa, lần này trúng hẳn vào mặt y. Điên tiết y quát lớn:

- Bắn!

Ba bốn phát đạn rời rạc nổ. Có hai người trúng đạn ngã xuống. Toán biểu tình chạy toán loạn, chỉ dăm người dừng lại, đỡ hai người bị trúng đạn lên, không ngớt chửi rủa bọn lính giết người.

Đoàn biểu tình chạy bổ về phía khu dân cư cạnh đó kêu cứu. Dân chạy ra mỗi lúc một đông. Họ tự vũ trang bằng gậy gộc, dao rựa, que chọc lò, có người có cả súng săn vv… để chống lại bọn đàn áp. Tốp lính tuần sợ quá bỏ chạy thục mạng.

Công nhân ở các nhà máy tập trung thành từng đoàn kéo nhau vào nhà riêng tìm vũ khí. Họ lấy cả các khuôn chữ của nhà in, tự đúc lấy đạn.

Đêm 27 rạng ngày 28, sinh viên Trường Bách khoa phá cửa phòng chơi thể thao, cướp bằng hết những thanh kiếm tập, mài xoàn xoạt trên các bờ thềm. Lúc gần sáng, hai trăm sinh viên Trường Bách khoa đã phá cổng tràn ra phố, hăm hở hòa vào biển người hô vang khẩu hiệu:

- Đả đảo bọn Buốc-bông!

- Tự do muôn năm!

- Đả đảo bọn Giê-duýt!

Đêm đó, trường Sư phạm được lệnh giới nghiêm. Cổng đóng kín. Ga-loa hai lần vượt tường đều bị bắt giữ lại. Cuối cùng, người ta tống giam anh trong phòng của viên hiệu trưởng và cử hai sinh viên khác trông giữ.

Làn sóng cách mạng cuồn cuộn dâng lên. Khắp Pa-ri, từ khu Xanh Mác-xô (Saint-Marceau hoặc Saint-Marcel) đến Những cách đồng Ô-li-xê, từ Mông-mác (Montmartre) đến Văng-xăng… đâu đâu cũng nổi dậy, cũng chiến đấu. Chiến lũy mọc lên khắp nơi.

Hàng vạn công nhân làm việc mỗi ngày mười bốn tiếng đồng hồ mà vẫn đói, vẫn rét, bỗng nghe nói “Cách mạng”, “Cơm áo” là lăn xả vào chiến đấu không chút do dự, không ngại hy sinh. Cách mạng hoàn toàn tự phát. Không có chủ trương chung, chương trình chung. Mỗi cụm quân khởi nghĩa lại có một người Cộng hòa hay một sinh viên nào đó chỉ huy.

Ngay từ đêm 27, các nhà thờ đã đóng kín cửa. Những người cầm đầu giáo hội lẩn trốn ra nước ngoài. Các thầy tu nghe khẩu hiệu mà hồn bay phách lạc. Trong những ngày đó, thầy tu nào vô phúc xuất hiện ngoài đường là bị trừng phạt ngay. Tội nghiệp mấy bác thường dân hiền lành bị đòn oan vì mặc áo khoác đen.

Từ sáng ngày 29, chiến sự ác liệt vẫn tiếp diễn ở quảng trường Văng-dôm (Vandoeuvre hoặc Vendôme), ở trại lính, nhà tù Mông-téc-guy… Ở Quảng trường Ca-ru-xen (Carrousel) cạnh cung điện nhà vua, chúng bố trí hai trung đoàn lính Thụy Sỹ chốt. Bọn này không có anh em họ hàng gì trong công chúng biểu tình ở đây cả. “Khác máu tanh lòng” nên chúng bắn giết không ghê tay. Mặc dù vậy chúng không thể khuất phục được ý chí của quân Cách mạng. Người trước ngã, người sau cứ tiến. Quá trưa, quân khởi nghĩa kéo được đại bác tới nhằm vào bọn Thụy Sĩ áo đỏ mà giã. Đội hình tan rã, chúng hò nhau chạy thục mạng, nhiều đứa cởi phăng áo đỏ vứt lại để khỏi bị phát hiện.

2 giờ trưa, sứ giả của Sác-lơ X đem lệnh bãi bỏ các đạo luật từ Xanh-Clu (Saint-Cloud) về Pa-ri. Nhưng ai thèm nghe chúng nữa.

3 giờ 25 phút chiều ngày 29, điện Tuy-lơ-ri (Tuileries Palace) lọt vào tay quân Cách mạng. Lu-vơ-rơ (Louvre) cũng bị chiếm nốt. Quân cách mạng làm chủ toàn Pa-ri.

Một chính phủ lâm thời được thành lập. Thủ tướng là viên chủ nhà băng La-phít [5]. Giai cấp tư sản đưa công tước Lu-i Phi-líp ở tỉnh Oóc-lê-ăng (Orléans) lên ngôi vua. Họ tính rằng y là một đại tư bản đồng thời lại là người của hoàng gia, vì thế có thể tránh được sự bất bình của các vương quốc láng giềng khi họ thấy ở nước Pháp vẫn có vua, và vẫn là con cháu của dòng họ Buốc-bông.

Thế là giai cấp tư sản đã cướp đoạt thành quả Cách mạng từ tay quần chúng nhân dân.

Sáng 30 tháng Bảy khi rước ông vua mới ra mắt công chúng ở tòa thị chính, La-phit buông một câu:

- Từ nay các ông chủ nhà băng sẽ cai trị nước Pháp.

❀ ❀ ❀

[1] Ô-guýt Sơ-va-liê : Guillaume-Auguste Chevalier, anh trai là Mi-sen (Michel Chevalier)

[2] Xanh Xi-mông(1760-1825) Henri de Saint-Simon: Một trong những nhà xã hội chủ nghĩa không tưởng Pháp.

[3] Ăng-phăng-tanh : Barthélemy Prosper Enfantin

[4] Ghi-nhô : Joseph-Daniel Guigniault

[5] La-phít : Jacques Laffitte