Một tác phẩm dẫu có khiêm nhường đến đâu khi hướng tới địa hạt nghệ thuật, cũng cần phải tự minh chứng cho sự tồn tại của mình trong từng dòng chữ. Bản thân nghệ thuật có thể được định nghĩa là một nỗ lực đơn nhất nhằm mang lại thứ công lý cao cả nhất cho thế giới hữu hình, bằng cách đưa ra ánh sáng chân lý, vừa đa dạng vừa thống nhất, ẩn giấu đằng sau mọi khía cạnh của nó. Đó là sự nỗ lực tìm kiếm trong hình khối, màu sắc, ánh sáng, bóng tối, trong các trạng thái của vật chất và trong những sự thật của đời sống đâu là điều cơ bản, đâu là điều trường tồn và thiết yếu — chính là phẩm chất soi rọi và thuyết phục của chúng — hay chính là chân lý về sự tồn tại của chúng. Do đó, người nghệ sĩ, cũng giống như nhà tư tưởng hay nhà khoa học, đi tìm chân lý và đưa ra lời thỉnh cầu của mình. Bị ấn tượng bởi diện mạo của thế giới, nhà tư tưởng đắm chìm trong các ý tưởng, nhà khoa học chìm đắm trong các dữ kiện — để rồi từ đó, khi bước ra, họ hướng lời thỉnh cầu của mình tới những phần trong bản ngã vốn phù hợp nhất cho chặng đường sinh tồn đầy hiểm nguy này. Họ phán truyền đầy quyền uy với lẽ thông thường của chúng ta, với trí tuệ của chúng ta, với khát vọng bình yên hay niềm khao khát bất an của chúng ta; không ít lần tác động đến những thành kiến, đôi khi là nỗi sợ hãi, thường là chủ nghĩa ích kỷ — nhưng bao giờ cũng hướng tới sự cả tin của chúng ta. Và những lời ấy được lắng nghe với lòng kính trọng, bởi mối bận tâm của họ là những vấn đề trọng đại: sự vun đắp cho tâm trí và việc chăm sóc thân thể, sự đạt được những hoài bão, sự hoàn thiện các phương tiện và việc tôn vinh những mục đích trân quý của chúng ta.

Nghệ sĩ thì lại khác.

Đứng trước cùng một sân khấu đầy những bí ẩn ấy, người nghệ sĩ quay về cõi lòng mình, và trong chốn cô độc đầy áp lực và tranh đấu ấy, nếu là người xứng đáng và may mắn, anh ta sẽ tìm ra ngôn từ cho lời thỉnh cầu của mình. Lời thỉnh cầu của anh hướng đến những năng lực ít bộc lộ hơn ở chúng ta: hướng đến phần bản tính mà vì những nghịch cảnh chiến đấu của sự tồn tại, buộc phải được giấu kín sau những lớp vỏ bọc cứng cáp và kiên cường hơn — giống như thân thể dễ tổn thương nằm sâu bên trong bộ áo giáp sắt. Lời thỉnh cầu ấy ít ồn ào hơn, sâu sắc hơn, mơ hồ hơn, lay động hơn — và cũng chóng bị lãng quên hơn. Thế nhưng, dư âm của nó lại trường tồn mãi mãi. Trí tuệ đổi thay qua các thế hệ lần lượt gạt bỏ ý tưởng, chất vấn các dữ kiện, và phá đổ những học thuyết. Nhưng người nghệ sĩ lại thỉnh cầu cái phần trong bản ngã không phụ thuộc vào trí tuệ; hướng đến cái vốn là ân sủng chứ không phải thứ có được nhờ trau dồi — và do đó, nó trường tồn vĩnh cửu hơn. Anh trò chuyện với khả năng cảm nhận niềm vui và nỗi kinh ngạc của chúng ta, với ý thức về sự huyền bí bao quanh cuộc sống; với lòng trắc ẩn, cái đẹp và nỗi đau; với thứ cảm giác tiềm ẩn về tình đồng loại với muôn loài — cùng với niềm xác tín tinh tế nhưng bất diệt về sự gắn kết nối liền sự cô đơn của vô vàn trái tim, sự gắn kết trong những giấc mơ, niềm vui, nỗi buồn, trong khát vọng, ảo ảnh, trong hy vọng, nỗi sợ, thứ dây tơ kết nối con người với con người, kết nối toàn thể nhân loại — người đã khuất với người đang sống, và người đang sống với những kẻ chưa chào đời.

Chỉ có một mạch suy tưởng như thế, hay đúng hơn là mạch cảm xúc ấy, mới có thể phần nào giải thích được mục đích của nỗ lực được thực hiện trong câu chuyện ngay sau đây: phác hoạ một lát cắt đầy bất an trong cuộc đời mờ nhạt của một vài cá nhân giữa muôn vàn đám đông bị lãng quên của những con người hoang mang, giản đơn và câm lặng. Bởi vì, nếu một phần chân lý ẩn chứa trong niềm tin đã thổ lộ ở trên, thì hiển nhiên rằng không có một chốn lộng lẫy hay một góc tối nào trên trái đất này lại không xứng đáng nhận lấy, dẫu chỉ là một ánh nhìn thoáng qua đầy kinh ngạc và xót thương. Do đó, động cơ ấy có thể được xem là sự minh chứng cho chất liệu của tác phẩm; nhưng lời tựa này, vốn chỉ là một lời tuyên bố về sự cố gắng, không thể dừng lại ở đây — bởi vì lời tuyên bố ấy vẫn chưa hoàn chỉnh. Văn chương hư cấu — nếu thực sự vươn tới địa hạt nghệ thuật — hướng đến tính khí con người. Và quả thực, nó phải giống như hội họa, như âm nhạc, như mọi loại hình nghệ thuật khác, là lời thỉnh cầu từ một tâm hồn gửi đến vô vàn tâm hồn khác, những kẻ mà sức mạnh tinh tế và không thể chối cãi đã ban cho những sự kiện thoáng qua ý nghĩa đích thực của chúng, đồng thời tạo nên bầu không khí đạo đức và cảm xúc cho không gian và thời gian ấy. Một lời thỉnh cầu như vậy để có hiệu quả thì phải là một ấn tượng được truyền tải qua các giác quan; và thực ra, nó không thể được thực hiện bằng bất kỳ cách nào khác, bởi vì khí chất con người, dù là cá thể hay tập thể, vốn không chịu khuất phục trước sự thuyết phục thông thường. Do đó, mọi loại hình nghệ thuật trước hết đều hướng đến các giác quan, và mục đích nghệ thuật khi biểu hiện qua ngôn từ cũng phải truyền tải lời thỉnh cầu của mình qua các giác quan, nếu khát vọng cao cả nhất của nó là chạm đến suối nguồn bí mật của những cảm xúc hưởng ứng. Nó phải nỗ lực hết mình để đạt được tính tạo hình của điêu khắc, màu sắc của hội họa, và sức gợi mở diệu kỳ của âm nhạc — môn nghệ thuật của mọi nghệ thuật. Và chỉ thông qua sự tận tụy trọn vẹn, không mảy may xao lãng đối với sự hòa quyện hoàn hảo giữa hình thức và nội dung; chỉ thông qua sự chăm chút không ngừng nghỉ, chẳng quản gian nan đối với dáng dấp và âm hưởng của câu văn, người ta mới có thể đến gần hơn với tính tạo hình, với màu sắc, và để ánh sáng của sức gợi cảm kỳ diệu có thể bừng lên trong một khoảnh khắc phù du trên bề mặt thông thường của ngôn từ: những từ ngữ xưa cũ, đã mòn vẹt, phai mờ qua thời gian dài bị sử dụng đến quên lãng.

Nỗ lực chân thành để hoàn thành sứ mệnh sáng tạo ấy, để tiến xa nhất có thể trên con đường mà sức lực cho phép, tiến bước mà không chùn bước bởi sự nao núng, mệt mỏi hay khiển trách, đó chính là sự biện minh duy nhất và hợp lý cho người làm văn xuôi. Và nếu lương tâm anh ta trong sạch, thì câu trả lời của anh dành cho những kẻ, với cái sự uyên bác luôn nhắm đến lợi ích nhãn tiền, đòi hỏi rạch ròi phải được giáo huấn, được an ủi, được giải trí; những kẻ đòi hỏi phải được cải thiện ngay lập tức, hoặc khích lệ, hoặc dọa dẫm, hoặc làm cho sốc, hoặc làm cho mê hoặc, sẽ phải thế này: — Nhiệm vụ mà tôi đang cố gắng thực hiện là, bằng sức mạnh của ngôn từ, bắt các bạn phải lắng nghe, phải cảm nhận — và trên hết thảy, là bắt các các bạn phải nhìn thấy. Điều đó — không hơn không kém, và đó là tất cả. Nếu tôi thành công, các bạn sẽ tìm thấy ở đó tùy theo sự xứng đáng của mình: sự khích lệ, niềm an ủi, sự sợ hãi, nét quyến rũ — tất cả những gì các bạn đòi hỏi — và có lẽ, cả tia chớp của chân lý mà các bạn đã quên không cất lời hỏi xin. Việc chớp lấy trong một khoảnh khắc dũng cảm, từ dòng chảy phũ phàng của thời gian, một lát cắt thoáng qua của đời người, mới chỉ là sự khởi đầu của công việc. Nhiệm vụ khi được tiếp cận với sự trìu mến và niềm tin chính là giơ cao một cách không do dự, không chọn lọc và không sợ hãi, mảnh vỡ vừa vớt được trước mọi ánh nhìn dưới ánh sáng của một tâm trạng chân thành. Đó là việc phô bày sự rung động, màu sắc, hình khối của nó; và thông qua chuyển động, hình dáng cùng màu sắc ấy, để hé lộ bản chất của chân lý — phơi bày bí mật đầy cảm hứng của nó: sức ép và niềm đam mê ẩn giấu cốt lõi trong từng khoảnh khắc đầy sức thuyết phục. Trong một nỗ lực đơn nhất mang tính như vậy, nếu một người xứng đáng và may mắn, người ta rất có thể đạt tới sự trong sáng đến mức chân thành, để rồi cuối cùng, tầm nhìn được bày tỏ về sự tiếc nuối hay xót thương, về sự kinh hoàng hay niềm hoan hỉ, sẽ đánh thức trong trái tim của những người chiêm ngưỡng thứ cảm giác về sự gắn kết tất yếu; về sự gắn kết trong nguồn gốc huyền bí, trong lao nhọc, niềm vui, niềm hy vọng, trong số phận bất định, thứ ràng buộc con người với nhau và gắn kết toàn thể nhân loại với thế giới hữu hình. Rõ ràng là kẻ nào, dù đúng hay sai, vẫn giữ lấy những niềm xác tín được bày tỏ ở trên thì không thể trung thành với bất kỳ công thức tạm thời nào của nghề nghiệp mình. Phần trường tồn của chúng — chân lý mà mỗi công thức chỉ che giấu một cách bất toàn — nên ở lại với anh ta như tài sản quý giá nhất, nhưng tất cả chúng: Chủ nghĩa hiện thực, Chủ nghĩa lãng mạn, Chủ nghĩa tự nhiên, thậm chí cả chủ nghĩa tình cảm không chính thống (thứ mà cũng như người nghèo, rất khó lòng rũ bỏ), tất cả những vị thần ấy phải, sau một khoảng thời gian ngắn gắn bó, rời bỏ anh — ngay tại ngưỡng cửa của ngôi đền — để mặc anh đối diện với sự ngập ngừng của lương tâm và sự ý thức trần trụi về những khó khăn trong công việc của mình. Trong chốn cô độc đầy ray rứt ấy, tiếng kêu tối cao của Nghệ thuật vị nghệ thuật đánh mất đi âm hưởng kích thích của vẻ bề ngoài phi đạo đức của nó. Nó vang lên từ nơi xa thẳm. Nó không còn là một tiếng thét, mà chỉ được nghe như một tiếng thì thầm, thường khó hiểu, nhưng đôi khi lại mang đến niềm khích lệ mong manh.

Thỉnh thoảng, khi nằm nghỉ ngơi thoải mái dưới bóng râm của một nhành cây ven đường, chúng ta ngắm nhìn cử chỉ của một người lao động trên cánh đồng xa, rồi một lúc sau, bắt đầu thắc mắc một cách uể oải không biết anh chàng kia đang làm gì. Ta quan sát những chuyển động của cơ thể anh ta, cái vẫy tay, ta thấy anh cúi xuống, đứng thẳng lên, ngập ngừng rồi lại bắt đầu. Sẽ làm tăng thêm vẻ thú vị cho một giờ nhàn rỗi nếu ta được cho biết mục đích của những nỗ lực ấy. Nếu ta biết rằng anh ta đang cố gắng nhấc một hòn đá, đào một con mương, hay nhổ một gốc cây, ta sẽ nhìn những nỗ lực của anh với một sự quan tâm thực sự hơn; ta sẵn sàng châm chước cho sự xao động của anh làm phá vỡ nét thanh bình của phong cảnh; và thậm chí, nếu ở trong một tâm trạng huynh đệ, ta có thể tự nhủ mà tha thứ cho sự thất bại của anh. Ta hiểu mục đích của anh, và dẫu sao đi nữa, anh ta đã cố gắng, và có lẽ anh ta không đủ sức — hoặc có lẽ anh ta thiếu hiểu biết. Ta tha thứ, tiếp tục bước đi — và quên lãng.

Và người thợ nghệ thuật cũng vậy. Nghệ thuật thì dài mà đời người thì ngắn, và thành công thì hãy còn xa lắm. Và cứ thế, hoài nghi về sức lực để đi đến tận cùng chặng đường ấy, chúng ta bàn luận đôi chút về mục đích — mục đích của nghệ thuật, thứ vốn cũng giống như cuộc sống, đầy cảm hứng, khó khăn — bị che khuất bởi những màn sương; nó không nằm trong logic rành mạch của một kết cục khải hoàn; nó không nằm trong việc phơi bày một trong những bí mật vô cảm được gọi là Quy luật Tự nhiên. Nó không hề kém phần vĩ đại, mà chỉ là khó khăn hơn mà thôi.

Chặn đứng lại, dẫu chỉ trong hơi thở, những đôi bàn tay đang bận rộn với công việc của cõi trần, và buộc những con người đang đắm chìm trước viễn cảnh về những đích đến xa xôi phải liếc mắt một khoảnh khắc vào bức tranh xung quanh gồm hình khối và màu sắc, của ánh nắng và bóng râm; buộc họ dừng lại để ngắm nhìn, để thở dài, để mỉm cười — đó chính là mục đích, đầy khó khăn và phù du, và chỉ dành cho một số rất ít người đạt được. Nhưng đôi khi, bởi những kẻ xứng đáng và may mắn, ngay cả nhiệm vụ ấy cũng được hoàn thành. Và khi nó hoàn thành — kìa! — toàn bộ chân lý của cuộc đời hiện hữu ở đó: một khoảnh khắc chiêm nghiệm, một tiếng thở dài, một nụ cười — và sự trở về với cõi yên bình vĩnh cửu.

1897. J. C.