VÀO dịp kỷ niệm lễ cưới bạc của họ, vợ Ashurst lái xe đi chơi với chồng dọc theo đồng cỏ, họ muốn kỷ niệm ngày lễ long trọng này bằng cách đến thăm lại Torquay, nơi lần đầu họ đã gặp nhau. Đó là sáng kiến của vợ anh – Stella Ashurst, một phụ nữ giàu tình cảm. Chị không còn vẻ quyến rũ với cặp mắt xanh biếc, đôi má hồng tươi, với nét mặt thanh tú, và dáng người thon thả như một bông hoa táo mơn mởn trên cành mà hai mươi sáu năm trước đây đã từng làm cho Ashurst say mê một cách lạ kỳ, nhưng chị vẫn là một người bạn gái dễ thương, đã bốn mươi ba tuổi mà vẻ người còn duyên dáng, trên má tuy đã mờ mờ những vết nhăn nhưng đôi mắt xám vẫn dịu dàng đằm thắm.

Chị cho dừng xe lại cạnh một ngọn đồi, bên trái dốc cao dần, bên phải là một dải rừng nhỏ những cây thông rụng lá chen lẫn với các cây sồi kéo dài đến tận thung lũng. Chị đang tìm một chỗ để ngồi nghỉ ăn trưa vì Ashurst thì không bao giờ để ý tìm gì cả. Và đây, giữa hàng cây kim tước vàng rực và rặng thông xanh mướt như tơ, ngào ngạt hương thơm của một ngày cuối tháng tư – họ có thể phóng tầm mắt xuống cả vùng thung lũng và nhìn lên những ngọn đồi cao của thảo nguyên mênh mông. Nơi đây hẳn là thích hợp với bản tính của con người ưa vẽ tranh bằng màu nước và yêu thích phong cảnh trữ tình. Chị bước xuống xe, tay cầm giá vẽ và hộp màu.

– Nghỉ ở đây được chứ, anh Frank?

Frank Ashurst, bốn mươi tám tuổi, là một người cao lớn, chân dài, đôi mắt xám xa xăm, đôi khi đầy vẻ trầm tư và rất đẹp, cái mũi hơi lệch một chút và hàng ria đã đốm bạc. Anh lặng lẽ xách cái làn thức ăn, bước xuống theo vợ.

– Ồ, trông kìa, anh Frank, một ngôi mộ!

Từ trên ngọn đồi, một con đường mòn đi xuống, cắt ngang đường lớn thành một góc vuông và chạy qua khu rừng nhỏ. Bên rìa rừng, chỗ ngã tư, nhô lên một nấm cỏ, mỗi chiều dài độ sáu bộ1[*] có một phiến đá đặt ở góc phía tây. Trên phiến đá ai đó đã đặt lên một cành hoa mận gai và một nắm hoa chuông xanh biếc.

Ashurst nhìn nấm mộ và con người thi sĩ trong anh bỗng xúc động mạnh. Chôn ở ngã tư, đúng là mộ của một người tự vẫn! Ôi, tội nghiệp cho người đời và những điều mê tín của họ! Nhưng dù cho người nằm đó là ai thì đây cũng là nơi tốt nhất cho nấm mồ này. Nó không phải là một nấm mồ lạnh lẽo giữa đám mộ gớm ghiếc với những hình chạm trổ phù phiếm trong nghĩa địa, nó chỉ có một phiến đá thô sơ dưới bầu trời lồng lộng và lời cầu nguyện của khách qua đường. Không một lời bình luận, anh sải bước lên đồi, đặt chiếc giỏ đựng đồ ăn cạnh bức tường cổ rồi trải tấm thảm xuống đất để vợ cùng ngồi, khi nào đói hẳn cô ấy phải rời giá vẽ mà quay lại. Xong xuôi, anh lấy từ trong túi ra bản dịch “Hippolytus”2[*] của Murray. Anh đọc xong đoạn Nữ thần Cypris3[*] và sự báo thù của nàng rồi ngẩng lên nhìn trời xanh. Ashurst ngắm những chòm mây trắng rạng rỡ nổi bật trên nền trời. Trong ngày lễ cưới bạc của mình, anh thấy trong lòng mong đợi một điều gì không rõ. Người đàn ông, đúng là một cơ chế không có sự điệu chỉnh tốt trong cuộc sống! Anh ta có thể có một cuộc sống thanh cao và cẩn trọng nhưng trong lòng vẫn luôn luôn âm ỷ một sự khao khát và ham muốn không cùng, luôn luôn bị giày vò bởi cảm giác về sự phí hoài. Đàn bà họ có vậy không nhỉ? Ai mà nói được? Còn người đàn ông, khi họ hăm hở tìm cách thỏa mãn những khao khát về cái mới, chắc chắn họ phải chịu đựng những trạng thái đối lập hoặc là chết đói, hoặc là bội thực. Không thể tránh khỏi được điều đó đâu, hỡi những con người văn minh, một động vật chưa hoàn hảo! Cũng có thể là không có một mảnh vườn nào cho con người chọn lựa, không có cái gì giống như “cây táo, lời ca và vàng” trong đoạn điệp khúc của bài đồng ca Hy Lạp kia, không có thiên đường trong cuộc sống, không có nơi ẩn náu trường cửu cho niềm vui hạnh phúc của bất cứ những ai biết cảm thụ cái đẹp? Trong các tác phẩm nghệ thuật thì cái đẹp vô song đã được giữ lại, khắc lại vĩnh viễn để khi ta đọc hoặc nhìn vào đó, ta luôn luôn có một cảm giác cao quý của sự thán phục và niềm say mê. Hẳn là cuộc sống cũng có những lúc bừng lên vẻ diệu kỳ của cái đẹp, của niềm say mê bay bổng tự nhiên, nhưng cái đáng buồn ở đây là nó không kéo đài được bao lâu giống như những áng mây đang bay qua trên trời kia, không thể giữ chúng lại được như nghệ thuật đã nắm bắt cái đẹp và giữ nó lâu dài. Chúng đã lướt qua như ảo ảnh của những linh hồn trong thiên nhiên, thoáng qua, xa xăm và mờ ảo.

Ánh mặt trời sưởi ấm, con chim cúc cu gọi bạn trên bụi cây gai và trong bầu không khí đẫm hương vị mật ong của hoa kim tước, qua những hình răng cưa của lá dương xỉ, qua những chấm hoa như sao của cây mận gai, anhnhìn những đóa mây màu sáng đang lướt qua trên những ngọn đồi và thung lũng mơ mộng. Tất cả cũng chỉ là một thoáng qua, giống như bộ mặt của thần Pan4[*] như vừa thấp thoáng quanh tảng đá kia và lại biến đi trong chớp mắt. Anh bỗng ngồi phắt dậy. Anh đã nhìn thấy một cái gì chắc chắn là rất quen thuộc ở đây, ởchính ngọn đồi này, con đường này và bức tường cổ này. Khi họ đang phóng xe, anh đã không để ý, không nghĩ ngợi xa gần gì, nhưng bây giờ anh đã thấy!

Hai mươi sáu năm về trước, cũng vào mùa này trong năm, ở một ngôi nhà trong trang trại cách đây nửa dặm anh đã sống những ngày đầu tiên ở Torquay nơi mà từ đấy đến nay anh chưa bao giờ trở lại. Một nỗi đau đớn bất chợt bóp chặt tim anh, anh đã tình cờ gặp lại một đoạn đời quá khứ của anh mà vẻ đẹp say đắm của nó anh đã không giữ được, nó đã vỗ cánh bay vào cõi hư vô, anh nhớ lại một kỷ niệm đã bị chôn chặt, một khoảnh khắc ngọt ngào man dại đã làm anh xúc động và qua đi rất nhanh. Anh cúi đầu xuống, tay chổng cằm mắt nhìn đăm đăm vào những ngọn cỏ sữa biêng biếc mới mọc...

Và đây là những điều anh nhớ lại.