"Thưa trung úy chỉ huy, đồng chí cho tôi hát đi.
- Không được, đồng chí bị ngã, coi như là người lính đã bị thương.
- Nhưng tôi chỉ bị thương ở chân. Vũ khí của tôi vẫn còn là tiếng hát.
- Đã nói rồi, đồng chí không được cãi lệnh chỉ huy.
- Đồng chí thừa biết, quân đội ta có những người bị thương ở tay, dám chặt bỏ cánh tay lủng lẳng để xông tới. Có người gãy chân, vẫn chỉ huy như Nguyễn Viết Xuân, có người còn một cánh tay vẫn ôm súng. Tôi chỉ bị đau khớp, đau gân, tôi vẫn hát được.
- Nhưng từ đây đến điểm chúng ta phục vụ những ba cây số.
- Hãy cử nam giới võng tôi đi.
- Các đồng chí khác cũng phải khuân vác nhạc cụ.
- Đồng chí không nhớ lúc hành quân vào đây, nhiều nam giới đã san sẻ tư trang của chị em chúng tôi hay sao.
- San sẻ tư trang thì được, chứ không thể võng người đi hát.
- Trong chiến đấu, có người bị thương, thậm chí hy sinh đồng đội thay nhau cõng về căn cứ hàng chục cây số thì sao.
- Đồng chí sao lại so sánh việc đánh giặc với ca hát thế chứ?
- Chúng ta cũng là chiễn sĩ trên mặt trận, còn giọng hát mà không hát là đầu hàng. Đồng chí không cử người khiêng tôi, tôi tự đi, chỉ cần biết địa điểm đó là ở đâu. Đồng chí không cấm được tôi.
- Ai sẽ cõng đồng chí bây giờ?
- Không cõng, mà là võng tôi đi.
- Ai võng được bây giờ.
- Đồng chí trung úy chỉ huy phải võng tôi. Nào, võng hay cõng tôi, đồng chí nói đi?
Dũng lúng túng, Họa My bồi luôn:
- Đồng chí vẫn nói nhường nhịn, giúp đỡ, cưu mang đồng đội, chết vì đồng đội cơ mà. Đồng chí dám cõng tôi không nào.
Dũng đỏ mặt một lúc, đành nói:
- Coi như là tôi đồng ý cử đồng chí Hải, đồng chí Châu sẽ võng đồng chí đi biểu diễn.
Họa My nói:
- Tôi đề nghị trung úy chỉ huy cử đồng chí Châu và một đồng chí khác, không phải là đồng chí Hải.
Đúng lúc đó, tôi đi vào. Tôi nói:
- Tôi võng không sao đâu. Đồng chí Họa My không khiến tôi, có khác gì thú nhận tôi và đồng chí có tình ý và lại mang tiếng là cãi chỉ huy.
Tôi nhận khiêng võng đằng đầu, đầu nặng hơn chân. Đường trơn mà tôi cứ bước nhẹ tênh đến nỗi Châu trống kêu to chậm thôi, ngã cả ba bây giờ. He he... khiêng người yêu đi hát mà cứ vội như đưa vợ đi đẻ ngoài trạm xá ấy thế hả, đồng chí phó chỉ huy?
Tôi đi chậm lại, đầu lại nghĩ đến những lần Họa My sốt rét, đang lên cơn, nghe nói đi hát lại vùng dậy ngay. Hát xong một bài, lui vào cánh gà, lại quấn chặt chăn, võng, toàn thân run run vì sốt rét vẫn chưa cắt cơn. Mười phút sau lại ra hát, cho đến hết chương trình, trở về chỗ ở, rên hừ hừ...
Họa My cũng đa sầu, đa cảm. Cô dễ chảy nước mắt khi nghe kể chuyện một tình huống, một mảnh đời éo le hoặc nhìn thấy một em bé tật nguyền. Thấy người ăn mày vào nhà, trong nhà chỉ còn hai bát gạo, cô dám lấy một bát cho người ta. Bố mẹ vẫn nói My bao dung độ lượng như thế, có lẽ số nó khổ.
Không biết sau này ra sao, chỉ biết mười sáu tuổi My vào trường văn hóa nghệ thuật, cuộc sống sang trang. Cô học giỏi, hát hay, được thầy cô bạn bè quý mến, rồi về đoàn văn công quân khu cho đến lúc thành lập đội “Hoa phong lan”, cô là người sung sướng. Hiện tại, khổ vì bom đạn thì ai đi ra trận mà không hứng chịu bom đạn. Nhưng tôi lại tin, Họa My vốn là người có nghị lực, sẽ không thuộc trong số những người hồng nhan bạc phận...
... Diễn xong, các chiến sĩ chạy đến vây quanh Họa My, ai cũng ái ngại cho cô. Một đồng chí bộ đội nói:
- Chúng tôi sẽ noi gương Họa My, quyết tâm không rời trận địa, dù phải hy sinh cũng phải hoàn thành nhiệm vụ.
Chúng tôi ăn lương khô, nói chuyện với nhau, lại hỏi thăm nhau quê quán. Các đồng chí muốn chúng tôi ngủ lại nhưng, mỗi hầm chỉ đủ chứa hai người, nên đành lên đường trở về. Tôi và Châu trống võng Họa My chỉ còn cách nơi tập kết khoảng năm bước chân thì rủi thay, chính tôi lại bị ngã vì trượt chân. Tuy nhiên, lúc đang loạng choạng, tôi vẫn cố gắng giữ đầu võng, và người đè lên tôi là Họa My, chứ nếu không giữ được, cô ấy cũng ngã thêm một lần đau.
Minh khều chạy đến võng Họa My thay tôi, Tuấn cười dìu tôi tập tễnh về đến hầm.
Trên đường về, mưa nhỏ, đó cũng là điều may vì nếu mưa to quá, không rõ mặt người đi trước.
Quân y sĩ Lê Đáng lại có việc làm. Anh rửa vết thương da trầy xước đầu gối cho tôi, xem xét kỹ anh nói, chỉ đau gân, chứ không trật khớp.
Không trật khớp nhưng tôi cũng tập tễnh mất năm ngày. Sơn Ca biết tôi có vấn đề với Họa My, cô không đến thăm như hồi mới vào Trường Sơn. Tôi bị đau chân, cô chỉ đến chớp nhoáng, hỏi một câu: “Anh còn đau lắm không?”.
*
Châu trống kể:
Có anh chàng hai mươi bảy, hai mươi tám tuổi gì đó mắng đứa em út mười bốn tuổi:
- Sao mày lại mặc quần toạc sau đít thế kia, bảo bầm hoặc nói với chị mày vá lại kẻo đến trường bạn bè nó lại cười cho.
Cậu bé tưng tửng:
- Ôi dào, còn hơn có người mới chập tối đã không mặc quần áo đi từ nhà ngoài vào trong buồng kia kìa...
Ha ha ha... Hơn hai mươi lính coi kho cười toang toác, sảng khoái. Một anh lính trẻ nói:
- Em cứ nghĩ các anh văn công bộ đội thì không được kể tiếu lâm chứ.
Châu nói:
- Văn công nào thì cũng là người, cũng phải biết vui đùa cho quên mệt nhọc. Trong bom đạn ác liệt này mà chỉ lo giữ mình thì... cũng đủ mệt người. Kệ, cứ cho nó ném bom với lại tên lửa đi, việc ta ta cứ làm. Bọn xâm lược thì làm gì có tiếu lâm, chúng chỉ thông minh trong việc sáng chế bom đạn giết đồng loại thôi. À này, tôi kể rồi, giờ đến lượt các đồng chí hậu cần kể đi chứ.
Các chàng trai coi kho nhìn nhau, họ ái ngại vì nữ diễn viên cũng đang ở đó. Châu nói luôn:
- Không sao đâu, nữ văn công bộ đội cũng thích nghe tiếu lâm mà.
Sơn Ca cong cớn:
- Ai thèm nghe, ông chỉ có tào lao thôi.
- Thế thì đi chỗ khác đi để cánh đàn ông chúng tôi tự do vậy.
Sơn Ca nói:
- Bọn tôi nút tai lại là được rồi chứ gì, các đồng chí hậu cần cứ kể đi.
Một anh lính coi kho hắng giọng:
- Chục năm nay, dân ta được ăn hột mỳ Liên Xô, đúng không. Ừ phải. Thế cho nên có chuyện một ông bảo vợ nhào bột mỳ làm bánh rán đãi khách. Vợ ông ta nhào xong, lên nhà hỏi chồng nặn bánh vuông hay hình tròn. Ông chồng đang mải chuyện với khách, liền gắt nhỏ vào tai vợ: “Nặn, nặn cái con c… ấy. Rõ mất lịch sự. Thôi làm nhanh lên”. Vợ tưởng thật, nặn một rổ bánh hình… lúc đem lên cho khách và chồng, ai cũng há miệng kinh ngạc.
... Đó là vào lúc mười lăm giờ chiều, chúng tôi đến với Kho số Hai của Binh trạm Bốn. Tranh thủ lúc anh nuôi nấu cơm, tất cả tụ tập nói chuyện hỏi thăm nhau quê quán, nhận đồng hương, tỉnh nào, huyện nào, cho nhau địa chỉ hẹn ngày thống nhất về thăm nhau. Mấy lính trẻ nhao nhao: “Ngày hết giặc trở về nếu chị Họa My, chị Sơn Ca, chị Dung, chị Hà, chị nào lấy chồng phải cho bọn em biết, bọn em sẽ đến”.
Ngồi kể chuyện quê nhà. Hết khôn, dồn ra dở, kể chuyện tiếu lâm, mà các bố lính nhà ta cứ thấy chị em là sáng mắt lên, trêu đùa vài câu lại tiếp tục kể chuyện tếu, đọc thơ tếu. Mấy nữ diễn viên tranh thủ thời gian chờ cơm đã đem kim chỉ vá hộ áo mấy chàng coi kho. Một anh lính nói Họa My nhớ vá vào chỗ vá nhé. Họa My mở to mắt:
- Vá chỗ vá là chỗ nào vậy đồng chí?
- Là... chỗ vá ấy.
Họa My vẫn ngây thơ, thì chỗ nào rách mới vá chứ ai lại vá chỗ lành hả đồng chí?
- Ừ thì rách cái chỗ rách ấy, vá nhé.
Sau thì buộc Họa My phải hiểu, cô đỏ mặt.
Anh chàng lại đọc: Lính hậu cần gặp văn công, như cá gặp nước như rồng gặp mây...
Lúc biểu diễn, lính ta ngồi nghiêm túc, nghe những bài hành khúc sôi nổi, lính ta vỗ tay theo.
Trước cửa kho, những chiếc tăng ghép lại căng lên, buộc vào những cái cọc do lính hậu cần sốt sắng làm thành sân khấu che mưa. Đêm ấy, mưa nhẹ hạt, chúng tôi hát, ngâm thơ, diễn kịch ngắn, hoạt cảnh chèo “Đường về trận địa”. Chương trình đến hai tiếng rưỡi, lính ta vẫn muốn hát nữa, nhưng trưởng kho nói còn để các đồng chí văn công giữ sức phục vụ kho khác.
Đồng đội ở đây đãi chúng tôi cháo thịt hộp, ngon tuyệt. Nhưng Họa My, rồi Yến, Thạch những diễn viên múa mới qua cơn sốt rét, còn thấy đắng miệng. Còn lại, vừa húp cháo, vừa kể chuyện quê nhà.
Tuấn cười kể quê tôi ở ven sông, mùa lũ, ở nhà đi vớt củi, nhiều gia đình giàu vì củi, bởi họ có nhiều nhân lực. Củi xô cho ba ngày thì tha hồ vớt. Tháng bảy năm ngàn một chín trăm bảy mốt, vỡ đê sông Đà ở ngay xã Sơn Đà thuộc địa phận Bất Bạt, nhưng nước tràn ngập ba huyện thuộc Sơn Tây cũ là Quảng Oai, Bất Bạt, Tùng Thiện. Nhà Tuấn tuy ở bờ sông Hồng, cách chỗ đê vỡ hai mươi kilômét nhưng nước cũng cuốn phăng, gạo thóc, trâu bò. May mà người không việc gì vì đã sơ tán lên đồi cao trước đó hai ngày.
Mùa thu, sông Đà cũng như sông Hồng hiền từ, cánh buồm nâu, buồm trắng ngược xuôi, nên thơ lắm. Chả thế mà nơi đây phát tích thi sĩ nổi tiếng: Tản Đà - Nguyễn Khắc Hiếu. Rồi nhà thơ Quang Dũng nổi tiếng với bài “Tây tiến”, rồi trong một bài thơ khác hình như là bài “Đôi mắt người Sơn Tây” có câu:
Tôi nhớ xứ Đoài mây trắng lắm
Sáo diều réo rắt dưới đêm trăng.
Tôi nói: “Gần hết đêm rồi, chúng ta đi ngủ thôi, ngày mai nói tiếp”.
Mọi người tản về hầm của mình...
Tôi để ý có một người lính, anh không nói gì, chỉ ngồi nghe, thỉnh thoảng gật đầu. Xem chúng tôi diễn, anh cũng không có biểu lộ sôi nổi như anh em khác. Kết thúc cuộc vui vào gần một giờ sáng. Mọi người đi ngủ, tôi bỗng nghe tiếng rì rầm ở hầm bên cạnh kho quân trang ngay cạnh hầm mà tôi được bố trí ở. Tôi đứng dậy đi ra. Hai người đang ngồi ngoài cửa hầm.
Châu nói:
- Đồng hương gặp nhau ở chiến trường là quý hóa lắm, không sao đâu.
Người kia nói:
- Phải đấy anh ạ, chiến tranh ấy mà, sự sống như tia chớp, gặp buổi sáng mà buổi chiều, Ních-xơn nó đã cắt hộ khẩu rồi. Anh Châu ạ, hồi em mới vào đây cũng sợ chết lắm. Nghe bom Mỹ B-52 chúng rải hôm đầu tiên, em cứ bịt chặt lỗ tai lại. Cậu Tần, sợ quá, không kịp bịt tai, bị điếc. Cứ ngỡ cậu ta giả vờ, đưa lên bệnh viện binh trạm, bác sĩ soi kỹ, rách màng nhĩ hai bên anh Châu ạ.
- Trường hợp của đồng chí ấy chắc không nhiều - Châu nói.
- Vâng, không nhiều.
- Bọn tôi chứng kiến trận B-52 đầu tiên hôm tháng năm vừa rồi. Cũng run... nhưng nhìn sang mấy đồng chí nữ, họ bình thản. Sơn Ca còn hát to hơn kia kìa. Thế là tất cả hát lên, quên cả sợ, quên cả bom nổ.
- Văn công các anh vui thật. Ai cũng tài, cũng đẹp. Đúng là lính... cậu có khác. Em nghĩ, chả ai muốn chiến tranh, nhưng chiến tranh bảo vệ Tổ quốc thì phải lao vào thôi. Mà đã lao vào là phải chấp nhận có mất mát, chứ làm gì có toàn hoa hồng, anh Châu nhỉ.
- Chà chà, văn chương quá nhỉ.
- Em cũng nói theo các nhà văn nhà báo của ta thôi...
Họ còn rì rầm nữa. Hỏi nhau về gia cảnh của nhau. Tôi nghe rõ người lính kia kể:
- Quê em nghèo lắm anh ạ. Vùng trung du, chỉ có sắn khoai trồng ở đất sỏi cằn. Diện tích cấy lúa không nhiều. Chỉ đủ bán điều hòa cho các gia đình thương binh liệt sĩ thôi. Còn thì gửi ra tiền tuyến. Tuy là có cây lúa nhưng diện tích ít, nên nhà nào cũng vẫn độn khoai sắn quanh năm. Em từng nghe bố em ước ao được ăn một bữa cơm độn thật no, ăn với cà ướp, anh ạ.
Em thì nghĩ tại mình phải dồn sức cho miền Nam, chứ nhiều người ở quê em cứ chửi lãnh đạo hợp tác xã nông nghiệp ăn trộm thóc ở kho. Em không tin, bởi vì, kho thóc có bao nhiêu đâu chứ? Nhưng không phải các ông ấy tham ô đâu. Mà vì chiến tranh, chiến tranh nên không có thời gian cải tạo ruộng đồng, núi đồi cho năng suất lúa, khoai cao lên, do vậy, dân ta đói vì chiến tranh thôi, đúng không anh Châu?
- Đúng vậy, trước một chín bốn mươi nhăm, đói vì bị bóc lột, sau năm đó, đến bây giờ là do giặc giã xâm lược.
Một lát im lặng, cậu lính trẻ kia nói: “Giá mà anh ở đây lâu, dạy em đánh trống thì hay quá”. Họ còn thì thầm nữa.
Tôi chạnh nghĩ đến cái nghèo của làng quê mà hai người nêu ra và phân tích, có vẻ đúng với hiện tượng trước mắt. Còn sự thật thì, khó mà biết được. Nhân chuyện nghèo, tôi nhớ lại những ngày còn ở ngoài Bắc, tiêu chuẩn tiền bồi dưỡng thanh, sắc cho anh em diễn viên nhạc công chúng tôi, có tháng quy ra sữa, đường, tiền mặt, thế là anh em trong đơn vị gửi về cho bố mẹ, ông bà. Gia đình tôi hoàn cảnh không khá nhưng ông bà ngoại tôi nghèo hơn, nên tôi gửi cho ông bà ngoại tôi. Đem cho cậu mười hộp sữa, ba cân đường, cậu lại mổ mất hai con gà to tướng mời cháu. Bà ngoại nói thầm với tôi: “Cháu về, bà mới có miếng thịt gà mà ăn. Chứ... chỉ chờ đến Tết”. Tôi hỏi: “Gà nhà ta nhiều, sao cậu mợ không mổ cho ông bà ăn?”. Bà nói: “Không phải do cậu mợ, mà là do ông bà bảo bán gà đi mà mua khoai sắn cho được nhiều”...
À ra thế, cái nghèo nó bắt người ta phải tính toán làm sao lèn cho chặt dạ dày là được, không cần ăn ngon.
Ngày còn huấn luyện ở xã Quyết Tiến, tiêu chuẩn đường sữa bồi dưỡng, các diễn viên cũng gửi về cho gia đình, Đội trưởng Trần Dũng nhắc nhở tiêu chuẩn bồi dưỡng mà không dùng, nếu ốm đau là bị kiểm điểm đấy. Trần Dũng không gửi cho ai. Tôi đưa cho Họa My, cô nói: “Nếu anh bán cho em, em lấy. Tất nhiên là hơn hai lần giá cung cấp của nhà nước”. Tôi nài nỉ ngỏ ý tặng bố mẹ cô, mà nhất định không nhận, đành phải lấy giá hữu nghị đúng giá nhà nước.
- Em coi thường anh lắm nhé - Cô ta cười, cũng nói nhỏ - Rồi... có lúc em lấy... hết của anh đấy! Liệu mà giữ.
... Châu trống và anh bạn vẫn rì rầm, tôi vẫn lắng nghe, không phải vì không ngủ được do họ làm mất trật tự, mà tôi thấy hai người nói với nhau những điều mà tôi chỉ biết sơ sơ, nên cứ nằm nghe xem sao. Bỗng nhiên Châu đi vào hầm của tôi, anh lúng túng nói tôi bỏ qua cho, tôi biết là đã khuya rồi, nhưng vì gặp anh bạn đồng hương mới quen. Tôi nói không sao đâu, cẩn thận chỉ sợ anh Dũng kiểm tra thôi.
Châu nói rằng chỉ theo sách vở có sẵn mà người đi trước truyền lại mà thôi. Chẳng qua là hơi khó ngủ do uống cốc nước trà Hồng Đào của anh bạn, pha đặc quá.
Tôi nói đọc và hiểu rồi rút ra cái gì đó có ích cho mình như Châu mới là học. Châu phải là nhà nghiên cứu, là giáo sư mới đúng. Tiếc quá.
Châu nói, sau đợt phục vụ sẽ chuyển ra ngoài để học đại học. Thấy tôi định nói, Châu bảo tôi hiểu anh định nói gì rồi, hồi đó, học hết kỳ một của lớp 10, cuối cấp phổ thông trung học. Do không muốn mắc tương tư sầu não trầm trọng vì đơn phương yêu cô giáo nên Châu đã đi bộ đội. Ai đi lúc đó như vậy cũng được cấp trước bằng tốt nghiệp 10 năm phổ thông.
- À à..., thế mà tôi không nghĩ ra Châu ạ. Nhưng cậu không đi bộ đội, sẽ mất một tay trống cừ khôi cho đội ta bây giờ hoặc sau này là đoàn chuyên nghiệp quân đội.
- Thì tôi sẽ chơi nghiệp dư cho trường học hoặc cơ quan, ở đâu cũng là phục vụ cơ mà.
- Nhưng... nhưng chuyên nghiệp thì phục vụ nhiều hơn.
- Ôi dào, đồng chí đội phó cứ lo xa, nước mình thiếu gì nhân tài. Học trống dễ thôi mà.
Châu mơ ước được làm nhà xã hội học, tôn giáo học hoặc triết học. Đàn ông có thể học suốt đời, lo gì không học được, chỉ sợ không có mục đích và ý chí mà thôi.
Tôi gật đầu nói:
- Tôi tin ông làm được Châu ạ.
