Sau Hội nghị Trung ương 3 khóa XI, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc xác định lộ trình cơ bản của công cuộc cải cách mở cửa. Vào thời khắc quan trọng của việc chuyển giao giữa thế hệ cũ và mới, Đại hội XII được tổ chức thành công, Hồ Diệu Bang được bầu làm Tổng Bí thư Trung ương, cùng với Triệu Tử Dương và những người khác bước lên vũ đài chính trị.
Hồ Diệu Bang từng nói: "Trong Thường vụ Trung ương, hiện tại là tôi và đồng chí Tử Dương cùng chủ trì, những vấn đề trọng đại thì thỉnh thị ý kiến các đồng chí Tiểu Bình, Trần Vân, Tiên Niệm, còn những vấn đề bình thường khác thì tự quyết".
Sau khi đạt được bước ngoặt lịch sử, vào thời khắc quan trọng của việc chuyển giao giữa thế hệ cũ và mới, Đại hội XII được tổ chức thành công, Ban Chấp hành Trung ương mới được hình thành, Hồ Diệu Bang và Triệu Tử Dương bước lên vũ đài chính trị.
Chiều ngày 13 tháng 9 năm 1982, Ban Chấp hành Trung ương mới được Đại hội XII bầu ra đã tổ chức Hội nghị toàn thể lần thứ nhất và lần thứ hai. Tại phòng tiệc tầng một của Đại lễ đường Nhân dân, hai mươi tám Ủy viên Bộ Chính trị và Ủy viên dự khuyết Trung ương chủ trì hội nghị trước chiếc bàn dài trải khăn trắng muốt trên bục giảng, ngồi đối diện với ba trăm bốn mươi bảy Ủy viên Trung ương và Ủy viên dự khuyết Trung ương tham dự hội nghị, cùng hơn hai trăm tám mươi ủy viên Ủy ban Cố vấn Trung ương và Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Trung ương có mặt tại hội nghị. Bầu không khí mộc mạc, thân tình này hoàn toàn giống với các kỳ Hội nghị Trung ương kể từ sau Hội nghị Trung ương 3 khóa XI. Nhưng có một điểm khác biệt so với các kỳ Hội nghị Trung ương trước đây, đó là trong số các Ủy viên Trung ương và Ủy viên dự khuyết Trung ương, số lượng những người có tuổi đời trẻ hơn đã tăng lên rõ rệt.
Hồ Diệu Bang với tư cách là Tổng Bí thư Trung ương mới đắc cử, trong bài phát biểu trước khi kết thúc Hội nghị toàn thể lần thứ nhất, thay mặt Ban Bí thư Trung ương đã đưa ra bốn điểm ý kiến về công tác trong tương lai. Sau khi nói xong, ông tràn đầy nhiệt huyết nói:
"Tôi còn muốn nhấn mạnh thêm một điểm, đó là từ nay về sau, trong vòng năm năm tới, vận mệnh của Đảng và quốc gia gắn liền với tập thể lãnh đạo Trung ương mới, bộ chỉ huy chiến đấu mới này của chúng ta. Tôi nghĩ mỗi thành viên trong tập thể lãnh đạo này đều sẽ nhận thức được trọng trách lịch sử trên vai mình.
Chỉ cần mọi người đều có thể hướng về phía trước, đều có thể luôn nghĩ đến nhu cầu của nhân dân và những thiếu sót của bản thân, thì nhất định sẽ có thể không ngừng tiến lên, tạo ra những đóng góp mới.
Tập thể lãnh đạo Trung ương nhiệm kỳ này của chúng ta không những có thể gánh vác những trọng trách lịch sử to lớn, mà còn nên làm tốt hơn so với tập thể lãnh đạo Trung ương nhiệm kỳ trước."
Những lời phát biểu đầy tự tin và thấm thía này đã khơi dậy sự đồng cảm sâu sắc của mọi người. Tiếng vỗ tay như sấm xuân ngay lập tức bao trùm cả hội trường.
Hội nghị toàn thể lần thứ nhất vừa kết thúc, lãnh đạo Trung ương cùng những người tham dự hội nghị đã đi xuống đại sảnh tràn ngập không khí vui tươi ở tầng dưới. Tất cả các đại biểu và đại biểu dự khuyết của Đại hội XII, tổng cộng hơn một nghìn bảy trăm người, sắp xếp ngay ngắn trên các giàn thép nhiều tầng, chờ đợi được chụp ảnh lưu niệm cùng lãnh đạo Trung ương, đây lại là một bức tranh mới mẻ, đầy xúc động. Phía trước giàn thép xếp thành hình bán nguyệt, bày khoảng hai trăm chiếc ghế dựa. Ban thư ký Đại hội XII quy định, ngoài các Ủy viên Bộ Chính trị và Ủy viên dự khuyết Trung ương có ghế ngồi, các đại biểu hoặc đại biểu dự khuyết trên bảy mươi tuổi đều có ghế, còn những người dưới bảy mươi tuổi, dù đảm nhiệm chức vụ gì, đều hoặc đứng trên giàn thép, hoặc ngồi xổm trên thảm trước ghế. Các Ủy viên Ban Bí thư Trung ương mới đắc cử như Đặng Lực Quần, Cốc Mục, Trần Phi Hiển, Hồ Khải Lập, Bí thư dự khuyết Kiều Thạch, Hách Kiến Tú, Ủy viên Quốc vụ Hoàng Hoa, v.v., những nhà lãnh đạo chưa đến bảy mươi tuổi này đều cùng các đại biểu khác đứng phía sau ghế. Ủy viên Ban Bí thư Trung ương mới đắc cử, Phó Tổng Tham mưu trưởng Quân Giải phóng Nhân dân Dương Dũng thì cùng với đoàn đại biểu Quân Giải phóng Nhân dân khoanh chân ngồi bệt xuống đất. Mặc dù năm nay ông đã sáu mươi chín tuổi, nhưng theo quy định cũng không được ngồi trên ghế. Các đại biểu cười nói với nhau rằng: Đây chính là sự thể hiện cụ thể của phong cách và truyền thống tốt đẹp mà Đảng ta luôn đề xướng: kính già nhường trẻ, bình đẳng trong Đảng, không làm đặc quyền đặc lợi.
Giải quyết tốt vấn đề chuyển giao giữa thế hệ cũ và mới trong đội ngũ cán bộ, nhanh chóng thực hiện vấn đề cách mạng hóa, trẻ hóa, trí thức hóa, chuyên môn hóa đội ngũ cán bộ, là một trong những chủ đề chính của Đại hội XII. Nhìn từ lịch sử, vấn đề chuyển giao quyền lực luôn là một việc lớn liên quan đến tiền đồ và vận mệnh của Đảng và quốc gia. Vấn đề này từng có những bài học đau thương trong phong trào cộng sản quốc tế, và cũng từng có những bài học nghiêm trọng trong nội bộ Đảng ở Trung Quốc. Đại hội XII tiến hành chuyển giao quyền lực một cách thuận lợi, có trật tự, đây là điều hiếm thấy. Đúng như Trần Vân đã chỉ ra trong bài phát biểu, điều này chứng minh Đảng Cộng sản Trung Quốc đã tiến thêm một bước, trở thành một Đảng vĩ đại, trưởng thành.
Vấn đề chuyển giao thế hệ cũ và mới được đề ra ở Trung Quốc từ đầu những năm sáu mươi. Lúc đó, lãnh đạo Trung ương Đảng ở độ tuổi khoảng sáu mươi, lãnh đạo các bộ và các tỉnh, thành phố, khu tự trị ở độ tuổi khoảng năm mươi. Vì vậy, Trung ương Đảng và Mao Trạch Đông từng đề xuất phải đào tạo và bồi dưỡng hàng triệu người kế thừa sự nghiệp cách mạng vô sản. Về sau vì nhiều nguyên nhân, đặc biệt là do sự tàn phá của "Cách mạng Văn hóa", một vấn đề lớn liên quan đến sự hưng suy tồn vong của Đảng và quốc gia như vậy đã bị gác lại.
Cán bộ mỗi năm một già đi, vấn đề chuyển giao thế hệ cũ và mới ngày càng trở nên nghiêm trọng đặt ra trước mắt Đảng.
Xét thấy bài học thất bại trong lịch sử Đảng từng có việc đưa Lâm Bưu vào làm người kế thừa ghi trong Điều lệ Đảng, sau khi Lâm Bưu ngã chết lại đưa Vương Hồng Văn làm người kế thừa, kiểu chuyển giao tập trung vào cá nhân như vậy. Trung ương Đảng xác định việc chuyển giao giữa thế hệ cũ và mới áp dụng hình thức chuyển giao tập thể. Sau Hội nghị Trung ương 3 khóa XI của Đảng vào tháng 12 năm 1978, Trung ương Đảng bắt đầu xem xét vấn đề này. Tại Hội nghị Trung ương 5 khóa XI họp tháng 2 năm 1980, các Ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị Trung ương như Diệp Kiếm Anh, Đặng Tiểu Bình, Lý Tiên Niệm, Trần Vân, v.v., sau khi suy nghĩ chín chắn, đã đề nghị thành lập Ban Bí thư Trung ương, làm cơ quan ở tuyến đầu chủ trì công tác hàng ngày dưới sự lãnh đạo của Bộ Chính trị và Thường vụ Bộ Chính trị, lãnh đạo của Ban Bí thư và Quốc vụ viện dần dần nên trẻ hơn một chút, bầu bổ sung Hồ Diệu Bang và Triệu Tử Dương trẻ hơn vào làm Ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị Trung ương, lần lượt chủ trì công tác của Ban Bí thư và Quốc vụ viện. Đặng Tiểu Bình, Lý Tiên Niệm, Trần Vân, Vương Chấn còn đề nghị họ sẽ không kiêm nhiệm chức Phó Thủ tướng sau kỳ họp thứ ba Đại hội Đại biểu Nhân dân khóa V. Hội nghị Trung ương 5 khóa XI đã chấp nhận đề nghị của họ, quyết định thành lập Ban Bí thư Trung ương, bầu Hồ Diệu Bang làm Tổng Bí thư, và bầu các thành viên khác của Ban Bí thư.
Kỳ họp thứ ba Đại hội Đại biểu Nhân dân khóa V họp tháng 9 năm 1980 đã chấp nhận đề nghị của Trung ương Đảng, bổ nhiệm Triệu Tử Dương làm Thủ tướng Quốc vụ viện, đồng thời bổ nhiệm vài đồng chí trẻ tuổi hơn làm Phó Thủ tướng, đây là bước đi trọng yếu đầu tiên Trung ương thực hiện để giải quyết việc chuyển giao cán bộ cũ và mới.
Tại Hội nghị Trung ương 6 khóa XI họp tháng 6 năm 1981, Hoa Quốc Phong lúc đó đang giữ chức Chủ tịch Trung ương Đảng do phạm sai lầm "tả" khuynh nên đã xin từ chức. Trong quá trình chuẩn bị nhân sự mới, mặc dù địa vị lịch sử và vai trò quan trọng của Đặng Tiểu Bình là điều toàn Đảng thừa nhận, nhưng ông đã tiến cử Hồ Diệu Bang đảm nhiệm chức Chủ tịch Trung ương Đảng, và đã nhận được sự phê chuẩn của Hội nghị toàn thể. Tấm lòng này của ông đã tạo nên tấm gương sáng chói cho việc Đảng thực hiện sự hợp tác giữa thế hệ cũ và mới, chuyển giao giữa thế hệ cũ và mới.
Cải cách cơ quan của các bộ, ủy ban thuộc Quốc vụ viện và cơ quan Trung ương trong nửa đầu năm 1982 là một quyết sách trọng yếu khác của Trung ương nhằm thực hiện "bốn hóa" đội ngũ cán bộ, thực hiện việc chuyển giao cán bộ cũ và mới một cách có trật tự và có kế hoạch. Cuộc cải cách này không những giúp biên chế nhân sự và cơ quan Đảng, chính quyền cấp Trung ương được tinh giản đáng kể, mà còn giúp tuổi bình quân của ban lãnh đạo cấp bộ, cấp tư (cục) giảm xuống rõ rệt từ bốn đến sáu tuổi, trong đó cán bộ trung niên và thanh niên mới được đề bạt đã lần lượt chiếm mười sáu và ba mươi hai phần trăm tổng số thành viên của ban lãnh đạo mới cấp bộ và cấp tư (cục).
Đại hội XII quyết định thành lập Ủy ban Cố vấn Trung ương, đây là sự sáng tạo lịch sử của Đảng, được xác định dựa trên tình hình thực tế của Đảng ở Trung Quốc. Đây là một hình thức tổ chức để giải quyết vấn đề chuyển giao giữa thế hệ cũ và mới của Đảng trong thời kỳ lịch sử mới. Mục đích của nó là muốn để Ban Chấp hành Trung ương dần dần trẻ hóa hơn, đồng thời để một số đồng chí lão thành sau khi rút khỏi tuyến đầu vẫn tiếp tục phát huy vai trò của mình. Ngay từ cuối những năm bảy mươi, Đặng Tiểu Bình đã đưa ra ý tưởng thành lập Ủy ban Cố vấn. Ông đồng thời chỉ ra rằng, Ủy ban Cố vấn chỉ có thể là một hình thức tổ chức quá độ, muốn thực hiện trẻ hóa đội ngũ cán bộ, quan trọng hơn vẫn là phải thiết lập chế độ nghỉ hưu. Theo quy định của Điều lệ Đảng mới, Ủy ban Cố vấn Trung ương làm việc dưới sự lãnh đạo của Ban Chấp hành Trung ương, là trợ lý và tham mưu về chính trị của Ban Chấp hành Trung ương, trên thực tế nó phải đóng vai trò hỗ trợ, giúp đỡ và truyền dạy kinh nghiệm cho Ban Chấp hành Trung ương. Ủy viên Ủy ban Cố vấn ngoài yêu cầu phải có tuổi Đảng trên bốn mươi năm, còn phải có đóng góp tương đối lớn cho Đảng, có kinh nghiệm công tác lãnh đạo phong phú, có uy tín cao trong và ngoài Đảng. 172 Ủy viên Ủy ban Cố vấn Trung ương do Đại hội XII bầu ra có tuổi bình quân là 73,3 tuổi, trong đó trên 81 tuổi có 14 người, trẻ nhất là 63 tuổi; những người vào Đảng thời kỳ đầu thành lập Đảng, thời kỳ Đại cách mạng và thời kỳ kháng chiến chiếm trên 97%; trong số họ có 64 người là Ủy viên hoặc Ủy viên dự khuyết của Ban Chấp hành Trung ương nhiệm kỳ trước.
So với Ban Chấp hành Trung ương khóa XI, một đặc điểm nổi bật nhất của Ban Chấp hành Trung ương khóa XII là đã hấp thụ một lượng lớn các cán bộ trung niên và thanh niên có đức có tài, đang độ tuổi sung sức, giàu kinh nghiệm, có kiến thức chuyên môn bước vào các vị trí lãnh đạo của Trung ương.
Những đại diện ưu tú này trong thế hệ đảng viên trẻ tuổi, dưới sự đào tạo và nâng đỡ trực tiếp của thế hệ đi trước, sẽ gánh vác trọng trách, trở thành người kế thừa của tầng lớp lãnh đạo cao nhất.
112 cán bộ trung niên và thanh niên dưới 55 tuổi trong Ban Chấp hành Trung ương là những người kế thừa đầu tiên tiến vào tầng lớp lãnh đạo cao nhất của Đảng, được tuyển chọn kỹ lưỡng từ khắp nơi trên cả nước dưới sự đôn đốc không ngừng của Trung ương Đảng những năm gần đây. Những đại diện ưu tú trong thế hệ đảng viên trẻ tuổi này, những nhân tài mới nổi sắp gánh vác trọng trách dưới sự đào tạo, nâng đỡ trực tiếp của các đồng chí lãnh đạo Trung ương, rốt cuộc là những người như thế nào? Trung ương quyết định nhân dịp tổ chức Hội nghị toàn thể lần thứ nhất, để họ gặp mặt toàn thể lãnh đạo Bộ Chính trị và Ban Bí thư.
Chiều ngày 13 tháng 9, sau khi lãnh đạo Trung ương chụp ảnh lưu niệm cùng toàn thể đại biểu tham dự Đại hội XII tại Đại lễ đường Nhân dân, họ đã đi đến Tân Cương sảnh của Đại lễ đường. 4 giờ 30 phút chiều, 39 Ủy viên Trung ương và Ủy viên dự khuyết Trung ương trẻ tuổi mới đắc cử với tâm trạng phấn khởi lần lượt bước vào đại sảnh. Các lãnh đạo Trung ương đều đứng dậy khỏi ghế để biểu thị sự chào mừng. Hồ Diệu Bang, Diệp Kiếm Anh, Đặng Tiểu Bình, Triệu Tử Dương, Lý Tiên Niệm, Trần Vân, Bành Chân, Đặng Dĩnh Siêu, Từ Hướng Tiền, Nhiếp Vinh Trăn, v.v. và các nhà lãnh đạo khác của Bộ Chính trị, Ban Bí thư, ngày hôm đó đều có mặt. Cách chào mừng "đầy ắp cả sảnh" này khiến những Ủy viên Trung ương và Ủy viên dự khuyết Trung ương trẻ tuổi đó vừa phấn khích, lại vừa có chút căng thẳng. Họ vây thành một vòng tròn, ngồi phía sau lãnh đạo Trung ương. Các đồng chí Ban Tổ chức Trung ương lần lượt xướng tên, giới thiệu tóm tắt tình hình của những người kế thừa thế hệ mới này với lãnh đạo Trung ương. Người đầu tiên được giới thiệu là Lý Thục Tranh, nữ Phó Trưởng ban Liên lạc Đối ngoại Trung ương Đảng 52 tuổi, bà là Ủy viên dự khuyết Trung ương mới được bầu. Khi giới thiệu tình hình của bà, bà ngại ngùng đứng dậy tại chỗ. Đến khi giới thiệu Ủy viên Trung ương trẻ tuổi nhất là Vương Triệu Quốc, Hồ Diệu Bang nói xen vào: "Đây là nhân tài do đồng chí Tiểu Bình phát hiện, là Phó Giám đốc nhà máy ô tô số hai". Vương Triệu Quốc cũng giống như mấy người trước, đứng dậy tại chỗ. Trần Vân hỏi ông: "Bao nhiêu tuổi rồi?" Đồng chí Ban Tổ chức Trung ương đáp: "41 tuổi". Trần Vân nghiêng người vẫy tay thân thiết với Vương Triệu Quốc nói: "Mời cậu lại gần đây một chút, để tôi nhìn kỹ xem". Vương Triệu Quốc rời ghế, đi đến trung tâm đại sảnh, khuôn mặt ửng đỏ vì xúc động. Lãnh đạo Trung ương tỉ mỉ quan sát người thanh niên tốt nghiệp đại học năm 1966 này, lộ ra nụ cười hài lòng và hiểu ý. Đến lượt giới thiệu người tiếp theo, Hồ Diệu Bang nói: "Các cậu can đảm lên một chút, đứng ra giữa đi!" Thế là mỗi người được xướng tên đều làm theo.
Tình cảm thân thiết và tác phong gần gũi của lãnh đạo Trung ương đối với thế hệ sau đã khiến mọi người trút bỏ được sự câu nệ. Trước khi trở về chỗ ngồi của mình, họ đi đến trước mặt từng đồng chí lãnh đạo Trung ương, bắt tay từng người một với các đồng chí lãnh đạo Trung ương. 39 người này, còn có Hách Kiến Tú 46 tuổi mới đắc cử Bí thư dự khuyết Ban Bí thư Trung ương, Thôi Nãi Phu 53 tuổi Bộ trưởng Bộ Dân chính, Lý Bằng 53 tuổi Phó Trưởng ban thứ nhất Bộ Thủy lợi và Điện lực, Lý Thụy Hoàn 47 tuổi Bí thư Thành ủy Thiên Tân, Hồ Bình 52 tuổi Bí thư Tỉnh ủy Phúc Kiến, Trịnh Quang Địch 47 tuổi nữ Thứ trưởng Bộ Giao thông, Tống Kiện 50 tuổi Thứ trưởng Bộ Công nghiệp Hàng không, Hà Quang Viễn 52 tuổi Thứ trưởng Bộ Công nghiệp Cơ khí, Trương Thọ 52 tuổi Phó Hiệu trưởng Đại học Giao thông Thượng Hải, Vu Chấn Vũ 51 tuổi Quân trưởng một quân đoàn Không quân. Trẻ nhất là Hồ Cẩm Đào 39 tuổi, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Xây dựng tỉnh Cam Túc, ông là sinh viên tốt nghiệp Đại học Thanh Hoa. Một người trẻ khác là Lý Huệ Phân 42 tuổi, bà cũng là sinh viên tốt nghiệp Đại học Thanh Hoa, giữ chức Phó Giám đốc kiêm Tổng Công trình sư Công ty Liên hợp Vô tuyến Thiên Tân. Tất cả những người này đều là những người thực hành có kiến thức hiện đại, tinh thông chuyên môn của mình.
Cuộc gặp mặt kéo dài gần một tiếng đồng hồ kết thúc. Hồ Diệu Bang nói cuối cùng rằng, hôm nay là để làm quen với mọi người, lần gặp mặt này chỉ là một phần trong 112 đồng chí dưới 55 tuổi của Ban Chấp hành Trung ương. Các đồng chí khác, lần tới họp Hội nghị toàn thể sẽ chia làm hai lần gặp mặt.
Trong thời điểm tốt nhất để cải cách toàn diện, Hồ, Triệu đảm đương việc soạn thảo kế hoạch "Bảy năm", kiên định niềm tin cải cách, gánh vác rủi ro.
Mùa xuân năm 1985, tại một khuôn viên yên tĩnh ở vùng ngoại ô phía tây Bắc Kinh, một nhóm soạn thảo văn kiện dưới sự lãnh đạo của Ban Bí thư Trung ương đang bắt tay vào soạn thảo kiến nghị của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc về việc xây dựng kế hoạch năm năm lần thứ bảy phát triển kinh tế và xã hội quốc dân. Vì đây là đề tài trọng đại mà Đảng và quốc gia đang đối mặt, Trung ương quyết định để Hồ, Triệu đích thân chủ trì công tác soạn thảo văn kiện.
"Xét theo một nghĩa nào đó, kế hoạch "Bảy năm" nên là một kế hoạch cải cách". Triệu Tử Dương khi truyền đạt ý kiến của Trung ương về kế hoạch "Bảy năm" cho các thành viên nhóm soạn thảo đã chỉ rõ phương châm tổng thể này. Câu nói này có hai tầng ý nghĩa: một tầng ý nghĩa là nói phải soạn thảo kế hoạch bằng tinh thần cải cách, tầng ý nghĩa khác là nói kế hoạch phải lấy cải cách làm nội dung quan trọng. Đặng Tiểu Bình khi gặp gỡ khách nước ngoài cũng nhiều lần nói rằng: "Nếu chúng ta không tiến hành cải cách, không kiên trì chính sách mở cửa, thì mục tiêu chiến lược phát triển kinh tế mà chúng ta đã đề ra sẽ không thể thực hiện được".
Trung ương rất thận trọng đối với việc hoạch định chiến lược phát triển kinh tế và xã hội trong thời kỳ "Bảy năm". Để khảo sát tính khoa học và tính khả thi của ý tưởng chiến lược kế hoạch "Bảy năm", các lãnh đạo Trung ương ngoài việc hoạch định tại Trung Nam Hải, còn đến các nơi trên cả nước tiến hành điều tra nghiên cứu sâu rộng, lấy ý kiến rộng rãi của các bên và các tầng lớp.
Trong giai đoạn đầu của việc soạn thảo văn kiện, cho dù là Hồ Diệu Bang thăm năm nước Nam Thái Bình Dương, Bành Chân thăm Nhật Bản, hay Triệu Tử Dương khảo sát ba nước Tây Âu, họ đều nghĩ đến việc tìm hiểu môi trường thế giới trong thời kỳ "Bảy năm" phát triển kinh tế của Trung Quốc, đặt lên bàn cân trọng lượng của công cuộc cải cách thể chế kinh tế Trung Quốc trên "cán cân" phát triển kinh tế thế giới.
Ở trong nước, việc khảo sát của họ về xây dựng kinh tế và cải cách lại càng cụ thể và tỉ mỉ hơn. Hồ Diệu Bang, Triệu Tử Dương, Vạn Lý, Hồ Khải Lập, Lý Bằng, Điền Kỷ Vân, v.v. đều nhiều lần xuống cơ sở để tìm hiểu tình hình, tổng kết những kinh nghiệm mới mẻ.
Đồng thời, Trung ương còn mời một số "bộ não bên ngoài" cho nhóm soạn thảo, trong đó không chỉ có một số chuyên gia học giả danh tiếng, mà còn có một lượng khá lớn các nhà lý luận trung niên và thanh niên có thành tựu.
Nhiều ý tưởng và đề nghị quan trọng được tập hợp từ các kênh khác nhau, không ngừng được truyền từ Trung Nam Hải đến khu nhà làm việc của nhóm soạn thảo ở vùng ngoại ô phía tây, khiến khung tư tưởng phát triển kinh tế và xã hội trong thời kỳ "Bảy năm" đang được ấp ủ soạn thảo tại đây không ngừng được phong phú, bổ sung và làm sâu sắc thêm.
Sau khi thảo luận và sửa chữa nghiêm túc, vào tháng sáu, dự thảo thứ tư của (Dự thảo Kiến nghị) đã được hình thành – cũng là bản thảo đầu tiên đệ trình lên cấp cao hơn và phạm vi thảo luận lớn hơn.
Thế là, một cuộc thảo luận mang ý nghĩa lịch sử liên quan đến tiền đồ phát triển kinh tế và xã hội của Trung Quốc đã diễn ra trong và ngoài Trung Nam Hải.
Đầu tháng 7, tại sảnh hội nghị của Ban Bí thư ở Cần Chính điện, Trung Nam Hải, do Hồ Diệu Bang chủ trì, Ban Bí thư Trung ương đã liên tiếp tổ chức hai phiên họp toàn thể, thảo luận nghiêm túc từng câu từng chữ bản thảo (Dự thảo Kiến nghị), đưa ra nhiều ý kiến sửa đổi quan trọng, hình thành bản thảo lần thứ năm.
Không lâu sau, tại Bắc Kinh đã diễn ra cuộc thảo luận lớn kéo dài một tuần với sự tham gia của 207 người, trong đó có lãnh đạo các bộ ban ngành Đảng, chính quyền, quân đội Trung ương, có các nhà lý luận kinh tế và công tác khoa học kỹ thuật già, trung, trẻ, còn có một số lãnh đạo đang công tác ở tuyến đầu được đặc biệt mời từ địa phương và các doanh nghiệp lớn đến.
Trong thời gian này, Trung ương đã gửi bản thảo (Dự thảo Kiến nghị) tới các tỉnh, khu tự trị, thành phố trực thuộc Trung ương, do Thường vụ cấp ủy địa phương lần lượt chủ trì tổ chức các cuộc thảo luận tương tự.
Toàn thể thành viên Ban Chấp hành Trung ương, Ủy ban Cố vấn và Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Trung ương tại Bắc Kinh, đồng thời đều nhận được bản thảo (Dự thảo Kiến nghị), mời họ đọc kỹ, đưa ra ý kiến sửa đổi.
Tổng cộng có hơn 1000 người tham gia thảo luận hoặc cá nhân đưa ra ý kiến sửa đổi ở các địa phương. Trong đó qua tám lần sửa bản thảo, cuối cùng đã tạo ra "Quy hoạch Bảy năm".
(Dự thảo Kiến nghị) gây chú ý nhất là Trung ương đã đưa ra một ý tưởng khoa học, vạch ra một mô hình mới mẻ: Trong thời kỳ "Bảy năm", công cuộc cải cách của Trung Quốc sẽ được triển khai toàn diện, lấy mục tiêu xây dựng phôi thai của thể chế quản lý mới, dùng thời gian khoảng năm năm hoặc lâu hơn một chút, dần dần xây dựng một bộ cơ chế vận hành và phương tiện điều tiết mới, cơ bản đặt nền móng cho thể chế kinh tế xã hội chủ nghĩa kiểu mới mang đặc sắc Trung Quốc. Đây trở thành nội dung cốt lõi của kế hoạch "Bảy năm".
Tất nhiên, đối với những vấn đề mới xuất hiện trong phát triển kinh tế và cải cách, đối với nhiều khó khăn mà chúng ta hiện vẫn đang đối mặt, Trung ương cũng không né tránh, mà đều chỉ ra một cách cầu thị trong (Dự thảo Kiến nghị).
Hồ Diệu Bang chỉ ra: Dù nhìn từ tình hình kinh tế hay nhìn từ tình hình cải cách, hiện tại đều là thời điểm tốt nhất để cải cách toàn diện. Trong quá trình chuyển giao thể chế cũ và mới, xuất hiện một số vấn đề là điều khó tránh khỏi hoàn toàn, cũng là điều đã dự liệu từ trước. Trung ương đã kiên định niềm tin cải cách, thì đã chuẩn bị sẵn sàng để gánh vác rủi ro. Nếu muốn dùng biện pháp dừng cải cách để giải quyết vấn đề xuất hiện trong cải cách, đó là "vì nghẹn mà bỏ ăn".
Tư tưởng chỉ đạo của Hồ Diệu Bang về xây dựng hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa của nước ta: Sử dụng hai loại tài nguyên – tài nguyên trong nước và tài nguyên nước ngoài; mở ra hai thị trường – thị trường trong nước và thị trường quốc tế; học tập hai bộ bản lĩnh – tổ chức xây dựng kinh tế trong nước và phát triển quan hệ kinh tế đối ngoại.
Sau Hội nghị Trung ương 3 khóa XI, Ban Bí thư Trung ương nhiều lần thảo luận vấn đề chiến lược phát triển vùng duyên hải, nhất trí tán thành một tư tưởng chỉ đạo mà Hồ Diệu Bang đã trình bày: Xây dựng hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa của nước ta, phải sử dụng hai loại tài nguyên – tài nguyên trong nước và tài nguyên nước ngoài; mở ra hai thị trường – thị trường trong nước và thị trường quốc tế; học tập hai bộ bản lĩnh – tổ chức xây dựng kinh tế trong nước và phát triển quan hệ kinh tế đối ngoại. Làm rõ thêm địa vị chiến lược thực hiện mở cửa đối ngoại.
Tháng 4 năm 1984 tại Bắc Kinh, xuân quang tươi đẹp. Trung Nam Hải, liễu xanh phất phơ trên đê, trăm hoa khoe sắc.
2 giờ 30 phút chiều ngày 30, từng chiếc ô tô chạy vào cửa tây Trung Nam Hải, dừng lại trước cánh cửa đỏ thẫm của Hoài Nhân đường. Ngày hôm nay, Bộ Chính trị Trung ương Đảng triệu tập hội nghị tại sảnh hội nghị của Hoài Nhân đường, đưa ra một quyết sách trọng đại liên quan đến công cuộc xây dựng hiện đại hóa của quốc gia chúng ta. Hoài Nhân đường là nơi diễn ra các cuộc họp của Bộ Chính trị Trung ương, kể từ sau Hội nghị Trung ương 3 khóa XI, hàng loạt quyết sách mang ý nghĩa chiến lược trọng đại của Đảng và quốc gia đều được thảo luận quyết định tại đây.
Hội nghị Bộ Chính trị do Hồ Diệu Bang, Triệu Tử Dương chủ trì, hội nghị muốn đưa ra quyết định cuối cùng về kiến nghị mở cửa sâu rộng hơn 14 thành phố cảng ven biển do hội nghị tọa đàm một số thành phố ven biển của Ban Bí thư Trung ương và Quốc vụ viện tổ chức cách đây không lâu.
Trước hội nghị Bộ Chính trị lần này, Ban Bí thư Trung ương đã thảo luận chuyên đề vấn đề này trong phiên họp thường kỳ ngày 19 tháng 4, quyết định báo cáo biên bản hội nghị tọa đàm một số thành phố ven biển lên Thường vụ Bộ Chính trị Trung ương, và cử Ủy viên Ban Bí thư Trung ương, Ủy viên Quốc vụ Cốc Mục, người phụ trách công tác này, đi báo cáo với Trần Vân đang ở ngoài địa phương. Các Ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị đều bày tỏ đồng ý với biên bản, và đưa ra một số ý kiến quan trọng, sau đó Ban Bí thư trình lên hội nghị Bộ Chính trị thảo luận.
Để tập hợp trí tuệ quần chúng, Bộ Chính trị mời lãnh đạo các cơ quan như Ban Bí thư, Quốc vụ viện, Ủy ban Cố vấn Trung ương, v.v. tham dự hội nghị. Sau cuộc thảo luận sôi nổi, hội nghị nhất trí thông qua biên bản hội nghị tọa đàm, quyết định mở cửa sâu rộng hơn bốn đặc khu kinh tế hiện có (bao gồm cả việc quy hoạch toàn bộ đảo Hạ Môn thành đặc khu kinh tế), mở cửa sâu rộng hơn mười bốn thành phố cảng ven biển gồm Đại Liên, Tần Hoàng Đảo, Thiên Tân, Yên Đài, Thanh Đảo, Liên Vân Cảng, Nam Thông, Thượng Hải, Ninh Ba, Ôn Châu, Phúc Châu, Quảng Châu, Trạm Giang, Bắc Hải và đảo Hải Nam, thực hiện một số chính sách của đặc khu kinh tế tại những nơi này, tăng cường sức sống triển khai kinh tế đối ngoại của chúng. Đây là bước đi trọng yếu tiếp theo trong việc thực hiện mở cửa đối ngoại sau khi bắt đầu mở đặc khu kinh tế tại Thâm Quyến năm năm trước. Những thành phố cảng này cùng với tỉnh, khu tự trị mà chúng trực thuộc là nơi phát triển về kinh tế, kỹ thuật, văn hóa của nước ta, tổng giá trị sản lượng công nông nghiệp, giá trị sản lượng công nghiệp, thu nhập quốc dân, thu nhập tài chính đều chiếm một nửa cả nước; lực lượng khoa học kỹ thuật, thương mại đối ngoại, hiệu quả kinh tế doanh nghiệp cũng cao hơn mức trung bình cả nước. Những thành phố ven biển này cùng với bốn đặc khu kinh tế như Thâm Quyến và đảo Hải Nam, từ bắc xuống nam hình thành vành đai tiền tuyến mở cửa đối ngoại của nước ta.
Đẩy nhanh tốc độ phát triển kinh tế của vành đai này sẽ thúc đẩy, xúc tiến sự phát triển kinh tế của cả nước. Đây là một tư tưởng chiến lược mà Trung ương đã suy đi tính lại từ lâu. Bây giờ, đã bắt đầu dần dần biến thành hiện thực.
Ngay từ trước Hội nghị Trung ương 3 khóa XI, Đặng Tiểu Bình đã chỉ ra rằng, công tác kinh tế đối ngoại là một vấn đề chiến lược liên quan đến công cuộc xây dựng bốn hiện đại hóa của nước ta. Hội nghị Trung ương 3 khóa XI họp tháng 12 năm 1978, theo đề nghị của đồng chí Đặng Tiểu Bình, đã xác định phương châm chiến lược trọng đại mở cửa đối ngoại, làm sống động kinh tế trong nước của nước ta.
Tháng 1 năm 1982, Hồ Diệu Bang trong một phiên họp của Ban Bí thư Trung ương đã có sự trình bày hệ thống về mối quan hệ giữa mở cửa đối ngoại và tự lực cánh sinh. Ông chỉ ra rằng, sự nghiệp hiện đại hóa của quốc gia đông dân một tỷ người chúng ta nên và chỉ có thể đặt trên nền tảng sức mạnh của chính mình. Nhưng, chúng ta tuyệt đối không thể quanh quẩn trong vòng tròn nhỏ hẹp cũ kỹ, bóp méo tự lực cánh sinh thành bế quan tỏa cảng, cô lập phấn đấu. Chúng ta nhất định phải trên cơ sở tự lực cánh sinh, mở rộng tầm nhìn từ phạm vi trong nước ra phạm vi quốc tế, không những phải mạnh dạn huy động tất cả các nhân tố tích cực có thể huy động trong nước, mà còn phải mạnh dạn sử dụng tất cả các nhân tố từ nước ngoài có thể phục vụ cho mình, lấy cái hay của thiên hạ, bổ sung cái thiếu của một nước.
Ông còn chỉ ra, Mác, Ăng-ghen từ hơn một trăm năm trước đã nói, cùng với sự hình thành của thị trường thế giới tư bản chủ nghĩa, sự qua lại và phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế giữa các dân tộc đã dần dần thay thế trạng thái bế quan tỏa cảng và tự cung tự cấp ban đầu. Trong điều kiện hiện đại, vấn đề kinh tế tuyệt đối không phải là hiện tượng của một nước, phải liên hệ với quan hệ quốc tế để khảo sát, chứ không thể chia cắt với nó.
Nhiều sự việc đương đại cũng đều chứng minh vấn đề này. Sự phục hồi và cất cánh kinh tế sau chiến tranh của Cộng hòa Liên bang Đức và Nhật Bản đều thu hút một lượng lớn vốn đầu tư nước ngoài, nhập khẩu công nghệ nước ngoài. Nước Mỹ vốn dĩ có lượng lớn vốn xuất khẩu, đồng thời cũng có lượng lớn vốn nhập khẩu. Năm 1982, tài sản của Mỹ ở nước ngoài là 834 tỷ USD, tài sản của nước ngoài ở Mỹ là 666 tỷ USD. Theo dự đoán của một kỳ báo "Tin tức Mỹ và Báo cáo Thế giới" xuất bản ngày 21 tháng 5 năm nay, đến cuối năm 1985, tài sản của Mỹ ở nước ngoài sẽ đạt 950 tỷ USD, còn tài sản của nước ngoài ở Mỹ sẽ đạt 970 tỷ USD. Mỹ đã rất nỗ lực nhập khẩu khoa học kỹ thuật và nhân tài khoa học kỹ thuật mà họ đang cấp bách cần từ các khu vực khác. Liên Xô từ những năm sáu mươi đến nay đã vay vốn nước ngoài lũy kế đạt 28 tỷ USD để khai thác các tài nguyên như dầu mỏ, than đá, gỗ. Sự giao lưu kinh tế ngày càng mở rộng giữa các nước là một đặc điểm lớn và xu thế tất yếu của sự phát triển kinh tế thế giới đương đại.
Trung ương Đảng chính là trên nền tảng lý luận và thực tiễn như vậy để xác định chính sách mở cửa đối ngoại của nước ta. Các đồng chí lãnh đạo Trung ương nhiều lần nói rằng, chúng ta phát triển quan hệ kinh tế đối ngoại không chỉ để giải quyết vấn đề thiếu vốn xây dựng và công nghệ lạc hậu hiện nay của nước ta, ngay cả khi kinh tế nước ta mạnh lên trong tương lai, giao lưu kinh tế và trao đổi kỹ thuật đối ngoại vẫn sẽ là một trong những điều kiện quan trọng để kinh tế nước ta phát triển liên tục, tốc độ cao. Vì vậy, thực hiện chính sách mở cửa đối ngoại là quốc sách lâu dài của nước ta.
Phát huy ưu thế địa lý, thành lập đặc khu kinh tế. Hồ Diệu Bang nói: Việc mới làm cách mới, việc đặc biệt làm cách đặc biệt. Triệu Tử Dương nói: Nhảy ra khỏi thể chế hiện hành. Đặng Tiểu Bình nói: Đặc khu là một cửa sổ, là cửa sổ kỹ thuật, cửa sổ quản lý, cửa sổ kiến thức, cũng là cửa sổ chính sách đối ngoại.
Hơn năm năm kể từ Hội nghị Trung ương 3 khóa XI, Trung ương và Quốc vụ viện đã thực hiện hàng loạt biện pháp hiệu quả rõ rệt trong các hoạt động kinh tế đối ngoại như tích cực sử dụng vốn nước ngoài, nhập khẩu công nghệ tiên tiến, mở rộng thương mại xuất nhập khẩu. Thành lập đặc khu kinh tế là một bước đi quan trọng trong đó.
Khởi xướng đặc khu kinh tế là do Đặng Tiểu Bình khởi xướng, Trung ương và Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định. Trong kỳ họp công tác Trung ương tháng 4 năm 1979, người phụ trách chính của Tỉnh ủy Quảng Đông lúc đó là Tập Trọng Huân, Dương Thượng Côn đã nói đến việc phải phát huy ưu thế của Quảng Đông. Đặng Tiểu Bình đã đưa ra vấn đề biện đặc khu, ông nói, có thể khoanh ra một mảnh đất, gọi là đặc khu. Thiểm Cam Ninh chính là đặc khu mà. Trung ương không có tiền, muốn các anh tự làm, tự mở ra một con đường máu.
Sau đó, Trung ương và Quốc vụ viện cử Cốc Mục dẫn đầu nhóm công tác đến khảo sát Quảng Đông, Phúc Kiến, cùng lãnh đạo hai tỉnh nghiên cứu vấn đề biện đặc khu. Tháng 7 năm 1979, Trung ương và Quốc vụ viện phát ra văn kiện, quyết định khoanh ra một số khu vực tại bốn thành phố Thâm Quyến, Chu Hải, Sán Đầu, Hạ Môn để thí điểm đặc khu, coi như một hình thức đặc biệt để thu hút vốn nước ngoài, lúc đó gọi là "đặc khu xuất khẩu". Tháng 5 năm 1980, Trung ương và Quốc vụ viện lại phát ra văn kiện, chính thức đặt tên là "đặc khu kinh tế". Tháng 8 năm 1980, Ủy ban Thường vụ Quốc hội công bố (Điều lệ đặc khu kinh tế Quảng Đông), chính thức phê chuẩn thành lập đặc khu. Sau đó, Trung ương và Quốc vụ viện lại phát ba văn kiện vào năm 1981 và 1982, quy định sâu hơn các phương châm chính sách về việc biện đặc khu kinh tế.
Đặc khu kinh tế chủ yếu thực hiện chính sách kinh tế đặc biệt và thể chế quản lý kinh tế đặc biệt. Cốc Mục trong một bài phát biểu đã đúc kết các điểm chính thành bốn điều: Một, sự phát triển kinh tế của đặc khu chủ yếu dựa vào hấp thụ và sử dụng vốn nước ngoài. Sản phẩm của đặc khu chủ yếu cung cấp cho xuất khẩu. Kinh tế của đặc khu là một thể tổng hợp tồn tại nhiều thành phần kinh tế dưới sự lãnh đạo của kinh tế xã hội chủ nghĩa, chủ yếu là các doanh nghiệp liên doanh và hợp tác kinh doanh Trung – nước ngoài, doanh nghiệp vốn nước ngoài. Điều này khác với kinh tế quốc doanh xã hội chủ nghĩa là chủ đạo ở nội địa. Hai, hoạt động kinh tế của đặc khu chủ yếu dựa vào điều tiết thị trường. Điều này khác với việc nội địa chủ yếu dựa vào chỉ đạo kế hoạch. Ba, đối với các nhà đầu tư nước ngoài đến đặc khu, cho những ưu đãi và tiện lợi đặc biệt về thuế v.v. Điều này cũng khác với nội địa. Bốn, trong đặc khu kinh tế thực hiện thể chế quản lý khác với nội địa. Dùng lời của Thủ tướng Triệu Tử Dương, gọi là "nhảy ra khỏi thể chế hiện hành".
Đối với việc xây dựng đặc khu kinh tế, Trung ương luôn rất quan tâm. Từ khi thí điểm đặc khu, Đặng Tiểu Bình nhiều lần đưa ra đánh giá khẳng định. Năm 1982, Trần Vân từng phê thị trên một văn kiện: "Đặc khu phải làm, phải không ngừng tổng kết kinh nghiệm, nỗ lực làm cho đặc khu phát triển tốt". Hồ Diệu Bang, Diệp Kiếm Anh, Đặng Tiểu Bình, Triệu Tử Dương, Lý Tiên Niệm và các lãnh đạo khác của Trung ương đều lần lượt đến Thâm Quyến, Chu Hải, Sán Đầu, Hạ Môn khảo sát thực địa, tiến hành chỉ đạo tại chỗ, khiến việc xây dựng đặc khu phát triển lành mạnh, cũng cổ vũ to lớn cho những người xây dựng đặc khu.
Trước Tết Nguyên đán năm 1983, khi khảo sát tại Thâm Quyến, Hồ Diệu Bang đã rất vui vẻ nói với người phụ trách địa phương rằng: Các anh đã mở ra một cục diện mới. Đánh giá chung của tôi đối với các anh là đã hoàn thành khá xuất sắc nhiệm vụ mà Trung ương giao phó. Ông chỉ ra: Đặc khu kinh tế là một sự vật mới, phải dũng cảm khám phá, táo bạo đổi mới. Đặc khu phải việc mới làm cách mới, việc đặc biệt làm cách đặc biệt. Việc mới làm cách mới tức là lập trường không thay đổi, phương pháp hoàn toàn mới. Lập trường của đảng viên Đảng Cộng sản không thể thay đổi mà!
Từ ngày 24 tháng 1 đến tháng 2, Đặng Tiểu Bình cùng Vương Chấn, Dương Thượng Côn đi về phía nam, đặc biệt thị sát ba đặc khu kinh tế Thâm Quyến, Chu Hải, Hạ Môn. Ông nói ông muốn tự mình xem xem đặc khu liệu có thể thành công hay không. Qua cuộc khảo sát thực địa lần này, ông bày tỏ sự hài lòng với những thành tựu mà đặc khu đạt được. Ông đã vui vẻ đề từ ở cả ba đặc khu này.
Sau khi Đặng Tiểu Bình từ phía nam trở về Bắc Kinh, vào sáng ngày 24 tháng 2 đã tọa đàm cùng một số lãnh đạo Trung ương như Hồ Diệu Bang, thảo luận vấn đề làm tốt hơn nữa đặc khu kinh tế và mở cửa sâu rộng hơn các thành phố cảng ven biển.
Đặng Tiểu Bình đưa ra tư tưởng chỉ đạo chiến lược cực kỳ quan trọng. Ông nói: Chúng ta thành lập đặc khu, thực hiện chính sách mở cửa, có một tư tưởng chỉ đạo phải làm rõ, đó là: không phải thu lại, mà là mở ra. Ông còn đề xuất: Đặc khu Hạ Môn khoanh quá nhỏ, phải đưa toàn bộ đảo Hạ Môn thành đặc khu; ngoài các đặc khu hiện nay, xem xét mở thêm vài điểm nữa, tăng thêm vài thành phố cảng. Những nơi này không gọi là đặc khu, nhưng có thể thực hiện một số chính sách của đặc khu. Đặng Tiểu Bình khái quát vai trò của đặc khu kinh tế, ông nói: Đặc khu là một cửa sổ, là cửa sổ kỹ thuật, cửa sổ quản lý, cửa sổ kiến thức, cũng là cửa sổ chính sách đối ngoại.
Cuộc tọa đàm này diễn ra rất sôi nổi. Các lãnh đạo Trung ương có mặt như Hồ Diệu Bang đều rất tán thành đề xướng của Đặng Tiểu Bình, cho rằng việc mở cửa sâu rộng hơn một số thành phố ven biển là sự triển khai quan trọng tiếp tục thực hiện chính sách mở cửa. Cũng chính tại cuộc tọa đàm này, sáu thành phố cảng ven biển gồm Đại Liên, Thanh Đảo, Yên Đài, Ninh Ba, Ôn Châu, Bắc Hải đã được đề xuất, chuẩn bị làm những thành phố mở cửa sâu rộng hơn. Sau đó, Ban Bí thư Trung ương và Quốc vụ viện bắt đầu chuẩn bị hội nghị tọa đàm một số thành phố ven biển, tiến hành thiết kế và sắp xếp cụ thể.
"Cục diện chính trị Trung Quốc dù phát triển như thế nào, dù lãnh đạo nào trên đài biến mất đi chăng nữa, người quyết định cục diện chính trị không phải là một cá nhân, mà là lòng dân hướng về đâu".
Hồ Diệu Bang khi gặp giáo sư Lý Chính Đạo của Đại học Columbia Mỹ, đã nhiều lần nhấn mạnh chân lý đã được lịch sử chứng minh là không thể đảo ngược: Thuận lòng dân thì hưng, nghịch lòng dân thì vong.
Hồ Diệu Bang chỉ ra, chính sách mà Đảng Cộng sản Trung Quốc hiện đang thực thi thuận theo lòng dân, đây chính là sự đảm bảo căn bản cho sự nghiệp của chúng ta nhất định sẽ thắng lợi. Ông yêu cầu mỗi đảng viên và cán bộ Đảng Cộng sản, bất cứ lúc nào cũng không được đi ngược lại lòng dân ý dân, đây là một nguyên tắc quan trọng mà đảng vô sản phải tuân thủ.
Hồ Diệu Bang nói: "Đảng ta năm nay sáu mươi mốt tuổi. Đảng và quốc gia chúng ta sở dĩ có thể thay đổi diện mạo Trung Quốc, sở dĩ có thể đạt được thành tựu như ngày hôm nay, suy cho cùng là vì chúng ta đã thích ứng với trào lưu thời đại, phù hợp với ý chí nhân dân. Hôm nay những người chúng ta đang đứng trên đài này có chút bản lĩnh, bản lĩnh từ đâu mà có? Chủ yếu là đại diện cho lòng người, tức là chính sách của chúng ta thuận theo lòng dân, phù hợp với yêu cầu của đại đa số mọi người. Có được điều này, thì tràn đầy tự tin. Rời bỏ điều này, dù là kỳ tài của thiên hạ, cũng sẽ phạm sai lầm. Kinh nghiệm lịch sử cho chúng ta biết, ai đi ngược lại lòng dân, người đó sẽ thất bại".
Hồ Diệu Bang nói: "Hiện nay mọi người rất quan tâm đến tiền đồ của Trung Quốc, Trung Quốc rốt cuộc đi về đâu. Tôi thấy, chỉ có thể đi con đường đoàn kết, con đường giàu mạnh, con đường thống nhất, con đường ổn định. Về kinh tế phải thực hiện bốn hiện đại hóa, phải giàu mạnh lên; về chính trị phải ổn định; cả nước phải thống nhất, chúng ta không cần một tấc đất nào của nước ngoài, nhưng lãnh thổ Trung Quốc nhất định phải thống nhất. Ổn định, giàu mạnh, thống nhất, là lòng dân hướng về của nhân dân Trung Quốc. Điều này không chuyển dời theo ý chí của một số cá nhân. Chính sách mà Đảng ta hiện đang thực thi phù hợp với lòng dân, điều này đảm bảo tiền đồ của nước ta là tươi sáng".
Hồ Diệu Bang nói: "Để xây dựng một Trung Quốc phồn vinh giàu mạnh, đã trải qua bao gian khổ, chịu đủ cay đắng. Cách mạng Văn hóa là lần cay đắng cuối cùng chúng ta phải chịu, mười năm loạn lạc làm cho Trung Quốc càng nghèo thêm. Bây giờ lại muốn đi theo hướng nghèo đi, nhân dân sẽ không đồng ý. Bài học này rất sâu sắc. Hiện nay, chúng ta không thể lại làm điều ngu muội, làm chia rẽ, tự làm mình nghèo đi nữa".
Hồ Diệu Bang chỉ ra: "Hiện nay lòng dân Trung Quốc mong ổn định, mong giàu mạnh, mong thống nhất, chúng ta chính là phải thích ứng với trào lưu này, thuận theo lòng dân này".
Hồ Diệu Bang lại nói: "Cục diện chính trị Trung Quốc dù phát triển như thế nào, dù lãnh đạo nào trên đài biến mất đi chăng nữa, người quyết định cục diện chính trị không phải là một cá nhân, mà là lòng dân hướng về đâu. Cục diện chính trị Trung Quốc nhất định sẽ ổn định. Trung Quốc nhất định sẽ thực hiện bốn hiện đại hóa, làm cho quốc gia giàu mạnh lên, sự nghiệp thống nhất tổ quốc nhất định sẽ hoàn thành. Đây là lòng dân hướng về. Rốt cuộc Trung Quốc sẽ đi về đâu, tôi cho rằng, có thể khái quát là: Cục diện chính trị tất ổn, bốn hóa tất thắng, thống nhất tất thành".
Hồ Diệu Bang nhấn mạnh: "Đảng ta phải thường xuyên giáo dục đảng viên và cán bộ không được đi ngược lại ý chí nhân dân. Không được đi ngược lại lòng dân. Chỉ cần chúng ta thuận theo lòng dân, sự nghiệp của chúng ta chắc chắn sẽ thắng lợi".
Chỉnh đốn nhận thức về giáo dục, không thể coi giáo dục là sự nghiệp tiêu dùng thuần túy, mà là một khoản đầu tư sản xuất.
Năm 1984, Hồ Diệu Bang đã gặp gỡ học giả nổi tiếng người Mỹ gốc Hoa, giáo sư khoa Kỹ thuật Điện và Kỹ thuật Máy tính điện tử trường Đại học Santa Clara, Mỹ - Trần Thụ Bách và phu nhân, con trai tại Bắc Đới Hà. Hồ Diệu Bang bày tỏ sự ủng hộ đối với kiến nghị biện "Đại học Thực nghiệm Trung Quốc" của giáo sư Trần Thụ Bách, và dành cho sự khích lệ to lớn.
"Ông Hồ vừa gặp mặt đã nói với tôi rằng: Ngoài kia rất nhiều người nói Trung Quốc là "nhất ngôn đường" (độc thoại), thực ra tình hình này đã thay đổi rồi. Tôi gặp mặt ông lần này, không phải đại diện cho Chủ nhiệm Đặng Tiểu Bình, cũng không phải đại diện cho bản thân tôi, mà là đại diện cho Trung ương Đảng, bày tỏ với ông rằng kiến nghị biện "Đại học Thực nghiệm Trung Quốc" đã được phê chuẩn". Giáo sư Trần hồi tưởng lại những lời này không khỏi dâng trào cảm xúc. "Ông Hồ đối với việc trù hoạch đại học thực nghiệm, rõ ràng đã cân nhắc rất kỹ lưỡng. Ông nói, ông yêu cầu Trung ương hai trăm triệu tệ, chúng tôi quyết định cho ông hai trăm ba mươi triệu. Tại sao vậy? Vì công trình "thất thông nhất bình" cho một km vuông ở Thâm Quyến đã cần tốn một trăm triệu, hai trăm triệu chỉ vừa đủ để san phẳng hai km vuông đất. Vậy thì, sau khi san phẳng đất rồi không có tiền thì làm thế nào? Cho nên chúng tôi quyết định cho ông thêm ba mươi triệu nữa làm chi phí xây dựng cơ bản giai đoạn đầu... Trong thời gian trù biện, nhất định sẽ gặp nhiều khó khăn, hy vọng ông không được thấy khó khăn là nản lòng, không được nôn nóng, dù biện không thành công, quốc gia vẫn cảm ơn ông"."
Lãnh đạo Trung ương có thể ủng hộ và thấu hiểu như vậy, giáo sư Trần làm sao có thể không cảm động? Thực tế, sau khi đưa ra ý tưởng trù biện đại học thực nghiệm, người ủng hộ thì tất nhiên có, nhưng người tạt gáo nước lạnh cũng không ít. Một người thân quen tốt bụng từng tặng giáo sư Trần mười chữ: "Dẫu có mạo hiểm chín cái chết, gia quốc đều vô ích". Những ý kiến này, giáo sư Trần không thể không cân nhắc. Tuy nhiên, mỗi khi ông nghĩ đến cuộc trò chuyện với Hồ Diệu Bang, ông lại càng tin rằng Trung Quốc sau khi mở cửa kinh tế, giáo dục cũng đang mở cửa, mà đại học thực nghiệm chính là một bước đột phá mới của giáo dục mở cửa. Có vị lãnh đạo khai minh như vậy, cải cách của Trung Quốc chẳng phải rất đầy hy vọng sao? Giáo sư Trần chính là nhìn thấy hy vọng này, cho nên, ông nguyện phá vỡ mọi nghi ngờ, thách thức mọi lực cản, mở ra một con đường mới cho giáo dục Trung Quốc.
Hồ Diệu Bang đã hồi thư cho Thiên Gia Câu về một bài phát biểu mang tiêu đề (Chi phí chính phủ nên ưu tiên đảm bảo đầu tư trí tuệ), ca ngợi phong cách nói thẳng không kiêng nể của ông đối với đại sự quốc gia. Thư hồi đáp ngày 29 tháng 4 của Hồ Diệu Bang viết: "Bài phát biểu đã đọc qua, phong cách nói thẳng không kiêng nể của ông đối với đại sự quốc gia này là đáng được đề xướng. Tôi đã chuyển bài phát biểu này cho các đồng chí Y Lâm, Tống Bình, Bính Càn, tôi nghĩ họ sẽ nghiêm túc cân nhắc ý kiến của ông. Tất nhiên, kinh phí giáo dục nước ta muốn đứng vào hàng ngũ tiên tiến thế giới, có lẽ còn cần nỗ lực vài năm nữa, nhưng tôi thấy là rất có hy vọng".
Điểm chính trong bài phát biểu của Thiên Gia Câu là: "Quan điểm và cách làm truyền thống trước đây của chúng ta là: Chi tiêu tài chính trước hết phải đảm bảo xây dựng cơ bản về kinh tế, đặt xây dựng kinh tế lên hàng đầu, đặt giáo dục, khoa học văn hóa lên hàng thứ hai, cách làm này không thể thích ứng với nhu cầu của bốn hiện đại hóa. Chúng ta phải chỉnh đốn nhận thức về giáo dục, không thể coi giáo dục là sự nghiệp tiêu dùng thuần túy, mà là một khoản đầu tư sản xuất. Phải đặt đầu tư giáo dục lên hàng đầu, chi tiêu tài chính quốc gia trước hết phải đảm bảo đầu tư trí tuệ. Giáo dục phải đi trước xây dựng kinh tế, chứ không phải chạy theo sau nó, chỉ trên cơ sở giáo dục phát triển, xây dựng kinh tế nước ta mới có thể đi lên nhanh chóng. Chứ không phải là trên cơ sở phát triển kinh tế rồi mới dần dần nâng cao sự nghiệp giáo dục".
Hồ Diệu Bang nói với ông Tra Lương Dung rằng: "Trong Thường vụ Trung ương, hiện tại là tôi và đồng chí Tử Dương cùng chủ trì, những vấn đề trọng đại thì thỉnh thị ý kiến các đồng chí Tiểu Bình, Trần Vân, Tiên Niệm, còn những vấn đề bình thường khác thì tự quyết".
Hồ Diệu Bang gặp gỡ ông Tra Lương Dung, xã trưởng báo (Minh Báo) Hồng Kông, khi nói về vấn đề người kế thừa. Hồ Diệu Bang nói, cán bộ toàn quốc, bao gồm cả nhân viên khoa học kỹ thuật, giáo viên, nhân viên y tế, v.v., tổng cộng hai mươi mốt triệu người. Trừ đi giáo viên, nhân viên y tế, thì vẫn còn mười hai triệu người. Cán bộ lão thành luôn phải từng bước rút lui, đây là quy luật tự nhiên, không thể kháng cự, vấn đề người kế thừa của chúng ta, luôn phải thế hệ này nối tiếp thế hệ khác lên, từng đợt từng đợt rút lui.
Hồ Diệu Bang nói, Thường vụ Trung ương có sáu người, Diệp soái sức khỏe không tốt, một năm trước đã không quản lý công tác nữa. Đồng chí Tiểu Bình sức khỏe tốt, đầu óc sáng suốt, mọi việc lớn đều do ông nắm giữ, nhưng công tác cụ thể hàng ngày cũng không làm nữa. Trong Thường vụ Trung ương, hiện tại là tôi và đồng chí Tử Dương cùng chủ trì, những vấn đề trọng đại thì thỉnh thị ý kiến các đồng chí Tiểu Bình, Trần Vân, Tiên Niệm, còn những vấn đề bình thường khác thì tự quyết. Tuổi thực của tôi là 69 tuổi, đồng chí Tử Dương là 65 tuổi. Chúng tôi không làm được mấy năm nữa đâu. Ý kiến cá nhân tôi, đến Đại hội XIII năm 1987, phải dần dần rút dần, rút thân.
Hồ Diệu Bang còn nói, Ủy viên Trung ương hiện nay, hai phần ba trên 60 tuổi. Nếu nói có khủng hoảng gì, thì đây chính là khủng hoảng. Cho nên năm sau phải hạ quyết tâm bổ sung những người trẻ tuổi mà có năng lực.
Hồ Diệu Bang vào ngày 16 tháng 10 năm 1984 gặp gỡ ông Tra Lương Dung, xã trưởng báo (Minh Báo) Hồng Kông, đã nói về tình hình gần đây của "Bè lũ bốn tên" và Hoa Quốc Phong, Uông Đông Hưng. Ông nói: "Bè lũ bốn tên" vẫn còn sống, ngày nào họ cũng xem tivi, đọc báo. Quốc khánh họ còn xem duyệt binh diễu hành của chúng ta trên tivi. (Vương Triệu Quốc nói xen vào: Vương Hồng Văn nói, duyệt binh làm rất chỉnh tề, rất thán phục. Ông ta có bình luận về vũ khí duyệt binh, nói một số vũ khí rất có triển vọng phát triển). Giang Thanh xem tivi, bà ta nói Đặng Tiểu Bình khỏe mạnh như vậy, thật không ngờ...
Ngày Quốc khánh đứng xem lễ, phóng viên nước ngoài phát hiện Hoa Quốc Phong, Uông Đông Hưng cũng vẫn lên lễ đài. Họ khác, họ có công đánh đổ "Bè lũ bốn tên", tuy nhiên sai lầm cũng không ít. Họ vẫn kiên trì kiểu đó, muốn thực hiện "lãnh đạo anh minh" lần thứ hai. Đãi ngộ của Hoa Quốc Phong hiện nay cao hơn tôi, khi tôi làm Trưởng ban Tổ chức đã nâng lương của ông ta lên cấp ba. Chúng ta hiện nay cao nhất là cấp ba. Chủ tịch Mao năm 54 đã hủy bỏ cấp một, hai rồi. Hiện nay cấp ba chỉ có đồng chí Tiểu Bình, Diệp soái, Từ soái, Lưu soái, Ô Lan Phu, đồng chí Trần Vân bảy, tám người, các đồng chí phụ trách khác của Trung ương là cấp bốn, năm, tôi là cấp năm. Chúng ta tổng kết kinh nghiệm lịch sử, đối với các đồng chí phạm sai lầm, đãi ngộ cuộc sống không hạ thấp, con cái không bị ảnh hưởng".
Tại Cần Chính điện, Trung Nam Hải, Hồ Diệu Bang, Triệu Tử Dương và các lãnh đạo Trung ương khác tiếp kiến các nhà khoa học. Hồ Diệu Bang đề nghị chụp ảnh, Triệu Tử Dương muốn nhân viên khoa học kỹ thuật ngồi ở giữa hàng ghế trước, họ ngồi bên cạnh.
Ngày 13 tháng 1 năm 1985, Hồ Diệu Bang khi gặp gỡ các nhà khoa học tham dự hội nghị tọa đàm cải cách thể chế khoa học kỹ thuật đã đề xuất, lãnh đạo Trung ương sau này phải tăng cường liên lạc với các nhà khoa học.
Trong Cần Chính điện tại Trung Nam Hải, ánh đèn rực rỡ; hoa thủy tiên nở rộ, tỏa hương thơm thanh nhã; mặc dù ngoài trời gió lạnh buốt, nhưng trong phòng lại tràn ngập hơi thở mùa xuân. Mọi người đang lần lượt vào chỗ ngồi. Đến sớm nhất là sáu nhân viên khoa học kỹ thuật, tiếp theo là Phương Nghị, Hồ Khải Lập, Trương Ái Bình và nhà khoa học nổi tiếng Chu Bồi Nguyên, cùng với những người phụ trách của Ủy ban Khoa học Quốc gia, Ủy ban Khoa học Công nghệ Công nghiệp Quốc phòng và Bộ trưởng, Thứ trưởng của vài bộ; lần lượt tiến vào phòng hội nghị ổn định chỗ ngồi.
Đây là 4 giờ 50 phút chiều ngày 4 tháng 2 năm 1985. Tại đây, lãnh đạo Trung ương Đảng và Quốc vụ viện sẽ tọa đàm cùng sáu nhân viên khoa học kỹ thuật đã có đóng góp nổi bật trong công cuộc xây dựng bốn hiện đại hóa về chính sách khoa học kỹ thuật hiện nay của nước ta.
Cần Chính điện là nơi làm việc của Ban Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc. Thông thường, những người ngồi quanh chiếc bàn hội nghị hình vòng cung trong phòng hội nghị này, toàn là các đồng chí lãnh đạo Trung ương và Ban Bí thư. Nhìn vào nơi không bình thường này, sáu nhân viên khoa học kỹ thuật cảm thấy tâm trạng dâng trào, thấy toàn thân nóng hổi.
Đúng 5 giờ chiều, Hồ Diệu Bang và Triệu Tử Dương bước vào phòng hội nghị, thân thiết bắt tay từng người một với các nhà khoa học tham dự và các đồng chí khác, sau đó ổn định chỗ ngồi. Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học Quốc gia Tống Kiện giới thiệu lần lượt sáu chuyên gia khoa học với các đồng chí lãnh đạo Trung ương tham dự.
Hai chuyên gia công nghệ trung niên và một vị lớn tuổi đang ngồi đây là Cao Ca, Tào Minh Hoa, giảng viên Học viện Hàng không Bắc Kinh, cùng giáo sư Ninh Hoảng - người hướng dẫn của họ. Cao Ca 40 tuổi, xuất thân trong gia đình trí thức, cha là giáo sư giảng dạy tại một trường đại học ở Sơn Đông. Trong thập kỷ tai họa, cha anh không may qua đời. Cao Ca tốt nghiệp chuyên ngành động cơ tại Học viện Hàng không Bắc Kinh cũng bị buộc phải đổi nghề, đến làm việc tại một nhà máy điện ở phía tây bồn địa Sài Đạt Mộc. Những hiện tượng kỳ lạ ở sa mạc mênh mông — các đụn cát luôn giữ nguyên hình dáng trong gió lớn — đã gợi cảm hứng cho anh. Cuối cùng, anh đã vận dụng bí mật của sự ổn định đụn cát vào việc ổn định ngọn lửa trong động cơ phản lực, nghiên cứu chế tạo ra "thiết bị ổn định ngọn lửa bằng xoáy tụ đụn cát", giành giải nhất giải thưởng phát minh quốc gia. Những trải nghiệm và thành tựu phi thường của anh đã thu hút sự quan tâm của các đồng chí lãnh đạo Trung ương đang có mặt.
Thấy Cao Ca tuổi còn trẻ mà đã hói đầu, Hồ Diệu Bang quan tâm hỏi: "Hàn Dũ nói rằng ông ấy chưa đến bốn mươi mà mắt đã mờ, tóc đã bạc, răng đã lung lay. Xem ra, anh còn khỏe mạnh hơn ông ấy, chỉ là tóc hơi ít, có phải do làm việc trí óc quá độ không?"
Ngồi ở phía bên kia là Hoàng Huyên Niên, Phó tổng kỹ sư Viện Nghiên cứu Công cụ Thành Đô thuộc Bộ Công nghiệp Cơ khí. Nhắc đến Hoàng Đồng Niên, Triệu Tử Dương tiếp lời. Ông nói với mọi người: "Tôi và Hoàng Đồng Niên là người quen cũ. Năm 1978, đồng chí ấy chủ trì nghiên cứu chế tạo thành công "máy đo sai số tổng thể bánh răng trụ", đạt được kết quả dẫn đầu thế giới lần đầu tiên, nâng cao hiệu quả công việc hơn ba mươi lần so với thiết bị cũ, giành giải nhì giải thưởng phát minh quốc gia, hiện đã được phổ biến áp dụng trên toàn quốc. Mấy ngày trước, tôi lại tham quan "hệ thống đo sai số tổng thể bánh răng côn hình cung" mà đồng chí ấy vừa nghiên cứu thành công gần đây. Hiện tại trên thế giới vẫn chưa có kỹ thuật này."
Triệu Nãi Cương, Phó tổng kỹ sư Sở Nông Mục Ngư nghiệp tỉnh An Huy cũng là người trung niên, năm nay 46 tuổi, nghiên cứu về vấn đề sinh sản và nuôi dưỡng cua sông trong nước mặn và nước lợ nhân tạo. Hồ Diệu Bang vui vẻ nói: "Cua sông ai cũng thích ăn, sản xuất được nhiều thì dù miền Nam hay miền Bắc đều ăn được, đây là việc rất tốt. Giá cua cao, hiệu quả kinh tế cũng rất cao."
Ngồi bên cạnh Hoàng Đồng Niên là giáo sư Chương Văn Tài, 80 tuổi, thuộc Học viện Nông nghiệp Hoa Trung. Suốt nửa thế kỷ qua, ông chuyên tâm nghiên cứu kỹ thuật lai tạo, trồng trọt và bảo quản cam quýt, đã đi khắp hơn một nửa Trung Quốc. Nhiều giống cam quýt mới ưu tú không hạt, ít hạt, độ đường cao mà ông chủ trì lai tạo đang được phổ biến tại mười bốn tỉnh thành miền Nam. Một loại cam rốn mới không chỉ ngon miệng mà còn to, mỗi quả nặng hơn nửa cân.
Hồ Diệu Bang nói ông đã nếm loại cam này, quả thực rất ngon. Triệu Tử Dương cũng nói rất ngon.
Sau khi tìm hiểu tình hình sản xuất và tiêu thụ cam quýt, Hồ Diệu Bang hỏi giáo sư Chương: "Hiện nay sản lượng cam quýt là 2 triệu tấn, đến cuối thế kỷ này liệu có thể đạt 20 triệu tấn không?"
Chương Văn Tài trả lời: "Hiện nay các nơi trong nước ta đang phát triển mạnh cam quýt, dự kiến đến năm 1990 là có thể vượt qua nước sản xuất cam quýt chủ yếu nhất trên thế giới. Đến cuối thế kỷ này vượt 20 triệu tấn là hoàn toàn có thể làm được."
Thời gian lặng lẽ trôi đi, hai tiếng đồng hồ trôi qua lúc nào không hay. Sau khi tọa đàm kết thúc, Hồ Diệu Bang đề nghị: "Chúng ta cùng chụp ảnh đi!"
Tại cửa điện Cần Chính, các đồng chí lãnh đạo Trung ương cùng mọi người chụp ảnh lưu niệm. Ban đầu, sáu vị nhân viên khoa học kỹ thuật đều đứng lùi ra phía sau.
"Hãy dành vị trí hàng đầu cho các đồng chí lãnh đạo Trung ương đang dẫn dắt chúng ta tiến lên!" mọi người nghĩ trong lòng.
Không ngờ, Triệu Tử Dương tuyên bố: "Hôm nay chúng ta đổi quy tắc được không? Các đồng chí ngồi hàng đầu ở giữa, chúng tôi ngồi ở rìa!"
Mọi người định ở lại hàng sau không nhúc nhích, nhưng Triệu Tử Dương lại điểm tên, mời cả sáu vị nhân viên khoa học kỹ thuật lên hàng đầu, ngồi xen kẽ với các đồng chí lãnh đạo Trung ương. Giữa Hồ Diệu Bang và Triệu Tử Dương là Cao Ca và Hoàng Đồng Niên, các cán bộ lãnh đạo bộ ngành đứng phía sau.
Sau khi chụp ảnh, các đồng chí lãnh đạo Trung ương mời sáu vị chuyên gia khoa học kỹ thuật cùng ăn tối.
Chiếc đồng hồ lớn ở tòa nhà điện báo thủ đô điểm chuông, đã là 8 giờ tối. Hồ Diệu Bang và Triệu Tử Dương đứng ở cửa nhà hàng, bắt tay chào tạm biệt sáu vị chuyên gia khoa học, tiễn họ ra về.
Hồ Diệu Bang tiếp kiến các nhà khoa học hạt nhân, từ bom hạt nhân đến điện hạt nhân, các nhà khoa học đã tìm thấy mảnh đất dụng võ rộng lớn hơn.
Ngày 21 tháng 1 năm 1986, Hồ Diệu Bang đã tiếp kiến mười nhà khoa học và nhân viên kỹ thuật từ Bộ Công nghiệp Hạt nhân nước ta. Họ cùng với Bộ trưởng Tưởng Tâm Hùng, Thứ trưởng Trần Triệu Bác, đầy phấn khởi bước vào hậu sảnh điện Hoài Nhân ở Trung Nam Hải. Trong số họ có nhà hóa học hạt nhân Khương Thánh Giai với mái tóc bạc phơ, nhà vật lý hạt nhân Vương Đồ Xương, các kỹ sư cao cấp và nhà khoa học trung niên Lưu Hưng Trung, Mẫn Diệu Trung, Hoàng Tề Đào, Vu Mẫn, Liên Bồi Sinh, Tiền Cao Vận, Lữ Đắc Hiền, Tôn Khoa Huấn. Người lớn tuổi đã gần tám mươi, người trẻ cũng đã quá ngũ tuần. Trong suốt ba mươi năm dài đằng đẵng đã qua, họ cùng các đồng chí, đồng nghiệp đã chiến đấu trên vùng đất tuyết hoang vu và bãi cát Gobi, lập nên những công huân trác việt cho việc xây dựng hệ thống công nghiệp hạt nhân nước ta, nghiên cứu chế tạo vũ khí hạt nhân chiến lược, hòa bình sử dụng năng lượng hạt nhân. Hiện nay, thời kỳ mà mọi người gọi là thời kỳ khởi nghiệp của công nghiệp hạt nhân đã qua, đất nước bước vào thời kỳ xây dựng kế hoạch "Kế hoạch 7 năm", 300 nghìn công nhân viên trên mặt trận công nghiệp hạt nhân cũng đang với tư thế phấn chấn hơn, bắt đầu viết chương mới cho lịch sử khởi nghiệp công nghiệp hạt nhân — chương hòa bình sử dụng năng lượng hạt nhân.
Phương diện hòa bình sử dụng năng lượng hạt nhân rất rộng, rốt cuộc nên tập trung sức lực vào hướng nào? Đúng lúc này, tin tức các nhà lãnh đạo Đảng và Nhà nước muốn trực tiếp hội đàm với các nhà khoa học, chuyên gia đã truyền đến. Các nhà khoa học vô cùng vui mừng, mang theo những kiến nghị đã chuẩn bị sẵn, đến Trung Nam Hải.
Các nhà khoa học vừa ngồi xuống tại hậu sảnh điện Hoài Nhân, Hồ Diệu Bang, Phương Nghị, Lý Bằng, Dương Thượng Côn, Hách Kiến Tú... đã bước vào. Bộ trưởng Tưởng Tâm Hùng lần lượt giới thiệu các chuyên gia hạt nhân với các nhà lãnh đạo.
Sau những lời thăm hỏi thân tình, mọi người tập trung lại chụp ảnh lưu niệm. Hồ Diệu Bang, Dương Thượng Côn đi tới nắm tay Khương Thánh Giai và Vương Đồ Xương nói: "Các đồng chí lớn tuổi xin mời ngồi phía trước!"
Cuộc tọa đàm bắt đầu trong không khí sinh động, thân thiết. Hồ Diệu Bang nói: "Các đồng chí trên mặt trận công nghiệp hạt nhân đã có những đóng góp quý báu cho Đảng, cho đất nước và nhân dân. Với sự nỗ lực của các đồng chí, đã nghiên cứu chế tạo thành công vũ khí hạt nhân, tăng cường sức mạnh quốc phòng; xây dựng được hệ thống công nghiệp hạt nhân tương đối hoàn chỉnh; có một đội ngũ công nghiệp hạt nhân phẩm chất tốt. Trung ương Đảng, Quốc vụ viện, Quân ủy Trung ương và nhân dân cả nước sẽ không quên những đóng góp lịch sử, huy hoàng mà các đồng chí đã làm!"
Hồ Diệu Bang nói thêm, hy vọng các đồng chí Bộ Công nghiệp Hạt nhân phải tinh thông một nghề giỏi nhiều việc, đẩy mạnh kinh doanh đa dạng, tích cực hỗ trợ công nghiệp dân dụng tại địa phương nơi mình đóng quân, đóng góp mới cho sự phát triển của công nghiệp dân dụng, cho xây dựng kinh tế xã hội chủ nghĩa.
"Tất nhiên rồi, trước đây mọi mặt đều hỗ trợ các đồng chí, bật đèn xanh cho các đồng chí, các đồng chí như đang ở trên lầu cao. Bây giờ, hy vọng các đồng chí xuống vài tầng lầu, đi từ trên lầu cao xuống đi!" Hồ Diệu Bang cười nói. Mọi người cũng hiểu ý cười theo.
Trước cuộc tọa đàm này, Phó Thủ tướng Lý Bằng từng thị sát các cơ sở hạt nhân của nước ta, trong đó có Nhà máy điện hạt nhân Tần Sơn đang trong quá trình xây dựng. Tại buổi tọa đàm, ông nói, phương châm cơ bản phát triển công nghiệp hạt nhân nước ta là: trong khi đảm bảo sản xuất quân sự, chú trọng phát triển và sử dụng năng lượng hạt nhân. Nghĩa là phải "bảo quân chuyển dân". Bộ Công nghiệp Hạt nhân làm công nghiệp dân dụng phải lấy phát triển điện hạt nhân làm chủ đạo, tất nhiên cũng phải làm các ngành công nghiệp khác. Nhắc đến đây, ông kể về những điều mắt thấy tai nghe trong chuyến thị sát. Ông vui vẻ nói: "Việc xây dựng nhà máy điện hạt nhân của chúng ta tuy bước đi khó khăn, nhưng dù sao cũng đã khởi động rồi! Phát triển điện hạt nhân, chúng ta phải lấy "tự lực cánh sinh" làm chủ, tất nhiên cũng phải du nhập kỹ thuật tiên tiến của nước ngoài."
Lý Bằng nói với mọi người: "Ban Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc và Quốc vụ viện đã quyết định sơ bộ, ủy thác toàn bộ công việc nghiên cứu xây dựng nhà máy điện hạt nhân cho Bộ Công nghiệp Hạt nhân phụ trách. Như vậy, các đồng chí Bộ Công nghiệp Hạt nhân sẽ có nhiều mảnh đất dụng võ hơn!" Ông nói, ánh mắt tràn đầy kỳ vọng nhìn các chuyên gia hạt nhân đang ngồi đó.
Hồ Diệu Bang tán đồng nhận định của Lý Bằng về việc các bộ ngành công nghiệp hạt nhân có mảnh đất dụng võ rộng lớn, ông hy vọng các bộ phận của Bộ Công nghiệp Hạt nhân phải mở rộng đường lối, tăng cường liên lạc với công nghiệp địa phương, các đơn vị nhà máy mỏ, các doanh nghiệp hương trấn, cử nhân viên khoa học kỹ thuật hỗ trợ địa phương. Đồng thời nói, trong phương diện hòa bình sử dụng năng lượng hạt nhân, cũng có thể hợp tác với nước ngoài.
Phương Nghị nói tiếp: "Duy trì một đội ngũ nghiên cứu công nghiệp hạt nhân cũng rất quan trọng. Phải không ngừng bổ sung lực lượng mới. Trong khi nghiên cứu hòa bình sử dụng năng lượng hạt nhân, hy vọng trong phát triển hóa học hạt nhân, đồng vị, laser... cũng tạo ra những thành tích mới. Tóm lại, các đồng chí bộ phận công nghiệp hạt nhân trong các lĩnh vực đều rất có tiềm năng, tiền đồ tươi sáng!"
Việc Hồ Diệu Bang tiếp kiến Gia Lạc Đốn Châu, anh trai của Đạt Lai Lạt Ma, đã đưa ra năm phương châm về việc Đạt Lai Lạt Ma trở về nước, thu hút sự chú ý của Đạt Lai Lạt Ma. Khi Hồ Diệu Bang đắc cử Tổng Bí thư Trung ương, Đạt Lai Lạt Ma đã gửi điện chúc mừng và hy vọng một ngày nào đó trong tương lai sẽ gặp gỡ ông.
Tháng 7 năm 1981, Hồ Diệu Bang đã tiếp kiến Gia Lạc Đốn Châu, anh trai của Đạt Lai Lạt Ma. Trong cuộc trò chuyện, Hồ Diệu Bang đã truyền đạt một tin tức khích lệ tới Đạt Lai Lạt Ma, người vẫn đang lưu vong ở nước ngoài.
Hồ Diệu Bang thành khẩn nói với Gia Lạc Đốn Châu: "Đối với Đạt Lai Lạt Ma và những người theo ông ấy, chúng ta công khai thương lượng mấy điều này: Một, đất nước chúng ta đã bước vào thời kỳ mới, ổn định lâu dài về chính trị, thịnh vượng không ngừng về kinh tế, các dân tộc có thể đoàn kết giúp đỡ lẫn nhau tốt hơn. Đạt Lai Lạt Ma và những người theo ông ấy đều thông minh, nên tin điều này. Nếu không tin, muốn xem thêm vài năm nữa cũng được."
Hồ Diệu Bang nói thêm: "Điều thứ hai, Đạt Lai Lạt Ma và những người ông ấy phái tới tiếp xúc với chúng ta nên công khai thẳng thắn, đừng áp dụng cách chơi trốn tìm hoặc làm ăn buôn bán. Đối với lịch sử quá khứ có thể không cần dây dưa nữa, tức là đoạn lịch sử năm 1959 đó, mọi người hãy quên nó đi, bỏ qua đi."
Tháng 3 năm 1959, Đạt Lai Lạt Ma từng lãnh đạo tổ chức bạo loạn vũ trang. Việc "không truy cứu chuyện cũ" đối với sự việc này, đủ thấy thành ý của Đảng Cộng sản Trung Quốc!
"Ba, chúng ta chân thành chào đón Đạt Lai Lạt Ma và những người đi theo ông ấy trở về định cư." Hồ Diệu Bang nói tiếp với Gia Lạc Đốn Châu: "Mục đích chúng ta chào đón ông ấy trở về, là chào đón ông ấy có thể bảo vệ sự thống nhất của đất nước chúng ta, tăng cường sự đoàn kết giữa dân tộc Hán - Tạng và các dân tộc, đóng góp cho việc thực hiện bốn hiện đại hóa."
Khi nhắc đến đãi ngộ chính trị và đãi ngộ cuộc sống sau khi Đạt Lai trở về nước định cư, Hồ Diệu Bang đặc biệt giải thích: "Theo đãi ngộ trước năm 1959 không thay đổi. Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc có thể đề nghị với Quốc hội toàn quốc để ông ấy tiếp tục làm Phó Ủy viên trưởng Ủy ban Thường vụ Quốc hội, và thông qua hiệp thương, làm Phó Chủ tịch Chính hiệp toàn quốc, về cuộc sống cũng duy trì đãi ngộ như cũ không thay đổi. Còn về Tây Tạng, ông ấy không cần quay về đó nữa, chức vụ ở Tây Tạng thì không cần kiêm nhiệm nữa. Tây Tạng hiện nay người trẻ đã lên, họ làm việc rất tốt mà! Tất nhiên cũng có thể thường xuyên quay về Tây Tạng thăm hỏi. Chúng ta đối với những người đi theo ông ấy cũng sẽ an bài thỏa đáng. Đừng lo lắng công việc thế nào? Cuộc sống thế nào? Chỉ có thể tốt hơn trước, vì đất nước đã phát triển rồi."
Hồ Diệu Bang nói thêm: "Đạt Lai Lạt Ma khi nào trở về, ông ấy có thể gửi một tuyên bố ngắn gọn cho giới truyền thông, tuyên bố nói thế nào do tự ông ấy quyết định. Ông ấy về năm nào, tháng nào, ngày nào, báo cho chúng ta một tiếng. Nếu qua Hồng Kông từ đường bộ đến Quảng Châu, chúng ta sẽ phái một cán bộ cấp Bộ trưởng đến biên giới đón ông ấy, cũng công bố một tin tức. Nếu ngồi máy bay về, chúng ta tổ chức nghi thức chào đón có quy mô nhất định, và công bố tin tức."
"Cuối cùng, xin ông Gia Lạc Đốn Châu chuyển lời tới Đạt Lai Lạt Ma, Ủy viên trưởng Diệp Kiếm Anh, Phó Chủ tịch Đặng Tiểu Bình, Phó Chủ tịch Lý Tiên Niệm, Phó Chủ tịch Trần Vân và Thủ tướng Triệu Tử Dương... đều rất quan tâm đến Đạt Lai Lạt Ma, hy vọng ông ấy hãy tự liệu."
Năm phương châm về việc Đạt Lai Lạt Ma trở về nước do Hồ Diệu Bang đề xuất, thông qua Gia Lạc Đốn Châu truyền đạt đến chỗ Đạt Lai Lạt Ma, đã thu hút sự chú ý của ông. Sau đó, tháng 9 năm 1982, khi Hồ Diệu Bang tái đắc cử Tổng Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, Đạt Lai Lạt Ma đã gửi điện chúc mừng. Bức điện nói:
Khi Hồ Diệu Bang đến thăm Lhasa năm 1980, tôi đã bắt đầu tin tưởng ông ấy, bởi vì ông ấy dám thừa nhận những vấn đề nghiêm trọng tồn tại trong công tác quản lý Tây Tạng, đây là thái độ thẳng thắn đáng khen ngợi. ... Tôi hiện nay vẫn giữ niềm tin vào Hồ Diệu Bang, và hy vọng một ngày nào đó trong tương lai có thể gặp gỡ ông ấy.
Ngày 7 tháng 4 năm 1980, Ban Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc dưới sự lãnh đạo của Hồ Diệu Bang đã soạn thảo "Báo cáo tổng kết công tác Tây Tạng", báo cáo này đã được Trung ương phê chuẩn.
Ngày 22 tháng 5, được Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc ủy thác, Hồ Diệu Bang, Vạn Lý dẫn đầu đoàn khảo sát Trung ương đến Tây Tạng khởi hành, đi tới Lhasa.
Hồ Diệu Bang đã ở tuổi cao vừa đến Lhasa đã gặp phản ứng cao nguyên nghiêm trọng, nhưng ông vẫn kiên trì cùng Vạn Lý phân tích tình hình điều tra thực địa tại Tây Tạng, đọc tài liệu, xem các khu vực, nghe báo cáo, cùng các đồng chí Tây Tạng bàn bạc đại kế sớm nâng cao đời sống vật chất văn hóa của nhân dân Tây Tạng.
Chuyến đi Lhasa khiến Hồ Diệu Bang nhận thức sâu sắc rằng vấn đề lớn nhất của Tây Tạng là nghèo đói, mức sống của Tây Tạng thấp hơn nhiều so với các tỉnh khác, thậm chí còn thấp hơn các khu vực dân tộc thiểu số khác. Đồng thời, ông cũng nhận ra, chế độ nông nô đã để lại những vết sẹo sâu sắc cho xã hội Tây Tạng, không thể chữa lành trong thời gian ngắn, vì vậy, nhiều vấn đề tồn tại ở Tây Tạng là sản phẩm của lịch sử, không thể thay đổi tình trạng này trong thời gian ngắn.
Trong thời gian khảo sát tại Tây Tạng, Hồ Diệu Bang một mặt thừa nhận với nhân dân Tây Tạng rằng đường lối cực tả đã phá hoại nghiêm trọng chính sách dân tộc thiểu số, chính sách tôn giáo, chính sách mặt trận thống nhất... của Đảng, mang lại nhiều đau khổ cho nhân dân Tây Tạng. Đồng thời, Hồ Diệu Bang và Đoàn khảo sát Trung ương đi Tây Tạng quyết định thực hiện các biện pháp để thay đổi hiện trạng của Tây Tạng và phát triển kinh tế Tây Tạng.
Hồ Diệu Bang chuyên trách triệu tập đại hội cán bộ khu tự trị, tại hội nghị đã có bài phát biểu dài, đề xuất "để thực hiện mục tiêu tổng thể xây dựng một Tây Tạng đoàn kết, giàu có, văn minh", cần làm tốt sáu việc lớn.
Trong bài phát biểu có ý nghĩa chỉ đạo trọng đại đối với sự phát triển của Tây Tạng này, Hồ Diệu Bang cuối cùng tâm huyết nói:
Nêu rõ sáu việc lớn trên, mục đích là để trong vòng hai ba năm xoay chuyển cục diện nghèo đói của Tây Tạng. Năm đến sáu năm phải vượt qua mức sống tốt nhất trong lịch sử, mười năm phải khiến Tây Tạng có sự phát triển tương đối lớn, mức sống của quần chúng được nâng cao đáng kể. Đảng Cộng sản chúng ta, chính là vì nhân dân Tây Tạng, vì nhân dân cả nước, vì nhân dân toàn thế giới mà mưu cầu phúc lợi, làm việc tốt, chúng ta phải nỗ lực hết sức, phấn đấu vì mục tiêu này.
Hồ Diệu Bang ra sức đề xướng thực hiện hợp tác Quốc - Cộng lần thứ ba, hoàn thành đại nghiệp thống nhất Tổ quốc, gửi lời mời tới Tưởng Kinh Quốc và những người khác. Từ đó mở ra màn dạo đầu cho việc giao lưu dân gian hai bờ eo biển.
Ngày 9 tháng 10 năm 1981, hơn 1 vạn người thuộc mọi giới ở thủ đô đã tổ chức đại hội long trọng tại Đại lễ đường Nhân dân, kỷ niệm 70 năm Cách mạng Tân Hợi. Hồ Diệu Bang với tư cách là Tổng Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc đã có bài phát biểu quan trọng, ra sức đề xướng thực hiện hợp tác Quốc - Cộng lần thứ ba, hoàn thành đại nghiệp thống nhất Tổ quốc.
Hồ Diệu Bang đầy cảm xúc nói: "Đài Loan trở về với Tổ quốc, hoàn thành đại nghiệp thống nhất, là việc lớn thứ ba mà chúng ta cần phải làm. Nhân dịp kỷ niệm 70 năm Cách mạng Tân Hợi, điều này càng khiến người người đồng lòng, tâm đồng lý hợp. Đài Loan sau khi bị cắt nhượng 50 năm mới được quay về Trung Quốc, mà sau đó do đàm phán Quốc - Cộng đổ vỡ, nội chiến bùng nổ trở lại, Đài Loan lại chia cắt với đại lục Tổ quốc suốt 32 năm nay. Đây là nỗi bất hạnh sâu sắc biết bao của dân tộc chúng ta!"
Hồ Diệu Bang với tư cách là Tổng Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, lại nhấn mạnh chỉ rõ, Ủy ban Thường vụ Quốc hội nhân ngày Tết Dương lịch năm 1979 đã phát biểu "Thư gửi đồng bào Đài Loan", tuyên bố long trọng đại chính sách phương châm Đài Loan trở về với Tổ quốc, hoàn thành đại nghiệp thống nhất Tổ quốc, sau đó không lâu, chúng ta đã đề xuất chủ trương sớm thực hiện thông bưu, thông hàng, thông thương và giao lưu kinh tế, khoa học, văn hóa... giữa đại lục và Đài Loan. Trước ngày Quốc khánh, Ủy viên trưởng Ủy ban Thường vụ Quốc hội Diệp Kiếm Anh lại phát biểu, làm sáng tỏ thêm về phương châm chính sách hòa bình thống nhất Đài Loan trở về với Tổ quốc. Bài phát biểu này của Ủy viên trưởng Diệp đại diện cho ý chí chung của toàn Đảng, toàn quân và nhân dân các dân tộc cả nước ta. Lời nói của chúng ta từ trước đến nay đều giữ lời.
Hồ Diệu Bang đề xuất, hai đảng Quốc - Cộng hãy nhìn về phía trước, không truy cứu chuyện cũ, thực hiện hợp tác Quốc - Cộng lần thứ ba. Ông nói, vấn đề Đài Loan, thuần túy là việc nội chính của nước ta, vấn đề này tự nhiên phải do các nhà lãnh đạo và nhân dân hai bờ eo biển giải quyết. Trong lịch sử, hai đảng Quốc - Cộng đã từng có hai lần hợp tác, hai lần hợp tác này đã thực hiện đại nghiệp Bắc phạt và kháng Nhật, thúc đẩy mạnh mẽ sự tiến bộ của dân tộc chúng ta, hiện nay tại sao không thể vì xây dựng một quốc gia thống nhất mà thực hiện hợp tác Quốc - Cộng lần thứ ba chứ? Quả thực, hai lần hợp tác trước đều không kéo dài, nhưng bất cứ người công bằng nào cũng không thể phủ nhận, hai lần chia cắt bất hạnh đều không phải do phía Đảng Cộng sản khơi mào. Chúng ta không muốn ở đây tính sổ cũ, hãy để mọi chuyện quá khứ đều trở thành quá khứ đi! Và hãy để bài học quá khứ khiến sự hợp tác sau này làm tốt hơn đi!
Các dân tộc Trung Hoa từ hàng ngàn năm lập quốc thống nhất đến nay, luôn có truyền thống yêu nước vẻ vang là chống chia cắt, bảo vệ thống nhất. Việc chia cắt quốc gia trong lịch sử chưa bao giờ chỉ là tạm thời, chưa bao giờ là không được lòng người, do đó luôn quay về thống nhất. Năm 1949, cuộc cách mạng của nhân dân Trung Quốc thành công, trên đại lục Tổ quốc đã chấm dứt vĩnh viễn cục diện đất nước chia năm xẻ bảy trong hàng chục năm qua, thực hiện thống nhất đất nước mà nhân dân yêu cầu. Tuy nhiên, đại lục và Đài Loan đến nay chưa thống nhất, luôn trở thành bóng đen bao trùm trong lòng đồng bào cả nước. Hồ Diệu Bang từ đó khẳng định: "Đến ngày hôm nay, tình hình Trung Quốc và thế giới đã xảy ra thay đổi lớn. Yêu cầu sớm kết thúc việc Đài Loan chia cắt với đại lục Tổ quốc, đã trở thành trào lưu lịch sử ngày càng dâng cao không thể cưỡng lại."
Hồ Diệu Bang nói tiếp, hiện nay đề nghị của chúng ta, đối với phía chính quyền Đài Loan không có điểm nào không công bằng, không an toàn. Nếu phía Đài Loan còn vấn đề gì không yên tâm, cũng không ngại nêu ra trong đàm phán hai bên để nghiên cứu giải quyết. Hồ Diệu Bang chân thành chân thực nói: "Do ngăn cách lâu ngày mà tồn tại cảm giác thiếu tin tưởng nào đó, điều này có thể hiểu được. Nhưng không tiếp xúc, không trò chuyện, làm sao có thể xóa bỏ ngăn cách, xây dựng sự tin tưởng lẫn nhau? Nếu chúng ta không giải quyết được bài toán khó này, còn để sức mạnh của nhau tiêu triệt lẫn nhau trong thế đối đầu, chúng ta sẽ làm sao đối mặt với Tôn Trung Sơn và các liệt sĩ từ Cách mạng Tân Hợi trở lại, đối với đồng bào các giới và con cháu đời sau hai bờ eo biển đây?"
Trong bài phát biểu này, Hồ Diệu Bang chỉ rõ, Đảng Cộng sản quyết không dùng cách thức mà Quốc dân Đảng từng dùng để báo đáp, đồng thời, hành vi quá khích thời kỳ "Cách mạng Văn hóa" sẽ vĩnh viễn không bao giờ lặp lại.
"Ở đây tôi muốn nói với chính quyền Đài Loan, không những lăng mộ Tôn Trung Sơn tiên sinh được tu bổ nhiều lần, mà mộ phần ở Phụng Hóa cũng được tu sửa như mới, Mỹ Lư ở Lư Sơn vẫn được bảo dưỡng như cũ, quê quán và người thân của các quan chức cao cấp Quốc dân Đảng khác đều được an bài thỏa đáng."
"Cây cao nghìn trượng, lá rụng về cội." Chẳng lẽ Tưởng Kinh Quốc tiên sinh không có tình cảm quê hương? Không muốn chuyển linh cữu Tưởng Giới Thạch tiên sinh về nghĩa trang họ Tưởng ở Phụng Hóa sao?" Hồ Diệu Bang đã gửi lời mời tới Tưởng Kinh Quốc và những người khác.
"Tôi hôm nay nguyện với tư cách là người phụ trách Đảng Cộng sản, mời Tưởng Kinh Quốc tiên sinh, Tạ Đông Mân tiên sinh, Tưởng Ngạn Sĩ tiên sinh, Cao Khôi Nguyên tiên sinh, Tưởng Vĩ Quốc tiên sinh, Lâm Dương Cảng tiên sinh, mời Tống Mỹ Linh phu nhân, Nghiêm Gia Trị tiên sinh, Trương Quần tiên sinh, Hà Ứng Khâm tiên sinh, Trần Lập Phu tiên sinh, Hoàng Kiệt tiên sinh, Trương Học Lương tiên sinh cùng các vị tiên sinh khác, mời các nhân sĩ các giới Đài Loan, đích thân đến đại lục và quê hương xem một chút. Muốn trò chuyện tâm tình tất nhiên tốt, tạm thời không muốn nói chuyện cũng nhiệt liệt chào đón. Điều này đối với Tưởng Kinh Quốc cùng các vị tiên sinh và đồng bào các giới Đài Loan có tổn thất gì đâu?"
Hồ Diệu Bang cuối cùng tổng kết nói, quan trọng nhất, đáng tin cậy nhất, mạnh mẽ nhất vẫn là đại đoàn kết yêu nước của 1 tỷ người trong nước, chỉ có người tự giúp mình trời mới giúp. Người tự hủy hoại trường thành của mình, dù hô vang khẩu hiệu phi thực tế gì, cũng không ai có thể giúp họ chuyển nguy thành an, hóa dữ thành lành. Nếu chúng ta có thể thấu hiểu lẫn nhau, tôn trọng lẫn nhau, hợp tác lâu dài, đồng cam cộng khổ, khiến cổ quốc văn minh hàng ngàn năm của chúng ta thực sự ngẩng cao đầu bước đi trên thế giới, Tôn Trung Sơn tiên sinh chắc chắn sẽ mỉm cười nơi chín suối.
Cùng ngày, dựa theo tinh thần bài phát biểu của Hồ Diệu Bang, tờ "Nhân dân Nhật báo" đã đăng bài xã luận — "Thống nhất Tổ quốc, Chấn hưng Trung Hoa".
Ngày 12 tháng 10, Tổng Công hội toàn quốc Trung Hoa cũng tổ chức hội nghị, phát đi bức thư ngỏ tới anh chị em công nhân và công hội Đài Loan, chào đón họ đến đại lục tham quan, nghỉ mát, thăm thân hữu, và sẵn sàng cùng công hội Đài Loan cùng triển khai hoạt động, tiến hành tiếp xúc, tăng cường liên lạc, bàn bạc các công việc liên quan đến thúc đẩy thống nhất Tổ quốc.
Ngày 3 tháng 11, Hiệp hội sinh viên Đài Loan được thành lập tại Bắc Kinh.
Ngày 26 tháng 11, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc phát đi "Thông tri về việc tiếp tục thực hiện chính sách đối với nhân viên đi Đài Loan và người thân tại đại lục Tổ quốc".
Không lâu sau, Bộ Mặt trận Thống nhất Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc lại triệu tập Hội nghị Mặt trận Thống nhất toàn quốc lần thứ mười lăm tại Bắc Kinh.
Cuối tháng 12, Hiệp hội đồng bào Đài Loan toàn quốc Trung Hoa được thành lập.
Ngày 9 tháng 10 năm 1986, Hồ Diệu Bang gặp gỡ nhân sĩ yêu nước Hoàng Thuận Hưng, Trương Xuân Nam. Ông nhân cơ hội bày tỏ với hai người bạn rằng, thống nhất Tổ quốc là việc nhất định phải thực hiện, chúng ta tranh thủ thống nhất Tổ quốc hòa bình, phải lấy người cầm quyền Đài Loan làm đối tượng đàm phán chính, đồng thời cũng coi trọng các lực lượng yêu nước và lực lượng nhân dân khác. Trong cuộc hội đàm, ông nói với hai người bạn rằng, sau khi Tổ quốc thực hiện thống nhất hòa bình, chúng ta sẽ chăm sóc lợi ích của những người cầm quyền có công với sự thống nhất, đồng thời cũng sẽ chăm sóc lực lượng yêu nước và lực lượng nhân dân khác.
Ngày 16 tháng 1 năm 1987, Hội nghị mở rộng Bộ Chính trị Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc ra quyết định: nhất trí đồng ý chấp nhận yêu cầu từ chức Tổng Bí thư Trung ương Đảng của Hồ Diệu Bang. Từ đó, ông rời khỏi vị trí cốt lõi trong đời sống chính trị Trung Quốc.
Nhân vô thập toàn, ai không có lỗi? Đồng chí Hồ Diệu Bang dù sao cũng là người phàm, không thể không có sai lầm. Chính vì sự sơ suất của ông, một số ít người cổ xúy tự do hóa tư sản, vào cuối năm 1986, đã thổi bùng lên một trào lưu tư tưởng tự do hóa trên đất nước Trung Quốc, thanh niên sinh viên ở nhiều thành phố lớn lần lượt xuống đường, tổ chức hoạt động biểu tình, đưa ra những khẩu hiệu và yêu cầu trái với bốn nguyên tắc cơ bản. Sau khi làn sóng học sinh nổ ra, đồng chí Hồ Diệu Bang chỉ nhấn mạnh việc giáo dục thuyết phục, mà không thể kiên quyết áp dụng biện pháp hiệu quả để ngăn chặn làn sóng học sinh này, dẫn đến sự việc ngày càng gay gắt, tình hình ngày càng nghiêm trọng. Cục diện ổn định đoàn kết được mở ra từ sau Hội nghị Trung ương 3 khóa XI của Đảng đã bị ảnh hưởng, nếu để mặc nó phát triển, tất yếu sẽ gây nguy hại cho sự nghiệp xây dựng bốn hiện đại hóa đang tiến hành, tất yếu sẽ gây nguy hại cho sự lãnh đạo của Đảng và sự củng cố của chế độ xã hội chủ nghĩa. Lúc này, trong Đảng, ngày càng có nhiều đồng chí bày tỏ bất mãn với Tổng Bí thư Hồ Diệu Bang. Cuối cùng là đồng chí Đặng Tiểu Bình và Trung ương Đảng đã áp dụng biện pháp hiệu quả dẹp yên làn sóng học sinh này, điều này không khỏi khiến người ta cảm thấy đau lòng.
Ngày 16 tháng 1 năm 1987, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc tổ chức Hội nghị mở rộng Bộ Chính trị tại Bắc Kinh. Tại hội nghị này, nhiều đồng chí lãnh đạo đã đưa ra ý kiến phê bình đối với Hồ Diệu Bang, thông cáo của hội nghị này viết như sau: "Đồng chí Hồ Diệu Bang tại hội nghị đã kiểm điểm những sai lầm của bản thân trong vấn đề nguyên tắc chính trị trọng đại, vi phạm nguyên tắc lãnh đạo tập thể của Đảng trong thời gian đảm nhiệm chức vụ Tổng Bí thư Trung ương Đảng, và xin Trung ương phê chuẩn việc ông từ chức Tổng Bí thư Trung ương Đảng. Hội nghị đã tiến hành phê bình nghiêm túc mang tính đồng chí đối với đồng chí Hồ Diệu Bang, đồng thời cũng khẳng định thực sự cầu thị những thành tích trong công tác của ông." Quyết định mà Hội nghị mở rộng Bộ Chính trị này đưa ra là: nhất trí đồng ý chấp nhận yêu cầu từ chức Tổng Bí thư Trung ương Đảng của đồng chí Hồ Diệu Bang, tiếp tục giữ lại chức vụ Ủy viên Bộ Chính trị Trung ương, Ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị Trung ương của đồng chí Hồ Diệu Bang, cứ như vậy, một sự chuyển ngoặt trọng đại đã xuất hiện trong cuộc đời chính trị của Hồ Diệu Bang. Từ đó, ông rời khỏi vị trí cốt lõi trong đời sống chính trị Trung Quốc. Ở vị trí này, ông đã vì sự thức tỉnh và chấn hưng của dân tộc Trung Hoa, vì sự phồn vinh và giàu mạnh của Tổ quốc xã hội chủ nghĩa mà phấn đấu suốt 7 năm.
Sau khi Hồ Diệu Bang từ chức Tổng Bí thư, trong một thời gian rất dài ông đóng cửa không tiếp khách, rất ít khi xuất hiện ở nơi công cộng. Cuối năm 1987, tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIII, ông lại được các đại biểu bầu làm Ủy viên Trung ương và Ủy viên Bộ Chính trị, trở thành Ủy viên Bộ Chính trị duy nhất không phụ trách công tác cụ thể. Sau Đại hội XIII, Hồ Diệu Bang khởi hành đi nơi khác nghỉ dưỡng. Trước hết đi Sơn Đông, ở lại Yên Đài vài tháng. Sau đó lại về quê hương Hồ Nam và Quảng Tây. Nơi nào đến, ông đều thâm cư giản xuất, ngoài việc thường xuyên mời một số chiến hữu cũ, đồng chí cũ đến trò chuyện, ôn lại chuyện xưa, lúc nhàn rỗi thì đánh bài bridge, du ngoạn thắng cảnh, nhưng rất ít xuất hiện ở nơi công cộng, vì vậy, người biết hành tung của ông không nhiều. Trong thời gian ông ở Hồ Nam, đúng dịp Hồ Nam tổ chức hoạt động kỷ niệm 90 năm ngày sinh Lưu Thiếu Kỳ tại Ninh Hương, một số lãnh đạo chủ chốt của Trung ương đều đổ về Trường Sa tham gia hoạt động kỷ niệm này. Hồ Diệu Bang lại một mình đến Hoa Minh Lâu, gửi gắm niềm tưởng nhớ và đau xót đối với Lưu Thiếu Kỳ. Khi đi du ngoạn tại Công viên rừng quốc gia - Trương Gia Giới, Hồ Nam, ông từ chối lời đón đưa của lãnh đạo địa phương, với tư cách là một công dân bình thường cùng một vài người đi dạo, lặng lẽ tận hưởng niềm vui từ cảnh đẹp thiên tạo thần công, rèn luyện tình cảm của một nhà chính trị, nhà cách mạng vĩ đại. Đầu năm 1989, trong xã hội từng có tin đồn Hồ Diệu Bang chạy sang Liên Xô. Một thời gian mọi người bàn tán xôn xao. Vì vậy, Hồ Diệu Bang xuất hiện trong một số dịp công khai để làm sáng tỏ sự thật, tại Kỳ họp thứ hai Đại hội Đại biểu Nhân dân toàn quốc khóa VII tổ chức vào tháng 3, Hồ Diệu Bang và một số đồng chí lãnh đạo Trung ương trò chuyện vui vẻ, tỏ ra rất hoạt bát.
Vào một ngày không lâu sau Tết Nguyên đán năm 1988, một đồng chí từng làm việc cùng Hồ Diệu Bang nhiều năm đã đến thăm ông.
Họ trò chuyện thân tình trong phòng khách của Hồ Diệu Bang, hỏi thăm lẫn nhau, Hồ Diệu Bang quan tâm hỏi về tình hình cuộc sống của đồng chí này, "Gần đây giá cả tăng nhiều, mức sống của anh giảm xuống rồi phải không." Đồng chí này thì rất quan tâm đến sức khỏe của Hồ Diệu Bang. Anh nói vẫn bình thường, chỉ là có bệnh dạ dày, mỗi ngày đi dạo hơn 1 tiếng đồng hồ, rèn luyện cơ thể, thời gian còn lại đọc sách tiếp khách. Khi nói đến tình hình sau Hội nghị mở rộng Bộ Chính trị Trung ương Đảng đầu năm 1987, Hồ Diệu Bang sâu sắc nói, ông vốn không muốn đảm nhiệm bất kỳ chức vụ nào nữa, nhưng các đồng chí lãnh đạo Trung ương đại diện cho Trung ương Đảng nói với ông, dù thế nào cũng phải tham gia Bộ Chính trị, có thể không quản công việc cụ thể. Thái độ của tôi đối với vấn đề này là "hai câu, mười hai chữ, tức là: phục tùng sự lãnh đạo của Đảng, bảo vệ sự đoàn kết của Đảng." Có thể thấy: hai câu này là nguyên tắc cơ bản mà Hồ Diệu Bang theo đuổi trong đời sống chính trị những năm cuối đời, thể hiện sự trung thành của một người cộng sản lão thành đối với sự nghiệp của Đảng.
