Ngôn ngữ của chúng ta thiếu thốn Ta không chịu suy nghĩ Ta không suy nghĩ bằng óc mà bằng tim Ta lý luận không hợp cách Sự hiểu biết của ta cạn Ta không chịu điều tra Ta thiếu học
Hết thảy loài người, từ bậc đại trí đến kẻ ngu, ai cũng đã có rất nhiều lần suy xét, lý luận sai. Cả những triết gia, những nhà bác học, tức hạng người óc phán đoán đã được luyện nhiều, mà cũng thường lầm lẫn. Chính các vĩ nhân đã nhận điều đó. Trong bài tựa tôi đã nhắc lời của Franklin, của Einstein. Ở đây tôi nhắc thêm lời Khổng Tử. Lúc về già ông còn phàn nàn rằng giá được sống thêm ít năm nữa để học Kinh Dịch cho trọn vẹn, thì may ra không có điều lầm lớn[1].
Nghĩa là ngài nhận rằng già rồi mà vẫn có thể lầm lớn. Descartes không tự thú như vậy hay là có mà ta không được biết, nhưng cũng đã lầm lỗi nặng khi ông gắng sức chứng minh rằng cơ thể sống chỉ là những bộ phận rất rắc rối của một cái máy mà những bộ phận đó vận chuyển theo qui tắc của Newton. Vì ai cũng có thể lầm lẫn, nên Mạnh Tử đã khuyên ta đừng tin hẳn sách, nếu tin hẳn sách thì thà đừng đọc sách. Ông đã có tinh thần nghi ngờ hai ngàn năm trước Descartes.
Theo tôi, cái tật chung của nhân loại đó – tật phán đoán thường sai – có năm nguyên nhân:
Ngôn ngữ của chúng ta thiếu thốn Ta không chịu suy nghĩ Ta suy nghĩ bằng tình cảm, chứ không bằng óc Ta không biết phương pháp lý luận Ta chưa đủ tài liệu mà đã lý luận
Bạn có bao giờ nghĩ tới cái tạp đa trong vũ trụ không? Nó làm cho ta ngộp. Nội một màu xanh lá cây, nếu ta để ý xét kỹ thì trên trái đất này, có hàng mấy ức, mấy triệu thứ vì có hai màu lá cây nào giống hệt nhau bao giờ đâu? Nhiều lắm là một hai chục tiếng: Xanh non, xanh nhạt, xanh đậm, xanh lá mạ, xanh hoa lý… Âm thanh cũng như vậy, rất tạp đa mà tiếng để diễn rất ít. Bước vào khu vực trừu tượng, ta còn thấy hoang mang hơn. Tôi thí dụ quan niệm dân chủ hoặc tự do. Mỗi thời đại, mỗi dân tộc có một quan niệm, tôi có thể nói mỗi người có một quan niệm nữa, mà ta có được bao nhiêu tiếng để phân biệt? Chả trách người ta cãi nhau hơn một thế kỷ nay, viết hàng ngàn hàng vạn pho sách về chúng, rốt cuộc cũng chẳng ai chịu nghe ai cả.
Ngôn ngữ nào giàu lắm là được bốn năm trăm ngàn tiếng mà sự vật của vũ trụ, tình cảm, ý tưởng của con người thì vô cùng. Có cách nào diễn cho đúng được đâu. Như vậy loài người lý luận sai rồi phán đoán sai là lẽ tất nhiên.
Tôi lấy làm thí dụ. Một đứa nhỏ học không có kết quả. Ta bảo nó làm biếng. Thực ra, sự học dở đó có rất nhiều nguyên nhân. Bác sĩ Gilbert Robin trong cuốn La Guérison des défaults et vices chez l’enfant đã kể ra được hơn hai chục nguyên nhân: thiếu thông minh, thể chất yếu, sinh lý không phát triển điều hòa, phương pháp dạy dỗ không thích hợp, không yêu ông thầy, noi gương xấu của gia đình, bướng bỉnh muốn chống lại cha mẹ… Đáng lẽ ta nên đặt một tên để chỉ mỗi trường hợp, phải xét xem đứa nhỏ ở trong trường hợp nào mà gọi đúng cái tên đó; nhưng ta chỉ có mỗi một tên chung là làm biếng. Bảo nó làm biếng, thế là ta trút hết cả trách nhiệm lên đầu nó, và tự cho ta cái quyền trừng trị nó. Kết quả là nó có thể hóa đau yếu thêm, hoặc bướng bỉnh thêm, ghét ông giáo thêm, sinh ra sợ sệt, dối trá mà học mỗi ngày càng kém, hòa khí trong gia đình càng mất.
Những danh từ như tiểu tư sản, cộng sản… đã là nguyên do của biết bao sự phán đoán sai, gây biết bao tai họa cho nhân loại cũng chỉ vì nó mơ hồ quá, bao trùm quá, mỗi người hiểu một khác, mà do đó bất kỳ ai cũng có thể bị vu là tiểu tư sản mặc dầu chẳng có chút tư sản nào cả, hoặc bị kết tội là cộng sản mặc dầu tư tưởng hoàn toàn tư bản. Tôi nói đây là nói ở khắp thế giới, chứ không riêng một xứ nào.
Ngay trong khu vực khoa học mà danh từ phải có một nghĩa rất chính xác, ta cũng thấy cái tai hại của sự thiếu dụng ngữ. Chẳng hạn từ “tốc độ của ánh sáng” làm cho ra nghĩ rằng ánh sáng như một chiếc xe chuyển động trên một con đường; do đó, mà mấy thế hệ vật lý gia đã lúng túng cho mãi đến khi thuyết tương đối của Einstein xuất hiện để dắt họ ra khỏi chỗ bí.
Nghĩ như vậy ta mới thấy thuyết chính danh của Khổng Tử vô cùng xác đáng và sâu sắc. Các từ ngữ bất kỳ trong môn nào, cứ lâu lâu phải định nghĩa lại mới được, nhất là các tiếng trừu tượng; nếu không thì loạn hết, nói ra chẳng ai hiểu mà cũng chẳng ai nghe. Chẳng những phải định nghĩa lại mà còn phải ghi hết thảy những sai biệt nghĩa từ trước tới nay nữa. André Lalande, nổi danh vì ông đã làm công việc đó cho những danh từ triết học của phương Tây[2], về triết học phương Đông thì chưa có ai làm, nếu làm thì chắc bớt được nhiều cuộc tranh biện vô ích về tính thiện tính ác trong đạo Khổng, về từ bi, về hữu, vô trong đạo Phật, về đạo và đức trong đạo Lão…
Vậy nên nhớ qui tắc này: khi dùng một tiếng nào phải rất thận trọng, hiểu rõ nghĩa của nó; tiếng nào có thể làm cho người khác hiểu lầm thì nên định nghĩa lại cho người khác khỏi hiểu lầm ta.
Cách đây bốn năm năm, một độc giả trách tôi sao nước nhà độc lập rồi mà còn hay chua tiếng Pháp sau một số danh từ chuyên môn trong cuốn Tổ chức công việc theo khoa học. Vị đó đã xét vội: tôi đâu có ý muốn khoe tiếng Pháp, mà chỉ nghĩ rằng những danh từ đó còn mới, các tự điển Việt Nam chưa ghi hoặc ghi rất sơ sài, nên tôi phải chua thêm tiếng Pháp để độc giả nào muốn có một ý niệm đích xác có thể tra trong tự điển Pháp được. Đó là tinh thần thận trọng chứ không phải tinh thần sùng ngoại.
2. Nguyên nhân thứ nhì là người ta không chịu suy nghĩ
Tôi nhớ hồi còn nhỏ một ông anh tôi gọi ba bốn đứa trẻ khoảng 10, 11 tuổi lại bảo:
- Các em nghe câu hỏi này rồi trả lời ngay, thật nhanh nhé: Một cân bông và một cân sắt cân nào nặng hơn?
Có hai đứa trả lời ngay là cân sắt.
Câu hỏi đó là một trắc nghiệm thường dùng để đo tinh thần của trẻ.
Tật làm biếng suy nghĩ cũng là một tật chung của loài người. Ông Marcel Boll trong cuốn L’Éducation du jugement (Presse Universitaire de France – 1954) kể chuyện rằng sau một cuộc diễn thuyết của tâm lý gia Théodule Ribot tại một câu lạc bộ văn nghệ, viên hội trưởng hội văn nghệ đó yêu cầu ông cho biết một trắc nghiệm về thông minh. Ông Ribot đáp:
- Đây: Thuyền trưởng Cook du lịch ba lần vòng quanh thế giới và chết trong một lần đó. Vậy theo ông thuyền trưởng đã chết trong lần nào?
Viên hội trưởng yêu cầu:
- Xin ông cho tôi một thí dụ khác. Vì, thú thực với ông, tôi không hề lưu tâm tới những chuyện du lịch thám hiểm.
Một ông hội trưởng văn nghệ mà như vậy đó!
Một thanh tra tiểu học ở Pháp, viết một đoạn văn về công dụng của sự bắt chước, bảo:
“…một em nhỏ Mowgli, được chó sói nuôi nấng mà rồi giống chó sói về sức mạnh cũng như về sự nhanh nhẹn, điều đó chứng thực rằng bản tính con người rất dễ uốn nắn.”
Trường hợp như Mowgli có thể thường xảy ra ở Ấn Độ, nhưng cuốn Livres de la Jungle của Ruydard Kipling chỉ là một tiểu thuyết chứ không phải là một công trình khảo cứu mà đã là tiểu thuyết thì phần tưởng tượng ít nhất cũng tới một nửa, như vậy sao đủ chứng minh được một cái gì?
Điều đáng lạ nhất là bài của viên thanh tra đó được lựa để in trong cuốn Psychologie de l’Enfant do nhà Bourrelier ở Paris xuất bản!
3. Nguyên nhân thứ ba là ta không xét đoán, suy nghĩ bằng óc mà bằng tim
Tình cảm thường làm cho ta mù quáng, không nhận ra sự thực được.
Chắc độc giả nhớ bài ca dao:
Đêm nằm thì ngáy o o,
Chồng yêu chồng bảo ngáy cho vui nhà.
Đi chợ thì hay ăn quà,
Chồng yêu chồng bảo về nhà đỡ cơm.
Trên đầu những rác cùng rơm,
Chồng yêu chồng bảo hoa thơm rắc đầu.
Molière cũng có một đoạn diễn đúng ý đó:
…Et l’on voit les amants vanter toujour leur choix;
Jamais leur passion n’y voit rien de blâmable,
Et dans l’oject aimé tout leur devient aimable,
Ils comptent les défauts pour des pefections,
Et savent y donner de favorables noms.
La pâle est aux jasmins en blancheur comparable,
La noire à faire peur, une brune adorable,
La maigre a de la taille et de la liberté,
La grasse est dans son port pleine de majesté.
Khi lòng ta yêu hay ghét cái gì, thì óc ta tìm những lý lẽ – cả những điều vô lý – để rán biện hộ cho tình cảm của mình.
Các sử gia thường mắc lỗi đó, nhất là khi họ làm chính trị. Chiến tranh xảy ra giữa hai nước A và B nguyên nhân xa và gần có rất nhiều, và mỗi bên đều có một phần lỗi. Nhưng nếu sử gia có thiện cảm với nước A thì chỉ thấy lỗi về phần B hoặc nếu nhận rằng A cũng có lỗi thì lại bào chữa rằng tại B gây ra cả. Họ rất có thể thành thực với họ cũng như anh chồng trong ca dao rất có thể thấy tiếng ngáy của chị vợ là “vui nhà”, nhưng lý lẽ họ đưa ra không thể nào ta chấp nhận được.
Gần đây, nhật báo Tự Do đăng tin một học giả Trung Hoa đưa ý kiến này với các sử gia Việt Nam: viết lại bộ sử Việt Nam dựa vào sự thực, để xóa bỏ trong đầu óc người Việt cái quan niệm sai lầm rằng Trung Hoa xưa có chánh sách đế quốc vì quan niệm đó do thực dân Pháp dựng đứng lên, chứ thật ra các vua Trung Hoa không bao giờ muốn xâm chiếm nước ta cả, cho nên Thanh triều chỉ đem có 8.000 quân (!) qua Việt Nam và một khi thấy nhà Lê không được dân ủng hộ nữa thì vua Càn Long phong vương ngay cho Quang Trung.
Vị học giả đó đã để cho tình cảm chi phối lý trí, nên nhận xét quá thiên vị: đưa ra một con số sai, và chẳng cần chứng thực, tin ngay rằng các vua Trung Hoa không muốn xâm chiếm Việt Nam.
Đừng nói sử gia, đến các nhà khoa học cũng có thể lầm lẫn vì tình cảm được, cho nên Claude Bernard khuyên họ đừng có thành kiến trong khi thí nghiệm, và thí nghiệm rồi lại phải phản thí nghiệm. Có thành kiến ta tin trước rằng giả thiết của mình đúng, mà hễ quá tin thì trong khi thí nghiệm ta chỉ nhận thấy những sự kiện hợp với giả thiết đó thôi.
4. Nguyên nhân thứ tư là lý luận không hợp cách
Lý luận có nhiều qui tắc hiển nhiên mà những người có lương tri hiểu được ngay, có khi tự kiếm ra được nữa. Hồi xưa, các cụ đâu có học môn lý luận, mà nhiều cụ lý luận cũng rất xác đáng. Ngay như dân quê đâu có học hành gì mà hễ chúng ta ngụy biện thì họ bắt bẻ được ta liền, đưa ra những câu tục ngữ như: “Con sâu làm rầu nồi canh”, “Đầu Ngô mình Sở”, “râu ông nọ cắm cằm bà kia”… để vạch lỗi cho ta thấy.
Tuy nhiên, những hiểu biết tự nhiên đó còn sơ sài không gom thành hệ thống, cho nên ta cần đọc những sách của người phương Tây về phương pháp lý luận, để luyện óc thêm sáng suốt, nhận xét, phán đoán cho thêm tinh tế.
Điều này rất quan trọng, tôi sẽ xét trong ba chương sau.
5. Sau cùng, nguyên nhân thứ năm làm cho ta lý luận và phán đoán sai, là sự hiểu biết của ta cạn
Một là tại ta không chịu điều tra để biết sự thực. Hai là tại ta thiếu học. Có những sự thực óc ta không tưởng tượng được, nên ta không tin, cho là sai. Một người nông dân cách đây mười năm đã cho tôi là bịa đặt khi tôi kể cho người đó nghe rằng loài kiến biết tổ chức những trại nuôi một thứ sâu nhỏ để hút những chất bổ do thứ sâu đó tiết ra, y như ta nuôi bò đẻ vắt sữa.Ngay như chúng ta đây, nếu bốn chục năm trước, khi các nhà bác học chưa chế được hỏa tiễn, ai bảo rằng trước cuối thế kỷ này loài người sẽ lên cung trăng thì chúng ta cũng chưa dám tin, cho đó chỉ là một ảo tưởng.
Bao nhiêu người có học hiểu được rằng đồng hồ quả lắc mùa hè chậm lại, và những con sông làm cho nước biển mặn thêm? Những điều đó có vẻ như ngược đời mà lại rất đúng. Chính Georges Courteline một danh sĩ ở Pháp cũng không tin rằng mùa hè, đồng hồ quả lắc chậm lại. Có gì đâu? Bộ phận đeo quả lắc làm bằng kim thuộc, hễ trời nóng thì nó dài ra, mà nó càng dài thì nó đưa đi đưa lại càng chậm, do đó mà đồng hồ chậm lại. Còn cái lẽ nước sông làm cho nước biển mặn cũng rất dễ hiểu: nước sông chứa chất mặn (nhưng rất ít cho nên ta không thấy nó mặn), nước đó chảy ra biển chất mặn dồn xuống biển, hơi nước ở biển bốc lên, còn lại chất mặn, vì vậy mà nước biển sau hằng triệu năm phải mặn thêm.
Nguyên nhân thứ năm này cũng rất quan trọng nên tôi sẽ xét riêng trong chương V.
❀ ❀ ❀
[1] Gia ngã sổ niên tốt dĩ học Dịch, khả dĩ vô đại quá hĩ. (Luận ngữ – Thuật nhi). Một số học giả hiện nay (Quách Mạt Nhược) cho rằng câu đó chính là: Gia ngã sổ niên tốt dĩ học, diệc khả dĩ vô đại quá hĩ (Giả ta được sống thêm ít năm nữa để học thì may ra cũng không có điều lầm lớn). Tựu trung vẫn là ý muốn học thêm để bớt lầm lẫn.
[2] Cuốn Vocabulaire technique et critique de la Philosophie.