1. Những lỗi phải tránh khi diễn dịch
A. Nguyên lý sai
B. Định nghĩa sai
C. Chưa định nghĩa đã lý luận
D. Lạc đề
E. Đề dư
F. Đề thiếu
G. Ngụy biện và ngụy luận
a) Công Tôn long
b) Zénon ở Elée
c) Lecomte de Nouy
2. Những lỗi phải tránh khi qui nạp
A. Qui nạp vội vàng
B. Qui nạp quá ra ngoài
C. Tiên đoán sai
D. Liệt cử thiếu sót
3. Những lỗi phải tránh khi loại suy
A. Đứng trên một khu vực mà kết luận trên một khu vực khác
B. Tránh những so sánh nguy hiểm
4. Những lỗi phải tránh khi phản chứng
A. Những song quan giả
B. Những song quan không cần
5. Những lỗi khác thường mắc
A. Lầm một việc thường xảy ra với một việc luôn luôn xảy ra
B. Lầm về nguyên nhân
C. Lầm nguyên nhân với kết quả
D. Phải biết lựa những ngẫu hợp
E. Cái vòng luẩn quẩn
F. Giá trị của sự lý đảo
G. Không đả tư tưởng mà đả người hoặc đả văn
6. Bảy trắc nghiệm để xem bạn biết lý luận không?
Trong chương trên, tôi đã xét bốn phép chính về lý luận và chỉ những qui tắc quan trọng phải theo để tránh những lỗi về nguyên tắc:
Trong phép diễn dịch thì sự lý đúng làm khởi điểm phải xác đáng. Trong phép qui nạp, phải quan sát kỹ và nhiều lần, thí nghiệm, phản thí nghiệm rồi mới được kết luận. Trong phép phản chứng, phải xét hết mọi trường hợp vô lý hoặc không thể có được, nếu bỏ sót một trường hợp nào thì kết luận sẽ sai.
Nhưng đó mới chỉ là những lỗi về nguyên tắc. Ngoài ra còn rất nhiều lỗi nữa mà dưới đây tôi sẽ xét kỹ hơn.
Tôi sẽ rán lựa những thí dụ thực tế, và sắp các lỗi vào loại này hay loại khác để cho công việc trình bày được tiện, sáng nhưng độc giả nên nhận rằng có những lỗi sắp vào hai loại cũng được; vì trong sự lý luận, phán đoán hằng ngày, có khi ta dùng một lúc cả hai, ba phép lý luận – như trường hợp Claude Bernard tôi đã kể ở trên – chứ không phải chỉ dùng riêng một phép.
Đôi khi tôi cũng phải nhắc lại những qui tắc đã chỉ trong những chương trên cho độc giả nhớ kỹ và dễ hiểu.
Các nhà tôn giáo và chính trị có lòng tin quá mạnh thường mắc lỗi đó. Chẳng hạn họ bảo: “Không kính trời thì bị họa”, “Ủng hộ phong trào X là yêu nước”. Họ chưa chứng minh được những lời đó là đúng, rồi dùng nguyên lý để diễn dịch:
Không kính trời là bị họa
mà anh M không kính trời
Vậy anh M sẽ bị họa
Hoặc:
Ủng hộ phong trào X là yêu nước
mà ông N không ủng hộ phong trào đó
Vậy ông N không yêu nước.
Có khi họ lại thêm:
mà không yêu nước tức là phản quốc
Vậy ông N đã phản quốc.
mà không nghĩ rằng: không yêu nước chưa nhất định là phản quốc.
B. Định nghĩa sai rồi lý luận
Hồi tôi còn đi học, một giáo sư Toán của chúng tôi rất chú trọng đến những định nghĩa, buổi học nào cũng bắt chúng tôi đọc thuộc lòng những định nghĩa đã học, hễ sai một chữ là phạt. Nhiều anh bạn tôi không nhớ được định nghĩa của vòng tròn: “La circonférence est le lieu des points équidistants d’un point O intérieur appelé centre”, đọc thiếu hoài chữ “intérieur”, lần đầu bị không điểm, lần thứ nhì bị chép phạt. Học sinh nào cũng phàn nàn vị giáo sư đó là quá nghiêm khắc. Bây giờ tôi nhận thấy rằng ông đã biết cách dạy. Định nghĩa là điều quan trọng nhất trong môn toán, không nhớ nó thì lý luận tất phải sai. Không biết đường trung trực là cái gì mà lầm nó với đường trung tuyến thì làm toán sao được?
Trong đời sống hằng ngày chúng ta cũng mắc lỗi rất quan trọng đó, định nghĩa sai rồi lý luận. Chẳng hạn có nhiều người bảo đạo Nho là đạo duy nhiên hoặc duy vật, rồi kết luận rằng đạo đó là gốc Cộng sản. Sự thực, ở thời Khổng Tử, người Trung Hoa chưa có quan niệm rõ ràng về duy vật, duy tâm. Khổng Tử không hẳn là duy vật hay duy tâm, có lúc duy vật, có lúc lại duy tâm. Phải đến thế kỷ thứ 5 sau công nguyên, Trung Hoa mới có nhà duy vật thứ nhất là Phạm Trẩn, tác giả bài “Thần diệt luận”[1] gây nên một sự phản đối mãnh liệt và nhóm Thẩm Ước viết bài “Thần bất diệt luận” để đả đảo; từ đó Trung Hoa mới có phái duy vật và duy tâm, nhưng mãi đến cuối đời Thanh, phái duy vật cũng chẳng có ảnh hưởng gì hơn.
C. Chưa định nghĩa đã lý luận
Ở chương đầu tôi đã nói ngôn ngữ của loài người rất thiếu thốn thành thử có rất nhiều vật, ý, tình hơi khác nhau mà ta chỉ có một tiếng để gọi chung. Có biết bao quan niệm về tự do, bình đẳng, bác ái, dân chủ, cách mạng… mà ta có đủ tiếng để phân biệt đâu. Một tiếng tự do chẳng hạn, gợi trong óc mỗi người một ý, một chính sách, một chương trình; nếu mỗi người không định rõ quan niệm của mình về tự do ra sao mà đem vấn đề đó ra bàn cãi với người khác thì rất có thể là chẳng ai hiểu ai cả, có khi còn xung đột nhau nữa.
Nhiều học giả đã bút chiến về đạo Nho. Người thì bênh vực, kẻ thì chỉ trích, chỉ vì họ không chịu cho biết trước là họ hiểu đạo Nho là đạo của Khổng Tử hay là lý thuyết của Tống Nho.
Ngày nay quan niệm về quân tử và tiểu nhân trong Luận ngữ cũng có hai nghĩa khác nhau. Trong hai câu: “Quân tử học đạo tắc ái nhân, tiểu nhân học đạo tắc dị sử dã” (Quân tử học đạo thì yêu người, tiểu nhân học đạo thì dễ khiến); “Quân tử hữu dũng nhi vô nghĩa vi loạn; tiểu nhân hữu dũng nhi vô nghĩa vi đạo” (Quân tử có dũng mà không có nghĩa thì làm loạn; tiểu nhân có dũng mà không có nghĩa thì làm kẻ trộm); thì quân tử có nghĩa là người có địa vị cao trong xã hội, còn tiểu nhân có nghĩa là thường dân.
Nhưng trong những câu: “Quân tử thản đãng đãng, tiểu nhân trường thích thích” (Quân tử trong lòng thản nhiên vui vẻ, tiểu nhân trong lòng lúc nào cũng lo ngay ngáy); “Quân tử thành nhân chi mỹ, bất thành nhân chi ác; tiểu nhân phản thị” (Quân tử làm thành cái hay, không làm thành cái ác cho người ta; tiểu nhân trái lại); thì quân tử và tiểu nhân có nghĩa khác rồi; quân tử chỉ hạng người có đức hạnh cao quý, mà tiểu nhân chỉ hạng người tâm hồn hèn hạ, như vậy thì trong bọn quyền cao tước trọng có thể có nhiều tiểu nhân mà bọn thường dân nghèo khổ có thể có nhiều quân tử.
Gặp những câu đạo Khổng nói về quân tử và tiểu nhân, nếu ta không tìm hiểu nghĩa rồi giải nghĩa mà vội lý luận thì lý luận của ta có thể sai và chắc chắn là không minh bạch.
Gần đây nhiều giáo sư cãi nhau về Cao Bá Quát, người thì chủ trương như cụ Dương Quảng Hàm rằng Cao Bá Quát chỉ là người bất đắc chí mà làm loạn, người thì cho rằng họ Cao là một nhà cách mạng chân chính. Rút cục chẳng ai thuyết phục được ai cả, vì mỗi người hiểu danh từ cách mạng một khác. Danh từ đó cũng như rất nhiều danh từ khác về chính trị, tôn giáo triết lý cần phải định nghĩa lại.
D. Lạc đề
Theo lối tam đoạn luận, đoạn kết luận phải nằm trong đoạn đại đề, nếu không thì hóa lạc đề.
Thí dụ:
đại tiền đề là: Người Việt Nam có tri thức phải thông tiếng Việt.
tiểu tiền đề là: mà ông X là người Việt mà không thông tiếng Việt
thì kết luận phải là: vậy ông X không phải là người Việt tri thức.
nếu kết là: Vậy ông X là người không yêu nước.
thì là lạc đề.
Khi lạc đề thì mất liên lạc trong lý luận. Lẽ đó rất minh bạch và giản dị, nhưng ngay các nhà văn cũng ít người nhớ; cùng trong một đoạn đương nói cái này, người ta nhảy qua cái khác, làm cho người đọc bỡ ngỡ không sao hiểu nổi.
E. Đề dư
Ông Marcel Boll trong cuốn đã dẫn, kể chuyện rằng một nhà toán học danh tiếng đã chứng minh một định lý mà dùng lối diễn dịch đại loại như vầy:
1. Tất cả vật có vú đều có cha là vật có vú
2. mà loài người là vật có vú
3. vậy người nào cũng có cha là người.
Và nhà toán học đó thấy kết luận đúng, tin rằng cách chứng minh đã đúng.
Mới xét ta tưởng đoạn kết nằm trong đại tiền đề vì người là một vật có vú, nhưng sự thực thì nó không ôm sát đại tiền đề, chỉ là một trường hợp của đại tiền đề, và đại tiền đề dư so với đoạn kết, hoặc đoạn kết thiếu so với đại tiền đề.
Nếu lý luận như nhà toán học đó được thì cũng có thể lý luận như vầy:
1. Tất cả vật có vú đều có cha là vật có vú,
2. mà các người thợ mộc là những vật có vú,
3. vậy các người thợ mộc đều có cha là thợ mộc.
Đoạn kết đó vô lý, phải kết là:
Vậy các người thợ mộc đều có cha là vật có vú.
Đây cũng là một trường hợp lạc đề, vì đoạn kết là đại tiền đề tuy có liên lạc với nhau, nhưng không sát nhau.
F. Đề thiếu
Trên một nhật báo nọ, một “sử gia” có danh tiếng viết:
“Nguyễn Công Trứ đã
Xếp bút nghiên theo việc kiếm cung,
Đem hai chữ trung trinh báo quốc.
thời vị nho tướng này, nguyên tế tửu ở Quốc tử giám, lẽ tất nhiên là phải thắng Phan Bá Vành”
Nghĩa là:
1. Nguyễn Công Trứ ra quân
2. thì tất nhiên phải thắng Phan Bá Vành.
Tác giả đã kết luận vội quá. Tại sao lại “tất nhiên phải thắng”?
Nếu thêm đại tiền đề: Nguyễn Công Trứ là người cầm quân tài nhất thời đó; thì còn có nghĩa một chút. Tôi nói “có nghĩa một chút” chứ chưa hẳn là đúng, vì người cầm quân tài nhất một thời chưa nhất định là bách chiến bách thắng. Ở đầu thế kỷ 19, bên Âu, ai cầm quân giỏi bằng Nã Phá Luân mà rồi cũng thua mấy trận lớn, đến nỗi ngai vàng mất, vợ con bị người ta bắt đi, mà thân mình thì bị đày trên một hoang đảo.
Tôi hiểu chủ ý của “sử gia” đó là làm văn chứ không phải lý luận.
Tôi đưa ra thí dụ đó chỉ để độc giả đề phòng thôi.
G. Ngụy biện và ngụy luận
Ta nên phân biệt ngụy biện và ngụy luận. Ngụy biện là cố ý dùng một lý luận sai nhưng khó nhận được để đánh lừa người khác, bắt người ta phải nhận một kết luận vô lý; còn ngụy luận thì vô tình dùng một lý luận hơi lắt léo, mới nghe tưởng là đúng, sau mới biết là sai, mà không định tâm lừa gạt ai cả.
Dưới đây tôi xin kể hai thí dụ ngụy biện, mỗi thí dụ ngụy luận đều nổi danh trong triết học.
Công Tôn Long là một nhân vật thời Chiến Quốc bên Trung Hoa. Ông bảo: “Con ngựa trắng không phải là con ngựa, vì trắng là nói về sắc mà ngựa nói về hình, hình sắc đã là hai cái khác nhau thì ngựa trắng cũng không thể là ngựa được.”
Lý luận đó sai. Ông chỉ có thể kết luận rằng: “trắng không thể là ngựa được”, chứ không thể kết: “ngựa trắng không thể là ngựa được”; vì ngựa là một danh từ chỉ chung một loài, ngựa trắng chỉ là một giống trong loài đó. Nói như ông thì có khác gì bảo một điểm ở trong một múi trên hình tròn không phải ở trong hình tròn đó không?
b. Ngụy biện Zénon ở Elée (một tỉnh nước Ý thời xưa)
Zénon bảo một mũi tên không bao giờ tới đích được, dù nó bay hoài một cách liên tiếp và đều đều, vì muốn vượt được quãng đường từ chỗ khởi hành cho tới đích, thì trước hết phải vượt nửa quãng đường đó đã; cứ như vậy hoài thì bao giờ cũng vẫn còn lại một quãng đường dù rất nhỏ, rồi mới tới đích, nghĩa là không bao giờ tới được đích cả.
Lý luận của ông chặt chẽ, rất khó bác, và lâu lắm các nhà toán học mới bác nổi; nhưng dù một em nhỏ cũng thấy điều đó vô lý; thử bắt ông ta làm đích rồi bắn xem mũi tên có cắm vào da thịt ông không.
c. Ngụy luận phản ngẫu nhiên của Lecomte de Nouy
Pierre Lecomte de Nouy là một nhà bác học danh tiếng hiện đại đã dùng toán học chứng thực rằng sinh vật trên trái đất này không phải ngẫu nhiên mà có. Ta biết rằng cơ thể sinh vật bao gồm những chất này: carbon, hydro, oxy, nitơ… Lấy những chất đó theo đúng tỷ lệ rồi để tự chúng phối hợp vơi nhau theo sự ngẫu nhiên, thì cái phần may để chúng họp[2] lại thành một sinh thể sẽ nhỏ lắm, không khác gì liệng những bộ phận rời của một chiếc xe hơi từ trên cao xuống đất mà mong rằng những bộ phận đó do may rủi, do ngẫu nhiên, tự ráp thành chiếc xe trước khi tới đất. Rồi ông kết luận rằng sinh vật phải do Thượng Đế tạo ra.
Như vậy ông ta mắc hai lỗi:
Lỗi thứ nhất, như người Pháp nói, là “tung một cái cửa đã mở sẵn”, nghĩa là làm một việc thừa. Có ai tin rằng do ngẫu nhiên tạo thành đâu mà ông phải tốn công chứng minh điều đó sai. Lỗi thứ nhì: tiền đề “sinh vật không do ngẫu nhiên tạo thành” không đủ cho ông kết luận rằng sinh vật phải do Thượng Đế tạo ra.
2. Những lỗi phải tránh khi qui nạp
A. Qui nạp một cách vội vàng
Ở chương trên tôi đã nói về lỗi này, lỗi vơ đũa cả nắm. Lỗi đó người Pháp gọi là lối “ngụy luận người đàn bà tóc hung hung” (sophisme de la femme rousse): một văn sỹ nọ tới một xứ lạ, tàu mới cập bến, ông thấy vài người đàn bà trên bến có mớ tóc hung hung, về viết du ký, bảo xứ đó đàn bà đều tóc hung hung cả.
Trong Án Tử Xuân Thu kể một chuyện vua Sở dùng lối vơ đũa cả nắm để làm nhục Án Tử: Vua Sở bắt một người ở tù ăn bận giả làm người nước Tề, nước của Án Tử. Rồi trong lúc vua Sở tiếp Án Tử, triều đình Sở dẫn người tù đó đi qua. Vua Sở liền hỏi: “Người Tề bị tội gì?” Lính đáp: “Tội ăn trộm”. Vua Sở quay lại hỏi Án Tử: “Người Tề ăn trộm cả hay sao?”[3].
Một giáo sư Đại học ở đây đã có lần mắc lỗi qui nạp vội vàng.
Ông ta viết: “Người đàn bà Phương Tây ít săn sóc con, nuôi nấng con. Sinh con ra, nếu có vú nuôi, người ta trao cho vú nuôi, hay không có thì cũng ném vào tróng(?)[4], ít khi săn sóc, bông bế”. Ông xét đàn bà phương Tây ở đâu vậy? Chắc là ở Sài Gòn chứ không phải ở những miền quê, bên Pháp, bên Ý… Có lẽ ông cũng ít đọc những tiểu thuyết tả đời sống dân quê của Pháp. Đàn bà của họ không phải “ném con” và ít khi săn sóc tới đâu.
Xét về người mẹ Việt Nam, ông cũng có những nhận xét. Ông viết:
“Tấm lòng người mẹ Việt Nam đối với con cái làm cho người ngoại quốc phải sửng sốt, tuy nhiên, (!) không những họ không nuông con mà còn rất ít khi vuốt ve âu yếm. Lòng yêu thiên về lý trí hơn là tình cảm:
Yêu cho roi cho vọt
Ghét cho ngọt cho bùi
Hai câu này tóm tắt tất cả phương pháp giáo dục của các bà mẹ Việt Nam.”
Hai câu đó tóm tắt phương pháp giáo dục của người cha Việt Nam thời xưa thì phải hơn. Nó không đủ chứng minh rằng người mẹ Việt Nam rất ít khi vuốt ve, âu yếm con; biết đâu chẳng phải vì người mẹ Việt Nam quá nuông con nên mới phải có lời khuyên trong hai câu đó?
Vả lại tôi nhớ người Anh, người Pháp cũng có những câu tục ngữ như vậy:
Spare the rod and spoil the child
Qui aime bien châtie bien.
Nếu lý luận như vị giáo sư đại học nọ thì ta cũng có thể kết luận rằng người mẹ Anh, Pháp cũng rất ít khi vuốt ve âu yếm con sao?
Ông Stuart Chase, trong tạp chí Sélection du Readers Digest số tháng 8 năm 1954, viết một bài về lối qui nạp hấp tấp. Tôi xin lược dịch lại để độc giả suy nghiệm:
“Tục ngữ nói: «Một con én không làm thành mùa xuân»[5]
Bạn lái xe qua một thôn nhỏ và thấy một người say rượu trên vỉa hè. Rồi thấy một người say rượu thứ nhì. Bạn nói với người đồng hành:
- Xứ này toàn là dân say rượu.
Lát sau xe bạn chạy 100 cây số một giờ qua một cánh đồng. Một chiếc xe khác qua mặt bạn cái vù, coi xe của bạn như một cái trụ bên đường, chẳng thèm để ý tới. Một chiếc xe khác cũng vượt bạn như vậy. Người đồng hành quay lại phía bạn, nói:
- Trên đường này, toàn những thằng điên lái xe.
Không phải mới đây loài người có cái thói lý luận đáng giận đó, mà từ thời Aristote đã có rồi (…). Lỗi lầm là không chịu đếm những con én trước khi bảo rằng mùa xuân đã tới.
Trong một cuộc thảo luận về sự chu cấp cho các người già cả, bạn có bao giờ nghe thấy một người nói như vầy không? «Có nguồn tin chắc chắn cho tôi biết rằng một ông già nọ có một ống tiền khá lớn. Mà ông ta than là nghèo khổ để lãnh phụ cấp. Chu cấp cho người già là bị bịp.»
Có thể rằng trường hợp kẻ đó hoàn toàn đúng, nhưng mới có một thí dụ mà đã vơ đũa cả nắm, thì đúng là hơi vội.
Hai ông bạn thân của tôi mới tranh biện về những tai hại của thói uống rượu. Một ông đưa những thống kê ra để chứng minh rằng đa số những người nghiện rượu nặng không sống lâu. Ông kia bẻ ngay, vẻ đắc thắng:
- Phải, nhưng ông bác tôi ngày nào cũng tu hết một chai Whisky mà vẫn sống được 93 tuổi!
Theo ông ta thì bằng chứng đó không thể cãi được. Như vậy người ta có thể tranh biện nhau hằng giờ mà chẳng đi tới đâu cả. Cứ kẻ này kể một thí dụ thì kẻ kia đưa ra một thí dụ ngược lại. Khi nào bạn thấy một người đưa ra một thí dụ độc nhất để muốn chứng thực một điều gì, thì bạn có thể bảo ông ta như vầy:
- Xin lỗi ông, thí dụ đó điển hình tới mức nào? Nó có phải là một chứng cớ không hay chỉ là để làm sáng tỏ thuyết của ông thôi?
(…) Những thành kiến về người da đen, người Do Thái, người ngoại quốc thường do lỗi vơ đũa cả nắm đó. Một hai kỷ niệm riêng gây ra lòng thù oán cả một nhóm người. Ở thế giới này, biết bao sự xung đột, nỗi đau khổ, cuộc tàn sát mà nguyên do là qui nạp vội vàng!” (…)
Và chúng ta phải buồn rầu mà nhận rằng ai cũng đã có lần mắc cái lỗi tai hại đó!
B. Qui nạp hóa ra ngoài
Bạn đã nhiều lần trông thấy những đồ biểu cho biết sự gia tăng dân số của một nước nào đó, trong một thời gian nào đó? Tôi thí dụ là dân số của Hoa Kỳ từ năm 1800 đến năm 1860.
Trong thời gian đó dân số Hoa Kỳ cứ hai chục năm lại tăng lên gấp đôi. Thế rồi ta kết luận rằng, sau khoảng đó, dân số cũng sẽ tăng lên gấp đôi trong 20 năm, nghĩa là ta kéo dài đường thẳng biểu diễn ra ngoài bản đồ[6], và ta thấy tới năm 1960 dân số Hoa Kỳ lên tới 1 tỷ, mà thực sự dân số đó mới vào khoảng 200 triệu, nghĩa là sai tới 500%.
Như vậy có khác gì thấy một đám thợ đương xây móng bằng đá ta vội kết luận rằng toàn ngôi nhà sẽ bằng đá không?
C. Tiên đoán sai
Thí dụ tôi vừa kể về dân số Hoa Kỳ là một trường hợp tiên đoán sai. Trong trường hợp đó, ta căn cứ vào cách thức quá khứ của một sự kiện để đoán cách thức tương lai của nó.
Nhiều khi người ta căn cứ vào một sự kiện xảy ra chỉ hơi giống với sự kiện mà người ta muốn đoán thôi. Ví dụ sự tiên đoán về khí tượng. Người ta nhận xét, ghi chép những biến đổi về thời tiết: nhiệt độ, áp lực của không khí, gió, mây, trời, nước… cùng những kết quả (sinh ra bão, hay mưa, nắng…), rồi lần sau thấy có những thay đổi tương tự về thời tiết người ta đoán cũng sẽ có kết quả đó, hoặc nắng, mưa, bão hay không.
Những tiên đoán đó căn cứ vào sự thực, có tính cách khoa học mà cũng có khi sai (100 lần thì có 5 lần sai).
Còn những tiên đoán không căn cứ vào cái gì chắc chắn thì dễ sai hơn nhiều. Hồi cách mạng Nga mới phát, năm 1917 thì biết bao chính khách Châu Âu dựa theo cách mạng Pháp năm 1789 mà đoán sự diễn tiến của cách mạng Nga và họ đã lầm hết.
Đầu thế chiến vừa rồi, một người Pháp bảo tôi: “Rồi đây ông coi, quân Đức sẽ bị chặn đứng ở miền bắc nước chúng tôi, như hồi đại chiến trước, họ đã bị chặn đứng ở Verdun.” Sự thực vài tháng sau họ đã vào Paris. Rồi chiếm trọn nước Pháp.
Chúng ta cũng thường đoán sai như vậy: thấy một em nhỏ học dở, đoán sau này không thể đậu tú tài được; nhưng vẫn có những trẻ 15, 16 tuổi mới phát, chỉ trong một hai ba năm vượt tất cả những bạn cũ. Vậy về nhân sự, những tiên đoán của chúng ta chỉ có tính cách ức thuyết, chưa nên tin chắc là đúng.
D. Liệt cử thiếu sót
Đọc báo chí, ta thường thấy người ta khoe một môn thuốc nọ rất thần hiệu rồi chép cả lại những bức thư của bệnh nhân cảm ơn nhà thuốc đã chữa được hết bệnh. Dù những bức thư đó có thực, chứ không phải do họ viết lấy hoặc nhờ một người quen viết cho, thì những chứng cứ như vậy cũng không có giá trị gì cả, vì không đủ chứng thực một điều gì. Có thể rằng môn thuốc đó trị được 100 người nhưng trong 500 lần khác thì vô hiệu.
Khoa Đông Y hồi xưa không biết dùng thống kê. Tôi đã biết nhiều ông lang cho con bệnh một toa thuốc; con bệnh về uống một hai thang rồi trở lại nói là khá, mười phần bớt được hai ba, và xin đổi toa. Ông lang thêm bớt vài vị, người bệnh mang toa về, sau không thấy trở lại nữa. Ông lang đó vội kết luận rằng bệnh đã hết hẳn và toa thuốc của mình là thần phương. Có biết đâu con bệnh vì không thấy bớt thêm, nên không trở lại, mà đi thầy khác. Mà dù bệnh có hết thì cũng chưa đủ tin là thần phương. Có thể rằng con bệnh dùng những thuốc của các ông lang trước gần tới lúc công hiệu, thì vì nóng lòng, bỏ đi tìm thầy khác, thầy này ra một toa “không thưởng không phạt” và bệnh nhờ những thuốc trước mà giảm lần rất mau. Thành thử công của người trước mà người sau được hưởng.
Cho nên đọc sách Đông Y, thấy ghi những “thần phương” tôi thường nghi ngờ. Giá hồi xưa các cụ biết làm thống kê, ghi hết những trường hợp công hiệu và không công hiệu của mỗi phương, thì số “thần phương” sẽ giảm đi nhiều lắm.
Và hiện nay, nhiều trường tư thục ở nước ta cũng dùng lối liệt cử thiếu sót để khoe kết quả: người ta chỉ cho biết bao nhiêu học sinh thi đậu mà không cho biết số đậu đó là bao nhiêu phần trăm tổng số học sinh; có trường làm ra vẻ đứng đắn hơn, ghi tỷ số đậu, nhưng lại không thành thực trong khi tính tỷ số; những học sinh ở trường công chỉ lại học thêm một hai môn buổi tối, trong ba bốn tháng người ta cũng coi họ như học sinh ở lớp đệ tứ hay đệ nhị của trường.
3. Những lỗi phải tránh khi loại suy
A. Đừng vội đứng trên một khu vực mà kết luận trên một khu vực khác
Tôi lấy một thí dụ thông thường mà rất quan trọng. Về giáo dục, chúng ta có nên uốn nắn trẻ ngay từ nhỏ cho nó theo cái khuôn hợp với khung lý luận và xã hội của ta không, hay là nên để cho chúng tự do phát triển? Người ta bảo trẻ cũng như cái cây non không nên chặt những mầm non, cành non của nó, mà phải cho cành nó lớn lên, xum xuê rồi mới coi xem cành nào nên để thì để, nên cắt thì cắt.
Ta thử xét xem lý luận đó có giá trị gì không? Nếu người ta chỉ muốn khuyên ta không nên rầy mắng trẻ, làm trái ý chúng hoài thì ta nhận là đúng. Nhưng thực ra lời đó có ý này: để cho tự do phát triển rồi sau mới cắt xén. Loại suy như vậy là sai vì diệt một thói quen với cắt một cành là hai việc khác nhau. Cắt một cành, nếu là cành nhỏ thì cây chẳng làm sao cả; còn diệt một thói quen thì có khi làm thay đổi cả tính tình của trẻ đi, vì tính tình của trẻ gồm nhiều thói quen mà thói quen này liên quan với thói quen khác. Vậy giáo dục không phải là việc cắt xén mà là việc săn sóc, hướng dẫn, sửa đổi tập cho trẻ thích nghi lần lần.
Lý luận như trên là đứng trên khu vực sinh lý mà kết trên khu vực tâm lý.
B. Tránh những lỗi so sánh nguy hiểm
Đã lâu rồi, một lần Winston Churchill diễn thuyết ở Hyde Park (Luân Đôn) về chương trình xây dựng lại nhà cửa. Một kẻ nhảy ra ngắt lời ông, hỏi quần chúng:
- Ông Churchill mất năm năm mới xây xong một bức tường trong biệt thự của ông thì làm sao có thể thực hiện được một chương trình cất 300.000 ngôi nhà trong một năm?
So sánh như vậy thật vô lý. Ông Churchill xây lấy tường để tiêu khiển, lúc nào rảnh vui thì làm, không thì nghỉ; có liên can gì tới chương trình kiến thiết của quốc gia mà ông sẽ đề nghị với chính phủ?
Ông Stuart Chase khi kể lại truyện đó trong tạp chí Sélection du Reader’s Digest số tháng 2 năm 1958, nói rằng kẻ phản đối Churchill chắc đã đạt được mục đích là gây một chút ác cảm với Churchill trong số thính giả. Quần chúng bên Anh cũng thế a?
Nhưng nhiều chính khách Hoa Kỳ cũng so sánh lạ lùng như vậy. Thế chiến vừa rồi, họ bảo năm 1787 giành được độc lập rồi, 13 xứ của họ đã họp nhau lại, nhường lẫn nhau để lập một Hiến Pháp chung, thì tại sao các nước ở thế giới hiện nay không tìm hiểu nhau, thỏa thuận nhau để lập một Hiến Pháp chung cho vạn quốc? Tại sao ư? Tại tình thế khác nhau. Mười ba xứ Hoa Kỳ gần như cùng một ngôn ngữ, một lối sống, một phong tục, cùng trên một cõi, còn các nước Anh, Đức, Pháp, Trung Hoa, Nhật, Hoa Kỳ hiện nay đâu có được tính cách hợp nhất đó?
Muốn tránh cái bẫy của lối so sánh, ta nên tự hỏi câu này:
Người ta so sánh như vậy để làm gì? Chỉ để cho lời lẽ thêm bóng bẩy, hay còn chứng thực một điều gì? Hai việc người ta so sánh với nhau đó có thực là y như nhau không? Hay chỉ có bề ngoài giống nhau?
Và mỗi khi muốn so sánh, ta cũng nên tự hỏi ta hai câu đó.
4. Những lỗi phải tránh khi phản chứng
A. Những song quan giả
Song quan là một lối phản chứng. Lối này rất công hiệu, nhất là khi ta muốn bác lý luận của ai, dồn họ vào chỗ bí.
Muốn chứng minh một điều gì là đúng (hoặc tốt), bạn chứng minh rằng điều trái với điều ấy, xét về mọi phương diện, đều không thể có được (hoặc xấu xa).
Ví dụ, bạn muốn khuyên ai đừng đánh bạc, ta bảo:
“Nếu ông tập đánh bạc thì một là ông phải chống cự với máu cờ bạc, hai là ông phải để cho nó sai khiến. Chống cự với nó ông sẽ khổ sở vì ông luôn phải phấn đấu; mà ông để cho nó sai khiến thì ông sẽ mất nhân phẩm. Vậy đừng nên tập thói đó.”
Vì ta đưa ra hai trường hợp để bác cả hai, nên lối đó có tên là song quan nghĩa là hai cửa. Ta bịt được hết cả hai cửa là ta thắng.
Nhưng có những song quan giả, có hai cửa rồi, lại thêm có một cửa thứ ba nữa mà ta không ngờ.
Nếu tôi nói: “Bất kỳ số nguyên nào cũng lớn hơn 5 và nhỏ hơn 5 thì chắc bạn cho tôi là nói bậy, vì có một số nguyên không lớn hơn 5, cũng không nhỏ hơn 5, số đó chính là số 5.”
Mười năm trước đây, người ta thường nghe nói:
Ai không nghe theo chánh phủ là chống chánh phủ (chánh phủ thực dân).
Đó cũng đều là những song quan giả.
Chính Pascal cũng đã mắc lỗi đó. Ông đề nghị với chúng ta chơi sấp ngửa, hễ ngửa là có Thượng Đế, sấp là không có Thượng Đế, rồi bảo:
“Ta thử cân nhắc thiệt hại (…) Ta xét hai trường hợp: Nếu ông ăn thì ăn hết, nếu thua thì chẳng mất gì cả. Vậy đừng do dự, cứ cá rằng có Thượng Đế đi”.
Ông Marcel Boll, trong cuốn L’Education du jugement đưa ra những thí dụ đó, rồi khuyên ta mỗi khi lý luận chỉ có hai trường hợp “một là, hai là…” thì nên xét thêm một trường hợp nữa: “ba là…”. Ông thật mỉa mai.
B. Những song quan không cần
Tôi đã ví lối song quan như lối dùng hai cửa, hoặc chẹn cả hai để dồn người ta vào chỗ bí, hoặc chẹn một cửa để bắt người ta phải thoát ra cửa kia.
Trong lối đó, cái phần có thể xảy ra của hai trường hợp phải ngang nhau thì lý luận mới không lầm. Ví dụ ta gieo một đồng tiền. Nó rơi xuống, hoặc sấp hoặc ngửa. Nếu gieo thật nhiều lần: 100 lần, 1.000 lần, 10.000 lần thì thấy số lần ra ngửa ngang ngang với số lần ra sấp. Người Pháp gọi như vậy là équipossible mà tôi dịch là đẳng khả.
Có nhiều song quan mà hai trường hợp không có tính cách đẳng khả. Chẳng hạn như có thể nói ngày mai hoặc tôi còn sống, hoặc tôi sẽ chết, không thể có trường hợp thứ ba. Nhưng ta còn khỏe mạnh, thì phần sống chắc hơn là phần chết, nghĩa là hai trường hợp đó không đẳng khả. Vậy ta không thể kết luận: hai phần của tôi có một phần chắc chết trong đêm nay.
Chính nhà bác học danh tiếng D’Alembert cũng đã mắc lỗi ấy, mặc dầu nhà toán học Euler vạch rõ cho ông, chứng minh cho ông mà ông vẫn ngoan cố giữ ý kiến của mình. Vậy thì hạng thường dân như chúng ta có thể đã mắc năm sáu lỗi sơ đẳng đó mà không biết. Ta đừng nên cười ai hết.
5. Những lỗi khác thường mắc
A. Lầm một việc thường xảy ra với một việc luôn luôn xảy ra
Ví dụ ta nói:
Ông Tâm từ trước đến nay không hề lầm lẫn
Mà ông có ý kiến đó
Vậy ta phải theo ý kiến đó.
Ta đã kết luận bậy, vì sự kiện từ trước tới nay ông Tâm không hề lầm chưa đủ chứng thực rằng từ nay về sau ông ấy không thể lầm được.
B. Lầm về nguyên nhân
Một tình trạng có thể có nhiều nguyên nhân: như sự học kém của trẻ. Nếu thấy một em học dở, ta không chịu xét là tại em ấy thiếu sức khỏe, hoặc không đủ sức theo bài giảng, mà vội đổ cho em là làm biếng thì lầm lẫn của ta có ảnh hưởng không tốt tới trẻ.
C. Lầm nguyên nhân với kết quả
Đầu năm 1960, trên báo Tự Do, có một cuộc thảo luận khá rộng về vấn đề chuyển ngữ ở bậc Đại học. Một số sinh viên phàn nàn rằng “bức tường Pháp ngữ” đã ngăn cản họ, không cho họ hiểu được những bài giảng của giáo sư, họ ngồi nghe trọn giờ mà chỉ lõm bõm được ít lời, đến nỗi nhiều người thất vọng, chán nản, cuối năm đa số thi rớt.
Một giáo sư bảo là tại những sinh viên đó làm biếng, chứ nếu họ chịu khó nghe và tìm tòi học hỏi thêm thì chỉ sáu tháng là phải nghe quen.
Giáo sư đó đã lầm nguyên nhân với kết quả. Vì bài giảng bằng ngoại ngữ họ hiểu không nổi nên sinh ra chán nản, không muốn học, chứ không phải họ làm biếng không muốn học nên nghe không nổi bài giảng. Lỗi đó nặng như lỗi của Bernardin de Saint Pierre trong câu:
“Trái dưa trời chia sẵn ra từng múi để cho loài người chia ra ăn trong gia đình.”
Biết bao người nói: “Trời cho ta mắt để ta ngó.” Chỉ nên nói: “Ta có mắt và ta ngó bằng mắt”, còn cái sự tiến hóa của vạn vật từ khi khai thiên lập địa cho đến ngày mà loài người có mắt, thì lại là một vấn đề khác hiện nay chưa ai có thể giảng được.
D. Phải coi chừng sự ngẫu hợp
Tôi thấy một người đi chơi trong rừng, tôi nghe một tiếng súng rồi tôi thấy người đó té xuống chết: tôi có thể kết luận ngay rằng phát súng đã giết người đó, mà không cần phải điều tra, xem xét gì nữa không?
Tất nhiên là không. Vậy một sự ngẫu hợp chưa đủ làm nguyên nhân. Biết đâu người đó chẳng bị chứng đau tim, nghe tiếng súng giật mình, đứt mạch máu mà chết. Ít nhất ta cũng phải xem xét người đó có bị thương vì viên đạn không rồi mới có thể quả quyết được.
Tôi lại xin tóm tắt một bài nữa của Stuart Chase trong tạp chí Sélection du Reader’s Digest số tháng chạp năm 1954.
“Con gà trống trong kịch nổi danh Chantecler của Rostand tin rằng tiếng gáy buổi sáng của nó làm cho mặt trời mọc. Nó chẳng nhận thấy rằng có hễ nó gáy xong là mặt trời mọc đấy ư?
“(…) Khi hai việc xảy ra liên tiếp nhau, ta thường cho rằng việc trước là nhân mà việc sau là quả. Đây, một thí dụ (…) Xưa kia người ta nhận thấy rằng những người đi chơi đêm thường bị bệnh sốt rét. Người ta kết luận rằng không khí ban đêm là nguyên nhân, rồi tìm cách ngăn không khí ban đêm không vào được phòng ngủ. Nhưng một nhà bác học, tên là Waler Read không tin những lời nhảm nhí đó, thí nghiệm rồi tìm ra rằng bệnh đó do một loài muỗi chích mà sinh ra. Loài đó thường chích ban đêm nên người ta mới tưởng rằng không khí ban đêm độc.
“(…) Lối ngụy luận đó sinh ra rất nhiều sự hiểu lầm và xung đột.
“Nhân loại rất sợ cái gì mập mờ. Mỗi khi không kiếm ra được nguyên nhân của một hiện tượng nào đó, chúng ta thường hay lo sợ đau khổ. Một lý do, dù sai đi nữa cũng còn hơn là không có lý do. Đây, một trường hợp rất bình thường: nửa đêm bạn thức dậy, thấy đau bao tử. Bạn tìm nguyên nhân, nhớ lại xem ban ngày đã ăn những gì: “À! Tại trái dưa đó rồi!” Nguyên nhân có thể phức tạp hơn nhiều: do ăn thức ăn cũng có, do thần kinh cũng có, do tranh biện khá hăng trong bữa cơm, lo lắng vì có tin sở sắp đuổi bớt nhân viên… Nhưng đổ tội riết cho trái dưa vẫn là dễ hơn.
“Nhiều sự dị đoan nguồn gốc ở những diễn dịch vội vàng đó. Một buổi sáng bạn gặp một con mèo đen và ngày hôm đó bạn mất ghế chủ tịch. Kết luận: gặp mèo đen là một điềm gở (…)
“Bạn có nghe thấy người ta nói rằng mùa hè để sữa trong một bình bỏ ngỏ, thì hễ có tiếng sấm là sữa chua không? Thực ra là tại những ngày dông tố, không khí thường oi bức làm cho vi khuẩn dễ sinh sản mà sữa hóa chua, chứ sấm chớp không liên can gì tới cả.
“Thổ dân ở quần đảo Nouvelles Hébrides tin rằng loài rận làm cho con người khỏe mạnh vì họ nhận thấy rằng nhiều người khỏe mạnh có rận; còn người bình thường không có. Sự thực như vầy: ở xứ nóng, nhiệt độ người bệnh thường lên, mà loài rận không ưa máu nóng nên đi tìm người khác.
“Các nhà chiêm tinh cũng thường hay dùng lối lý luận đó để đoán tương lai. Theo họ, tinh tú khi di chuyển, ảnh hưởng tới nhân sự.
“Môn quảng cáo cũng lạm dụng lối đó: Cô ấy có ý trung nhân!… Cô ấy dùng phấn Tartempion! (…) Hiểu ngầm rằng: muốn có ý trung nhân thì phải dùng phấn Tartempion. (…) Một ông lớn nọ chỉ uống rượu bia hiệu đó, vậy bạn cũng uống rượu bia hiệu đó là sẽ thành ông lớn.
“Ngay những người siêu quần cũng không tránh khỏi cái bẫy của lối ngụy luận đó. Chẳng hạn đại sử gia Gibbon nhận thấy rằng Ki-tô giáo phát triển đúng lúc đế quốc La Mã suy tàn, rồi kết luận rằng Ki-tô giáo làm cho đế quốc suy tàn. Ngày nay không còn sử gia nào bênh vực thuyết đó nữa.
“(…) Có ba trường hợp làm ta dễ mắc bẫy:
Trường hợp thứ nhứt: một việc xảy ra, rồi ngay sau đó, một việc khác xảy ra, làm cho ta ngờ rằng việc trước là nguyên nhân của việc sau, mà sự thực không liên quan gì với nhau cả. Trường hợp thứ nhì, thường hơn: việc A với B chỉ có liên lạc xa với nhau trong một toàn thể gồm nhiều nguyên nhân khác nữa. Trường hợp thứ ba: hai đường biểu diễn A và B cùng tiến lên song song với nhau mà khó gỡ ra được mối manh, đâu là nhân, đâu là quả, hoặc khó tìm được một yếu tố thứ ba làm nguyên nhân cho cả hai (như trường hợp giá rượu Rhum với tiền công trong các đám táng cùng tăng lên một lúc).
“Các nhà bác học bảo rằng phần đông các hiện tượng mà chúng ta nhận xét có nhiều nguyên nhân dính với nhau như một chùm hoặc một chuỗi, một sự kiện kéo dài ra. Một hiện tượng song song nào cũng có thể cho ta một lối giảng đúng thì có biết bao lối giảng sai! (…)
“Cho nên, trước khi kết luận rằng có liên lạc nhân quả giữa hai việc, bạn nên tự hỏi có đủ dữ liệu về vấn đề hay không đã. Nếu không mà còn nghi ngờ thì nên thận trọng là hơn.”
Tôi đã trích gần trọn bài của Stuart Chase vì nó rất quan trọng. Chỉ nhớ kỹ lời khuyên của tác giả, chúng ta cũng tránh được nhiều hành động vô lý, nhiều sự phán đoán ngu xuẩn, nhiều sự xung đột vô cớ và bỏ được nhiều dị đoan.
E. Cái vòng luẩn quẩn
Đáng lẽ phải chứng minh cả hai chân lý thì ta lại dùng chân lý này để chứng minh chân lý kia, như vậy là mắc vào cái vòng luẩn quẩn.
Ví dụ muốn chứng minh rằng vị X là một ông thánh, bạn nói: Nếu vị X không phải là một ông thánh thì sao lại có những phép mầu này nọ được. Nhưng tới khi người ta bảo bạn chứng minh rằng vị X làm được những phép mầu đó thì bạn lại đáp rằng vị X tất nhiên phải làm được những phép mầu đó vì ngài là một vị thánh kia mà, phép gì mà chẳng làm được?
Một ông bạn tôi kể chuyện một lần cầu cơ. Một “vị” nào đó giáng cơ, tự xưng là Tô Đông Pha, mà ý tưởng non nớt, lời lẽ quê mùa. Ông bạn tôi hỏi một người trong đám:
- Tô Đông Pha sao biết tiếng Việt?
Người đó, cũng hơi có tri thức, còn do dự, thì một bà đứng lên, nhanh nhẩu đáp ngay:
- Ngài là thánh thần, cái gì mà chẳng biết?
Ông bạn tôi lại hỏi:
- Tôi biết Tô Đông Pha là một văn hào đời Tống, chứ chưa nghe có công đức gì với dân tộc Trung Hoa mà sao được tôn là thánh thần?
Một bà khác trề môi ra vẻ khinh khỉnh ra mặt:
- Không thánh thần sao giáng cơ được?
Tôi mong cho trường học bỏ bớt một vài môn nào chỉ có ích cho ký tính đi mà tập cho thanh niên biết lý luận, phán đoán, suy xét. Như vậy chỉ trong một thế hệ nhân loại có thể tiến mau hơn là trong một thế kỷ.
F. Giá trị của sự lý đảo
Ta nói: không ăn thì đói.
Đó là một sự lý đúng.
Nếu ta đảo lại, nói: Người nào đói là người ấy nhịn ăn.
Sự lý đảo này cũng đúng.
Hễ là người thì ai cũng chết.
Đó là một sự lý đúng nữa. Nhưng đảo lại, nói:
Cái gì chết đều là người cả.
Thì sự lý đảo này sai, vì loài vật cũng chết, cây cỏ cũng chết, không phải chỉ riêng có loài người.
Vậy một sự lý đúng có thể có một sự lý đảo đúng, nhưng không phải sự lý nào đúng cũng có một sự lý đảo đúng. Ba chục năm trước hồi tôi còn đi học, các giáo sư toán ít chú trọng đến tính cách đảo của các định lý, gặp định lý nào có phần đảo, các ông chỉ giảng qua thôi. Ngày nay chương trình toán đã nhấn mạnh vào những khái niệm định lý đảo, điều kiện ắt có và đủ.
Tôi xin nhắc lại những khái niệm đó. (Bạn nào chưa học tới lớp đệ ngũ ban trung học không cần đọc đoạn dưới đây.)
Một tam giác cân (nghĩa là có hai cạnh bằng nhau) có hai góc bằng nhau.
Đảo lại.
Một tam giác có hai góc bằng nhau là một tam giác cân (nghĩa là có hai cạnh bằng nhau).
Đó là những định lý đã được chứng minh là đúng, và ta bảo điều kiện có hai góc bằng nhau là điều kiện ắt có và đủ,nghĩa là hễ một tam giác mà cân thì ắt có hai góc bằng nhau mà một tam giác có hai góc bằng nhau thì đủ cho ta kết luận rằng tam giác đó cân.
Nhưng có khi một điều kiện ắt có mà không đủ. Thí dụ hai tam giác bằng nhau thì thế nào cũng có những góc bằng nhau từng cặp một; nhưng điều kiện đó không đủ cho ta kết luận rằng hai tam giác đó bằng nhau; còn phải thêm một điều kiện nữa, chẳng hạn có thêm một cạnh bằng nhau.
Lại có những điều kiện đủ mà không nhất định là ắt có. Chẳng hạn hai góc nhọn nếu có những cạnh thẳng góc với nhau thì bằng nhau.
Điều kiện có cạnh thẳng góc với nhau đó là đủ rồi; nhưng nó không nhất định là phải có vì ngoài trường hợp ấy ra, thiếu gì trường hợp hai góc nhọn bằng nhau mà cạnh không thẳng góc với nhau, có khi song song với nhau, có khi lại nằm xiên xẹo với nhau.
Giảng cho học sinh hiểu rõ được điều đó là mở cho óc của họ được kha khá rồi.
Nhưng giá sau bài về những định lý đảo, ta đưa thêm ít thí dụ thực tế trong đời thì còn lợi cho học sinh nhiều nữa. Ta phải cho trẻ thấy chỗ vô lý của những lý luận dưới đây:
Con mèo nào cũng có bốn chân
Vậy hễ có bốn chân là con mèo
Bò là loài ăn cỏ
Con vật nào ăn cỏ cũng là bò.
Những lý luận đó sai vì điều kiện có bốn chân là điều kiện ắt có của loài mèo, chứ không phải là điều kiện đủ (ngoài bốn chân ra, mèo còn có nhiều tính cách khác nữa); mà không phải chỉ có loài bò là ăn cỏ, còn dê, ngựa, thỏ, hươu nai… nữa.
Trẻ thấy những vô lý đó và quen suy luận đúng rồi sau này mới khỏi mắc những lỗi chẳng hạn như vầy: thấy phàm là cộng sản thì chống Mỹ rồi kết luận rằng, hễ chống Mỹ là cộng sản.
G. Không đả tư tưởng mà đả người hoặc văn
Sau cùng còn một lỗi nữa nhiều người thường mắc là không phải đả lý thuyết, tư tưởng mà đả đời tư hoặc đả văn của đối phương.
Ông Stuart Chase kể chuyện có lần một luật sư Anh viết cho người giúp việc hàng chữ này: “Không có cách nào bênh vực thân chủ của mình được; ông tấn công luật sư của đối phương đi.” Nghĩa là kiếm cách vu oan, bôi nhọ luật sư của đối phương để cho các vị thẩm phán lạc lối.
Lối đó, thời nào cũng có người dùng. Cách đây khoảng một thế kỷ, Darwin và Huxley tìm được những định tắc tiến hóa của vạn vật. Rất nhiều tín đồ bất bình và phản đối kịch liệt, trong số đó có chủ giáo Wilberforce. Trong một cuộc tranh luận Wilberforce đuối lý, hỏi Huxley:
- Tổ tiên bên nội hay bên ngoại ông là khỉ?
Thính giả, hoan hô rầm rĩ lên, Wilberforce rất khoái chí. Nhưng các thức giả đều cho thái độ đó là khiếm nhã và chỉ tỏ rằng ông ta đã thua cuộc.
Câu chuyện đó được chép trong nhiều sách, và gần đây tôi được biết một người đã dùng gần đúng lời của Wilberforce để mỉa mai tác giả một bộ sách lịch sử thế giới.
Ông Nguyễn Duy Cần tác giả cuốn Óc sáng suốt có lần ngạc nhiên rằng đối phương của ông – tôi nhớ đâu như là một học giả nào đó ở Bắc – không chỉ trích thuyết của ông lại bảo rằng một người viết văn còn sai – việc xảy ra cách đây khoảng hai chục năm – thì tư tưởng tất không có giá trị gì hết. Đã đành thường thường xét văn có thể đoán được trình độ học thức của tác giả, nhưng không nhất định rằng văn không thông thì tư tưởng phải sai hết, mà cũng không nhất định rằng viết văn hay thì tư tưởng đều đúng hết. Không trả lời về nội dung mà đi đả kích hình thức thì cũng không khác gì luật sư Anh ở trên kia, đả kích đời tư của luật sư đối phương.
Nhớ được điều đó, chúng ta tránh được nhiều bẫy, nhất là khi đọc báo của các đảng phái, mà cũng tránh được nhiều lỗi lý luận sai. Mỗi khi chỉ trích ai ta phải hỏi câu này: “Ta chỉ trích lý thuyết của người đó hay chỉ trích bản thân của họ.” Nếu ta ngờ rằng ta đã lạc ra ngoài khu vực lý thuyết, thì phải “tốp” ngay lại.
6. Bảy trắc nghiệm
Độc giả đã biết những phép lý luận quan trọng, lại biết tránh nhiều lỗi trong khi kết luận. Bây giờ xin độc giả thử làm bảy trắc nghiệm dưới đây xem lý luận đã vững chưa.
Trắc nghiệm thứ nhất
Một người phân loại các tiếng trong ngôn ngữ, định nghĩa cảm từ như vầy:
“Cảm từ đặt trước dấu cảm!”
Cảm từ dịch tiếng interjection của Pháp (có sách gọi là thán tự). Định nghĩa đó ra sao?
Trắc nghiệm thứ nhì
Một nhà biên khảo viết:
“Trải qua mấy thế kỷ, người Việt cũng như người Tàu, chuyên môn vẽ chữ Hán (chứ không phải viết, vì mỗi chữ Hán, là cả một bức họa); thành thử năng khiếu hội hoạ đã có sẵn trong huyết thống đến khi ngòi bút lông chuyển qua ngòi bút sắt, người Việt vẫn giữ được danh tiếng là viết chữ mỹ lệ nhất thế giới, vì vậy nó mới có câu thành ngữ “Viết như rồng bay phượng múa.”
Lý luận đó sai ở chỗ nào?
Trắc nghiệm thứ ba
Có người lý luận rằng:
Cái gì hiếm thì đắt
Mà một căn nhà rẻ tiền thì hiếm
Vậy một căn nhà rẻ tiền thì đắt
Bạn xét xem họ ngụy luận ở chỗ nào?
Trắc nghiệm thứ tư
Anh em nhà đó là ba ngườiMà Tri và Năng là anh em nhà đó
Vậy Tri và Năng là ba người.
Sai ở đâu?
Trắc nghiệm thứ năm
Báo đăng tin tất cả những hành khách hạng nhì trong chuyến tàu X đều thoát nạn. Bà Xuân có con đi trong chuyến tàu đó, bà ngờ rằng đã lấy vé hạng nhì. Bà lại hãng tàu hỏi, người thư ký lật sổ coi thì đúng là con bà lấy vé hạng nhì. Bà kết luận: vậy con bà thoát nạn.
Có chắc chắn như vậy không?
Trắc nghiệm thứ sáu
Bạn tưởng tượng có hai hạng người mà muốn cho tiện, ta gọi là hạng Trắng và hạng Xanh. Hạng Xanh luôn nói dối; hạng Trắng luôn luôn nói thực.
Ban đêm, bạn chèo thuyền ở biển, tiến vào bờ. Bạn lờ mờ thấy ba bóng người, bạn lớn tiếng hỏi:
- Các ông xanh hay trắng đấy?
Một người trả lời gì đó mà gió bạt đi, bạn nghe không ra. Người thứ nhì bảo:
- Hắn nói hắn trắng, mà đúng là hắn trắng. Tôi cũng trắng như hắn.
Người thứ ba cãi:
- Không, hắn xanh, tôi mới trắng.
Vậy mỗi người đó trong hạng nào?
Trắc nghiệm thứ bảy: Ngụy luận Epiménide
Epiménide là một thi sĩ ở Crète, thế kỷ thứ sáu trước Công nguyên. Ngụy luận đó như sau:
“Epiménide ở Crète bảo dân Crète nói dối. Mà Epiménide là dân Crète. Vậy Epiménide nói dối. Vậy dân Crète không nói dối. Vậy Epiménide không nói dối. Vậy dân Crète…”
Nếu tìm được lỗi trong năm trắc nghiệm đầu, bạn đã biết cách lý luận rồi; nếu tìm thêm được lỗi trong hai trắc nghiệm sau nữa thì bạn vào hạng rất giỏi.
DƯỚI ĐÂY LÀ NHỮNG CÂU TRẢ LỜI
Trắc nghiệm thứ nhất
Định nghĩa đó vô lý. Những tiếng mà tác giả gọi là cảm tự, như: ạ, ôi, hỡi ơi, than ơi… có lẽ xuất hiện từ hồi loài người mới có ngôn ngữ; còn “dấu cảm” (!) người phương Tây sau này mới đặt ra, và người phương Đông chúng ta cũng bắt chước họ mà dùng. Định nghĩa như vậy có khác gì bảo loài người là sinh vật ăn cơm không? Trước khi trồng được lúa, chưa có cơm để ăn, tổ tiên ta cũng là loài người; mà những giống người không ăn cơm, chỉ ăn bắp hoặc bánh mỳ cũng gọi là người chứ?
Trắc nghiệm thứ nhì
“Người Việt vẫn giữ được danh tiếng là viết chữ mỹ lệ nhất thế giới”, là vô bằng cứ. Người Trung Hoa, người Nhật, người Triều Tiên cũng vẽ chữ Hán, mà có lẽ còn vẽ sớm hơn ta nữa; vậy thì cái việc vẽ chữ Hán chưa đủ chứng minh ta viết chữ mỹ lệ nhất thế giới.
Vì vậy mới có thành ngữ: “Viết như rồng bay phượng múa”, thành ngữ này cũng không áp dụng riêng vào dân tộc Việt Nam.
Trắc nghiệm thứ ba
Lý luận sai ở đại tiền đề. Không nhất định rằng cứ hiếm thì đắt; nhưng hễ hiếm thì hóa ra đắt.
Lý luận như vầy mới đúng:
Cái gì hiếm thì do nhiều người đòi hỏi, giá sẽ tăng lên mà hóa đắt. Mà những căn nhà rẻ tiền thì hiếm, vậy những căn nhà đó, do nhiều người hỏi giá, giá sẽ tăng lên, mà không còn rẻ tiền nữa.
Trắc nghiệm thứ tư
Lỗi ở chỗ hiểu sai đại tiền đề. Là đó không chỉ một tính cách, như là ở tiểu tiền đề, mà chỉ có nghĩa là có: Anh em nhà đó có ba người. Thay tiếng có vô như thế, ta thấy ngay là kết luận sai.
Trắc nghiệm thứ năm
Chưa chắc hẳn. Bà ấy mới kiểm soát xem phải con bà đi hạng nhì không. Còn phải kiểm soát xem lời đăng trên báo có đúng không nữa.
Trắc nghiệm thứ sáu đã trích trong tạp chí Sélection du Reader’s digest số tháng tư năm 1955
Tạp chí đó trả lời:
“Nếu người thứ nhất xanh thì hắn đã nói dối và đáp: “tôi trắng”[7]. Nếu hắn trắng thì hắn cũng nói rằng hắn trắng. Vậy trong hai trường hợp, lời mà gió đánh bạt đi, đều phải là: “tôi trắng”. Như vậy thì người thứ nhì nói đúng sự thực khi hắn lặp lại lời của người thứ nhất. Vậy người thứ nhì trắng, còn người thứ ba chỉ có thể là xanh thôi.
Trắc nghiệm thứ bảy- Ngụy luận Epiménide
Cái bẫy ở trong câu đầu: “Epiménide ở Crète bảo dân Crète nói dối”. Ý Epiménide là: những người Crète trừ y ra đều nói dối. Nhưng câu đó có thể hiểu là tất cả dân Crète, kể cả Epiménide, đều nói dối, và người tìm ra được ngụy luận đó đã hiểu theo nghĩa thứ hai để làm cho ta lúng túng.
Ta thử xét xem ý thứ hai đó có thể đứng được không. Có hai trường hợp và chỉ có hai trường hợp: một là Epiménide nói dối, hai là y không nói dối.
Nếu y nói dối thì lời y tuyên bố: “dân Crète nói dối” là sai, mà dân Crète đây, theo nghĩa thứ hai gồm có cả y. Vậy thì tất cả dân Crète, kể cả y, không nói dối, điều đó trái với giả thuyết: Epiménide nói dối. Trường hợp đó không thể đứng vững được. Nếu y không nói dối thì lời y tuyên bố: “dân Crète nói dối” là đúng, mà dân Crète, theo nghĩa thứ hai, gồm cả y. Vậy thì y cũng nói dối như người Crète khác, điều đó cũng trái với giả thuyết: Epiménide không nói dối. Trường hợp này không thể đúng được.
Vậy ta không thể hiểu câu “Epiménide ở Crète bảo dân Crète nói dối” theo nghĩa thứ nhì, nghĩa: dân Crète gồm cả Epiménide, vì hiểu như vậy thì câu đó vô lý.
Vả lại, theo tâm lý, một người nói dối không khi nào lại nhận mình nói dối. Vậy ta phải hiểu theo nghĩa thứ nhất: dân Crète, trừ Epiménide đều nói dối.
Ta cũng phân biệt hai trường hợp: một là y nói dối, hai là y không nói dối.
Trường hợp thứ nhất: y nói dối, thì những người Crète đều nói thực, vì lời tuyên bố của y sai. Trường hợp thứ nhì: y nói thực, thì những người Crète khác đều nói dối.
❀ ❀ ❀
[1] Trong bài đó, Phạm Trẩn viết: “Thần đối với hình như sắc bén đối với con dao; chưa nghe nói dao mất mà sự sắc bén còn, há hình mất mà thần còn được.”
[2] Có lẽ in sai, theo tôi phải là “hợp” (trieuthoa).
[3] Nhưng Án Tử làm nhục lại vua Sở, đáp: “Quít ở Hoài Nam ngọt, đem trồng ở Hoài Bắc thành chua. Người dân Tề ở Tề không ăn trộm mà qua Sở mới hóa ra ăn trộm.”. Vua Tề cứng họng.
[4] Tôi đoán là trong nôi, mà thợ in sắp lộn.
[5] Nghĩa là không đủ chứng minh mùa xuân đã tới.
[6] Có lẽ in sai, theo tôi là “biểu đồ” (trieuthoa).
[7] Theo tâm lý thì đúng. Một người nói dối không khi nào nhận rằng mình nói dối.