A. Thành kiến

Luyện Lý Trí

Lượt đọc: 250 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương V: Vì Thiếu Hiểu Biết Mà Ta Lý Luận Sai
1. Nhận Xét

❊ ❊ ❊

1. Nhận xét

A. Thành kiến

B. Giá trị của nhận xét

C. Những điều nên nhớ khi nhận xét

a. Nhận xét bằng giác quan mới

b. Nhận xét nhiều lần

c. Kiểm soát lại

2. Điều tra – phỏng vấn

A. Có hai lối phỏng vấn

B. Cách hỏi

C. Lựa miền và lựa người

D. Người phỏng vấn phải có những đức gì?

E. Giá trị của kết quả

F. Kiểm soát chứng ngôn tài liệu

3. Thống kê và phân loại

A. Thống kê

B. Phân loại

Lý luận là phán đoán. Muốn phán cho đúng, luận phải đúng, mà muốn lý luận cho đúng thì sự hiểu biết của ta phải đúng. Dù là diễn dịch hay qui nạp thì ta cũng phải căn cứ vào sự thực (một sự lý đúng hoặc những sự kiện đúng). Mà muốn biết sự thực, ta cần phải học hỏi, nghĩa là phải nhận xét và điều tra: nhận xét những việc xảy ra trước mắt ta, điều tra những việc xảy ra ở xa ta về thời gian, hoặc không gian. Trong cuốn này tôi không nhắc lại phép đọc sách mà tôi đã bàn trong cuốn Tự học để thành công[1]; vả đọc sách cũng là một nhận xét, tra khảo để có một kiến thức rôi lý luận, phán đoán. Vậy hai việc cần thiết để hiểu biết vẫn là nhận xét và điều tra.

Sự nhận xét quan trọng nhất. Hầu hết những thành kiến gây ra những lầm lẫn trong sự phán đoán suy xét, đều do ta không chịu nhận xét hay là nhận xét không kỹ.

Hiện nay còn biết bao nhiêu người tin rằng người xông đất ngày nguyên đán có ảnh hưởng lớn đến đời sống của ta trong một năm, rằng xuất hành ngày mùng năm hoặc ra ngõ gặp gái là xui xẻo… Ở bên Pháp người ta tin rằng ve sầu do đất sinh ra, mãi đến khi Frabe, nhà côn trùng nổi danh, nhận xét mới thấy rằng con sâu non của ve sầu chui xuống đất để ở, khi lớn mới moi đất mà lên chứ không phải đất “tạo ra ve sầu”.

Theo Maurice Dorolle tác giả cuốn La logique dans la vie thì ở bên Pháp có hai thứ rau vào loại cây cần, một thứ thứ trắng, một thứ có đốm tím. Dân miền Champagne cho rằng thứ trắng không độc, thứ có đốm tím độc; trái lại dân miền Lorraine lại bảo thứ trắng độc, thứ có đốm tím không độc. Ông lại thí nghiệm thì chẳng có thứ nào độc cả.

Vậy dù là mọi người đều nói như nhau thì cũng vẫn chưa đủ cho ta tin: phải đích thân nhận xét nữa.

B. Giá trị của nhận xét

Edouard Clarapède, tâm lý trứ danh của Thụy Sỹ, bảo giá trị của sự nhận xét không tùy sự kiện mà tùy tâm trạng, kiến thức của người nhận xét.

Marcel Boll cũng nói: “Tất cả cái quá khứ của ta hoặc, ít nhất cũng là cái phần quá khứ còn lại trong bản thân ta “hướng dẫn” sự chú ý của ta. Ta thích cái gì mới chú ý tới cái đó; hiểu được cái gì mới biết chú ý tới cái đó. Vì vậy cùng đứng trước một cảnh vật, mỗi người nhận thấy một khía cạnh. Chẳng hạn ta cùng ra sân ngắm trăng, một nông phu để ý ngay đến cái quần chung quanh mặt trăng, nhớ tới câu tục ngữ “quầng cạn tán mưa” mà lo còn nắng lâu, lúa sẽ héo; một nhà khoa học nghĩ tới ngày mà loài người có thể ngồi hỏa tiễn bay lên mặt trăng; còn một thi nhân nảy ra những thi tứ, lúc thì nhớ nhà:

Cử đầu vọng minh nguyệt

Đê đầu tư cố hương

Lý Bạch

lúc thì chán đời:

Đêm thu buồn lắm chị Hằng ơi!

Trần thế em nay chán nửa rồi.

Tản Đà

Mà nghĩ tới điều gì thì người ta chỉ nhận xét cái liên quan tới điều đó. Ta chỉ thấy cái gì ta ngó và ta chỉ ngó cái gì trong óc ta. Cùng đi ngang qua Quốc hội, ông chồng một kiến trúc sư, nhận xét cái cửa tò vò của quốc hội, cậu con mới học vần Quốc ngữ đánh vần chữ Quốc hội, còn bà vợ thì lại chỉ thấy những chiếc “xắc” kiểu mới bằng trúc trong tay một người thiếu nữ đương đi tới.

C. Những điều nên nhớ

Dù có để ý nhận xét kỹ thì những nhận xét của ta cũng chưa chắc đúng vì chính ngũ quan của ta không phải là những cơ quan hoàn toàn.

Tệ nhất có lẽ là cặp mắt của loài người. Vật nhỏ quá thì ta không nhìn thấy: chẳng hạn trang giấy bạn đương đọc, bạn thấy nó nhẵn mịn, nhưng dưới ống kính hiển vi, nó có khác gì tờ giấy nhám đâu.

Mà vật không có thì ta lại nhìn thấy.

Bạn thử viết cho tôi số bốn la mã ở trên mặt đồng hồ quả lắc trong nhà bạn. Đúng rồi, chữ I hoa bên trái chữ V hoa là gì? nhưng coi lại trên đồng hồ xem. Sai bét. Nó là bốn chữ I hay bốn số I La mã: IIII.

Image[2]

Và rất nhiều khi ta nhìn sai.

Xin bạn hãy coi những hình ở trên[3]. Hình số 1 là hai hình vuông mà ta thấy một hình chiều cao dài hơn chiều ngang, một hình chiều ngang dài hơn chiều cao.

Coi hình số 2, ta có ngờ đâu đường xéo ở bên mặt là đoạn nối dài của đường xéo ở trên bên trái.

Hình số 3, bốn đường dọc tưởng như lệch lạc mà thực ra song song với nhau.

Rõ nhất là hình số 4: con đường hai mép song song với nhau mà ta tưởng phồng ở giữa và thon ở hai đầu.

Thọc một cây gậy xuống nước, ta thấy nó gẫy; đi trên đường nhựa những buổi trưa nắng, ta thấy bóng người và xe đằng xa tiến lại, chiếu xuống mặt đường, tưởng chừng mặt đường ướt.

Tất cả những cái đó là ảo giác của thị quan.

Những nhận xét về màu sắc cũng dễ sai. Một lần ở Vũng Tàu, lúc trời sắp lặn, tôi thấy một chiếc ghe đi ở ngoài xa cách bờ độ năm sáu trăm thước, buồm đỏ như màu huyết. Tôi lấy làm lạ. Độ mươi, mười lăm phút sau, màu đỏ tối lần lần trở thành màu nâu.

Cùng một màu hoa nọ, tôi gọi là tím, một ông bạn tôi gọi là đỏ, vì nó có tím mà có đỏ, tôi thấy tím nhiều, ông bạn tôi thấy đỏ nhiều. Lại nhiều trường hợp những người bị bệnh sắc manh không phân biệt được màu đỏ, màu xanh lá cây, hoặc màu xanh da trời, có kẻ không phân biệt được màu sắc nào cả.

Cho nên gặp ai cũng hung hăng cãi rằng: “Tôi đã trông thấy, trông thấy tận mắt tôi” thì ta có thể mượn lời này của Edgar Poe mà bảo: “Ông chỉ nên tin một nửa những cái mà ông thấy thôi”.

Những giác quan khác của ta đều có thể nhận xét sai được; tôi chỉ xin kể thêm ít thí dụ về xúc giác, giác cảm mà ta có thể coi như là đúng nhất, đúng hơn cả thị giác, vì khi nhìn ta còn nhìn xa mà lầm chứ rờ thì ta tiếp xúc ngay với vật. Đi chân không trên gạch hoa ta thấy mát hơn là trên sàn gỗ; có phải nhiệt độ của hai vật đó khác nhau đâu, mà tại gạch hoa hút hơi nóng ở chân ta nhạy hơn gỗ…

Ta nhắm mắt lại vặn chéo hai ngón trỏ vào[4] giữa rồi dùng hai đầu ngón tay đó lăn một viên đạn đường kính khoảng một phân, thì ta có cảm giác là lăn hai viên chứ không phải một.

Tóm lại, khi ta nhận xét, ta thường để óc hoặc tâm trí chi phối, chỉ để ý tới những điều liên quan đến ta hoặc làm cho ta thích, mà bỏ những điều khác; và dù có nhận xét kỹ một điều nào thì nhận xét đó của ta cũng có thể sai vì chính những giác quan của ta không hoàn toàn.

Vì vậy, ta phải nhớ kỹ ba điều này:

Phải như nhà trinh thám lượm một cái nút áo hơi lạ ở nơi xảy ra án mạng rồi sau này gặp được người dùng kiểu nút áo đó mà tìm ra hung thủ. Phải như Fleming để ý tới một thứ nấm có tính cách sát trùng mà rồi chế tạo được thuốc Pénicilline, hoặc như Edison nghe thấy cái máy ông đương thí nghiệm bỗng nhiên lặp lại lời một người bạn mà chế tạo ra được máy hát.

Nhìn khắp khía cạnh cũng chưa đủ, phải rờ, ngửi, cân, nghe… Em nhỏ vì chưa biết gì, gặp cái gì cũng tìm hiểu nên tò mò hơn chúng ta; còn chúng ta thì tự giam mình trong bốn bức tường kinh nghiệm của mình. Phải phá cái ngục kinh nghiệm đó đi rồi mới tự do mà nhận xét thêm được nhiều. Nói cách khác, là phải nhận xét bằng những giác quan mới.

(2) Nhận xét nhiều lần

Có những việc xảy ra rất mau, cho ta một cảm giác rất phù du và dễ sai. Ngay những việc xảy ra trong một thời gian lâu, nếu chỉ nhìn thấy một lần ta cũng không thấy hết được.

(3) Sau cùng, kiểm soát lại những điều đã nhận xét

Thấy gậy thọc vào nước mà có vẻ như gẫy, ta không tin ngay nó là gẫy, rút nó ra khỏi nước xem có gẫy thật không. Trong hình số 4 ở trên, ta đừng vội cho ngay là con đường thon ở hai đầu, mà phải lấy cây thước đo lại xem đã. Biết kiểm soát là một tánh rất khó tập vì nhiều khi ta yên trí rằng mọi vật hiện ra như trong óc ta tưởng tượng. Ai đã dò lại những bản chính mình đánh máy tất nhận rằng có khi dò hai ba lần mà vẫn còn lỗi, vì mắt ta không nhìn thấy chữ thực ở trên giấy mà nhìn thấy chữ hiện ở trong óc ta.

2. Điều tra – phỏng vấn

A. Hai lối phỏng vấn

Một cách điều tra là phỏng vấn – Có hai lối phỏng vấn:

- Hoặc trực tiếp lại hỏi.

- Hoặc gián tiếp gởi thư. Cách này tốn ít tiền mà hỏi được nhiều người, nhưng kết quả thường không như ý muốn; một số đông người không chịu trả lời; có kẻ lại muốn phá mình chơi, trả lời không đúng như ý họ nghĩ. Trong cuộc phỏng vấn năm 1959 của báo Bách Khoa về những truyện ngắn hay nhất, ký giả Nguyễn Hữu Ngư đã phỏng vấn 72 nhà trí thức mà chỉ có 42 người trả lời, tức được khoảng 58%. Kết quả như vậy là đáng kể, là khả quan. Nhưng ta nên nhớ già nửa đã do dự lâu, đợi ký giả nhắc hai ba lần rồi mới đáp. Lại thêm 5 người trả lời không đúng vào câu hỏi, và 9 người chỉ trả lời có phân nửa.

Ở bên Pháp, kết quả cũng gần gần như vậy. Theo Alfred Sauvy trong cuốn L’opinion publique (PUF. 1958) cứ trung bình 100 bức thư gửi đi thì lần đầu nhận được 24 bức trả lời, viết thêm bức nữa để thúc thì được thêm 16 bức hồi âm, thúc lần thứ nhì, thêm được 9 bức nữa, cộng lại được 52 bức, tức 52%. Thì ra, về việc phỏng vấn, tâm lý con người phương Đông hay phương Tây cũng không khác nhau là mấy.

B. Cách hỏi

Dù phỏng vấn lối nào thì cũng phải nghĩ trước rất kỹ những câu sẽ đem ra hỏi rồi thí nghiệm xem những câu ấy đặt có khéo không, người bị phỏng vấn có hiểu rõ ý muốn của ta không.

Có khi chỉ thay đổi lối hỏi mà những câu trả lời khác nhau rất xa. Đây là một thí dụ cổ điển:

Năm 1940, ở Huê Kỳ muốn biết dư luận quần chúng, người ta đặt câu hỏi theo hai hình thức:

- hình thức thứ nhất: Bạn có nghĩ rằng Huê Kỳ phải gắng sức hơn bây giờ để giúp Anh và Pháp không?

- hình thức thứ nhì: Bạn có nghĩ rằng Huê Kỳ phải gắng sức hơn bây giờ để giúp Anh và Pháp chiến đấu với Hitler không?

Kết quả như sau:

Về nội dung, hai câu hỏi y như nhau, chỉ thêm có tên Hitler vô mà thêm được 9% câu đáp nên giúp Anh, Pháp.

Đừng nên hỏi quá 10 câu. Bảy tám câu là hơi nhiều rồi. Mỗi câu phải đặt cách nào cho người ta có thể trả lời vắn tắt: “có” hoặc “không”.

Câu hỏi nên đặt theo một thứ tự tự nhiên.

Thí dụ: một nhà doanh nghiệp muốn điều tra về thị hiếu của các người tiêu thụ, có thể đặt những câu hỏi như sau:

- Ông (hoặc Bà) dùng nhãn hiệu nào?

- Ông luôn luôn dùng nhãn hiệu đó không?

- Bao lâu ông mua một lần?

- Theo ông nhãn hiệu nào tốt nhất? rẻ nhất?

- Ông có phàn nàn gì về các nhãn hiệu khác không?

Khi thí nghiệm và sửa đổi những câu hỏi rồi, mới lựa miền để điều tra và người để phỏng vấn.

C. Lựa miền và lựa người

Ví dụ, điều tra về sức tiêu thụ lưỡi dao cạo thì lựa các châu thành, đừng về nhà quê; điều tra trong châu thành Sài Gòn, Chợ Lớn thì nên lựa một quận có nhiều lao động, một quận có nhiều nhà buôn, một quận có nhiều công chức… Muốn điều tra ở khắp Nam Việt thì điều tra ở Sài Gòn, Chợ Lớn, vài tỉnh miền Đông, vài tỉnh miền Tây…

Trong cuộc phỏng vấn về truyện ngắn hay, tạp chí Bách Khoa đã lựa người để phỏng vấn: Các nhà văn, nhà thơ, giáo sư có nhiều tên tuổi, một số người trong môi giới.

Nếu muốn lựa 3000 người để phỏng vấn xem độc giả Việt Nam thích môn nào nhất trong tạp chí thì ta phải chia ra tùy theo số độc giả từng miền, chẳng hạn:

- riêng miền Sài Gòn – Chợ Lớn 1500 người

- miền Đông 700 người

- miền Tây 800 người

Về mỗi miền, lại nên phân phối theo một tỷ lệ nào đó, chẳng hạn:

- đàn ông 1/2

- đàn bà 1/4

- học sinh 1/4.

D. Người phỏng vấn phải có những đức gì?

Trên kia tôi đã nói câu hỏi có thể ảnh hưởng đến câu đáp. Người đi phỏng vấn cũng ảnh hưởng đến người bị phỏng vấn.

Phải vui vẻ, nhã nhặn, kiên nhẫn, biết tâm lý người thì phỏng vấn mới có kết quả. Nhất là không được có thành kiến. Chẳng hạn bạn thích truyện ngắn A của tác giả X, gặp ai cũng nói “Tôi thích truyện đó nhất. Ông thích nó không? Có phải nó hay hơn những truyện khác không?” thì bạn đã vô tình ảnh hưởng đến tư tưởng của người đó.

E. Giá trị của kết quả

Tuy vậy, ta cũng phải nhớ rằng những cuộc điều tra, phỏng vấn chỉ có một giá trị tương đối. Nó chỉ như một cái máy chụp hình, ghi được hình ảnh trong một lát của một vật thay đổi. Một người đã trả lời cuộc phỏng vấn của Bách Khoa về truyện ngắn sau khi tạp chí đã tuyên bố hết kết quả, nói với ký giả phụ trách cuộc phỏng vấn rằng: “Hồi đó tôi trả lời anh như vậy. Nhưng bây giờ, giá anh phỏng vấn lại thì có lẽ tôi trả lời khác, không lựa hết những truyện tôi đã lựa đâu”. Tâm lý đó rất thông thường.

Năm 1954, chính phủ Pháp phỏng vấn nếu tăng lương 20% cho công nhân thì họ sẽ dùng số tiền được tăng đó vào việc gì. Người ta hỏi 200 công nhân, 26% trả lời rằng sẽ để dành, 7% nói sẽ để dành trọn số lương được tăng. Ta có thể tin rằng khi được tăng lương rồi, những người trả lời như vậy sẽ giữ đúng lời của họ không? Tôi ngờ lắm: lúc chưa có tiền người ta có nhiều thiện chí hơn; đến khi tiền đã nằm ở trong túi, đi qua các cửa hàng rực rỡ, thiện chí mới tiêu tan lần lần đi. Cho nên mười mấy năm trước, ta thấy công chức chỉ mong có “rappel” để trả nợ, mà sau hai lần “rappel”, số nợ của họ đã chẳng giảm lại cứ tăng lên. Nếu tin hẳn vào các cuộc phỏng vấn thì phán đoán có thể lầm lẫn nặng.

Chẳng những ý kiến thay đổi, đến tin tức của một người kể lại cũng càng xa gốc thì càng sai.

Nhà tâm lý Mỹ Gordon Allport năm 1943 làm thí nghiệm này: người ta lựa mỗi học sinh trung học cho vô một phòng chiếu hoạt cảnh nào đó; chẳng hạn như một cuộc ẩu đả, hoặc một tai nạn xe hơi. Mỗi lần chỉ cho một em vô thôi. Khi chiếu xong, bật đèn sáng lên, người ta mới cho em thứ nhì vô. Em thứ nhất kể cho em thứ nhì nghe những cái gì mới thấy trên màn ảnh, rồi đi ra, để em thứ nhì ở lại. Người ta tắt đèn, lại chiếu hoạt cảnh đó lên cho em thứ nhì coi. Coi xong, em thứ ba vô, cứ như vậy cho tới học sinh thứ mười. Khi em này vô phòng, nghe xong truyện phim rồi, người ta kêu cả chín em kia vô, bảo em thứ mười quay lưng lại màn ảnh, kể lại những điều đã nghe được, trong lúc đó, người ta chiếu lại phim cho chín em kia coi lại. Thì câu chuyện em thứ mười kể lại chỉ có rất ít liên lạc với sự thực trên màn ảnh, nhiều chỗ sai đến nỗi “cử tọa” phá lên cười.

Cùng một truyện đó, cũng do một người kể, mà lần thứ tư, thứ năm khác lần đầu khá xa. Không phải cố ý đâu. Người ta tưởng là kể đúng chứ nhưng người ta vô tình quên đi, hoặc tưởng tượng thêm, và khi đã kể nhiều lần quá, thì rút cục người ta nhớ những cái người ta mới kể hơn là nhớ những điều đã trông thấy. Bạn có thể thí nghiệm: gặp ai cũng nói rằng ngay từ hồi mười tuổi đã thích văn thơ hay âm nhạc chẳng hạn, đã được người lớn khen thế này thế nọ, như vậy độ bốn năm chục lần trong năm năm thì bạn sẽ tin điều đó là một sự thực.

Lời tôi nói có thể sai, nhưng tôi tin rằng nhận xét này của Alfred Binet đúng. Ông bảo trong các cuộc thẩm vấn, nếu người ta hỏi dồn một nhân chứng, người này mặc dầu không biết gì, riết rồi cũng thấy rằng mình bắt buộc phải biết, và trả lời cho có chứ không cần đúng nữa. Trả lời độ năm sáu lần như vậy thì người đó sẽ tin rằng lời mình nói là đúng.

Còn nguyên nhân nữa là bị ám thị. Ông FGorphe trong cuốn La critique du témoignage (Dalloz) đã xét kỹ điều đó, và gần đây, ông LVérel cũng đã nhiều lần thí nghiệm trong đám học sinh.

Một ngày tháng hai, gần tới lễ Mardi gras, ông làm bộ ngẫu nhiên cho bốn trăm học sinh trai và gái coi một hình múa rối màu sắc rực rỡ. Một tuần lễ sau, đúng ngày Mardi gras, ông bảo các trò gái trả lời những câu hỏi mà ông đã ghi sẵn, về hình dáng và màu sắc của hình múa rối. Hôm sau ông bảo các trò trai cũng làm công việc đó.

Bốn trăm lẻ hai đứa trả lời (hai trăm hai mươi bốn trai, một trăm bảy mươi tám gái) tính ra tỷ số không được ba phần trăm.

Ông thấy rằng những trẻ nhỏ chưa biết nhận xét, trả lời sai nhiều hơn hết. Và điều này mới đầu tưởng như khó hiểu: ai cũng thấy con trai nhận xét đúng hơn con gái mà lần đó thì ngược lại (tỷ số con trai đáp đúng là 2,2%, con gái là 2,8%). Ông cho rằng con trai đã bị ám thị, vì ông hỏi chúng sau khi chúng đã được coi những cuộc nhảy múa hôm Mardi gras, và những hình ảnh trong cuộc vui đó đã làm lu mờ, sai lạc ký ức về hình múa rối.

“Để thêm chứng cớ về tính cách dễ bị ám thị của trẻ, ông thí nghiệm. Sau khi chấm xong các câu hỏi, ông bảo học sinh rằng ít đứa cho biết hình đó có cầm gì trong tay không và có râu mép không (sự thực nó chẳng cầm gì cả, mà cũng không có râu). Rồi ông lại phân phát những tờ giấy ghi sẵn câu hỏi để chúng đáp lại. Ông đã ám thị chúng và kết quả là một trăm bảy mươi lăm đứa trả lời, thì có hai mươi lăm đứa chống nổi sự ám thị về bộ râu, và hai mươi bốn đứa chống nổi sự ám thị về màu sắc. Hầu hết chống lại một cách rất yếu ớt: “Con không nhớ rõ”; chỉ có hai đứa chống lại mạnh mẽ, không bị ám thị chút nào và giữ đúng những câu trả lời lần trước. Còn những trò khác thì đáp bậy bạ cả; tay thì cầm vật này, vật nọ, cả những vật kỳ cục; râu thì màu sắc ra sao, dài ngắn ra sao.”

Bảo chúng bị ám thị hết có lẽ không đúng. Chắc có đứa trả lời cho xong chuyện, hoặc để làm vui lòng thầy, hoặc thấy chúng bạn làm thì cũng làm, chẳng suy nghĩ gì cả. Nhưng hai thí nghiệm đó chứng tỏ rằng sự ám thị có thực. Tôi tiếc rằng chưa biết một thí nghiệm tương tự về người lớn, nhưng tôi có thể tin rằng chúng ta cũng không thoát khỏi luật ám thị đó, và những việc ma quỉ dị đoan mà trong một chương sau tôi sẽ xét, nguyên do một phần lớn ở sự ám thị.

Trong thí nghiệm trên, ta thấy có một phần bảy học sinh chống nổi sự ám thị về màu sắc. Ta thương tưởng rằng màu sắc để lại cho ta một ấn tượng mạnh, mà sự thực khi nhìn một vật gì, ta không chú trọng mấy tới màu sắc. Nhất là những màu xám, màu lợt rất dễ là cho ta quên. Sau màu sắc rồi tới vị trí, kích thước; hình dáng được ta dễ nhận, dễ nhớ hơn cả.

Ta lại phải cẩn thận khi người ta đưa ra những con số. Những con số thường dùng nhất là 1,2,3,5,10; ta nói có vài ba con chim, năm sáu đứa trẻ, mươi cuốn sách, chứ ít khi nói có sáu bảy con chim, đứa trẻ, cuốn sách. Thực kỳ dị! Ngay luật pháp nước ta cũng ưa dùng những con số đó: 1,2,3,5,10,20 năm tù. Còn tỷ số thì ta thường dùng một nửa, một phần ba. Chứ ít khi nói một phần năm, hay hai phần bảy, ba phần tám. Ông HWallon trong cuốn Pricipes de Psychologie appliquée (Armand Colin 1950) lại bảo rằng nếu con số mà nhỏ, thì ta thường tính phỏng cao hơn số thực; nếu con số mà lớn thì ta phỏng thấp xuống.

Những cái đó đều làm cho chứng ngôn dễ sai. Ấy là tôi không muốn kể những lý do như: thành kiến, khoe khoang, lười suy nghĩ, sợ sệt, tham lam, thương người…

Vì vậy ta có hai bổn phận:

Đối với ta: mỗi khi đưa một chứng ngôn, một tài liệu gì, phải thận trọng, đừng vô tình nói sai, đừng để cho lời nói không hợp với hồi ký, và phải nhận lỗi nếu ta nói sai, hoặc thú rằng điều này điều nọ mình không biết rõ. Nhớ kỹ lời của Khổng Tử: “Tri chi vi tri chi, bất tri vi bất tri”. Đối với người: đừng có thành kiến rằng người ta nói sai, nhưng cũng đừng vội tin những điều người ta cho hay, mà chỉ nên coi những điều đó như những giả thuyết. Phải kiểm soát lại.

F. Kiểm soát chứng ngôn, tài liệu

Muốn kiểm soát chứng ngôn và tài liệu, ta phải làm sáu công việc dưới đây:

(1) Tìm nguồn gốc

Tự hỏi điều người ta cho biết đó là chính người ta nhìn thấy, nghe thấy, tìm tòi ra được, hoặc do người khác kể lại, do chép lại một tài liệu nào. Trong trường hợp thứ nhì, phải lùi về quá khứ mà tìm nguồn gốc của nguồn gốc đó nữa.

Một tin đồn đã qua miệng mươi người thì mười phần không chắc đúng được một hai, cho nên tin đồn xa thì lại càng đáng ngờ. Một phần vì vậy mà thỉnh thoảng trên báo ta mới thấy những tin kỳ quái, như tin người khỉ đăng ở Sài Gòn Mới năm 1959.

(2) Tra xem nguồn gốc có giả không

Có người đưa ra một bản chữ nôm, bảo là bản Đoạn Trường Tân Thanh của cụ Nguyễn Du viết. Tất nhiên ta không thể tin ngay được, phải xét xem chữ phải là nét chữ của cụ không, thứ giấy viết phải là giấy chế tạo hồi đó không, dấu son in trên sách phải là dấu son của cụ không…

Phải là những nhà chuyên môn mới xét được những điều đó.

Kiểm soát cho hết sức của ta, còn điều gì chưa chắc thì còn nghi.

(3) Xét xem lời chứng đó có thành thực không

Một nhà văn tự viết tiểu sử thì khó có hùng tâm mà thành thực hoàn toàn được lắm; không nhiều thì ít, người ta cũng trình bày sự kiện sao cho có lợi cho mình, cả khi thú tội lỗi chứ không phải chỉ riêng những khi khoe tài đức.

Nếu nhà văn đó viết bài minh hay bài điếu văn để khen một người quen thì phần thành thực cũng đáng ngờ.

Cho nên gặp một tài liệu, ta phải tự hỏi người chép tài liệu đó có mục đích gì. Có kẻ chê người phương Tây gìn giữ những tài liệu không có ý nghĩa như những toa hàng, sổ chi tiêu, bức thư cho gia đình của các danh nhân; nhưng chính những tài liệu đó lại thành thực nhất – vì người viết không có dụng ý gì cả – và giúp ta hiểu được tình tình, đời sống cổ nhân.

(4) Xét đoán sự kiện

Ta thường có lỗi vội tin một sự kiện là có thực mà không chịu kiểm soát. Nhưng đôi khi ta cũng mắc lỗi ngược lại, cho ngay một sự kiện nào đó là vô lý, nguyên do tại sự hiểu biết của ta hẹp.

Tôi đã kể thí dụ một nông dân không tin được rằng loài kiến biết nuôi một loại sâu nhỏ để hút chất bổ của nó, như ta nuôi bò sữa.

Dã sử Trung Hoa chép một lời phê phán nông nổi của văn hào Tô Đông Pha. Tô là người đồng thời của Vương An Thạch; cả hai đều nổi danh về văn tài nhưng sức hiểu biết của Vương có phần hơn của Tô – Tô là người thủ cựu, Vương là một nhà cách mạng – Tô ghét Vương, chỉ trích Vương.

Một hôm đọc hai câu thơ dưới đây của Vương:

Minh nguyệt sơn đầu khiếu

Hoàng khuyển ngọa hoa tâm

Tô cho là vô lý, là viết càn, chứ trăng sáng làm sao mà kêu ở đầu núi, chó vàng làm sao mà ngủ trong lòng hoa được? Tô sửa lại:

Minh nguyệt sơn đầu chiếu

Hoàng khuyển ngọa hoa âm

(Trăng sáng chiếu đầu núi

Chó vàng ngủ dưới bóng hoa)

Sau bị đày tới một miền ở phương Nam, Tô thấy ở đó có một loài chim tên là “minh nguyệt” và một loài sâu tên là “hoàng khuyển” mới chịu nhận kiến văn của mình kém Vương.

Maurice Dorolle trong cuốn La logique dans la vie cho ta một thí dụ nữa, Annibal là một danh tướng ở xứ Carthage, thế kỷ thứ ba trước công nguyên. Ông đi qua xứ Y Pha Nho, miền nam xứ Gaule (Pháp hiện nay) rồi vượt dãy núi Alpes để tấn công La Mã. Juvenal chép về việc đó dùng ba chữ “montem rupit aceto” mà người sau cho là vô lý: dùng dấm mà đục núi làm sao được? Nhưng gần đây người ta khảo về cổ ngữ, biết rằng thời xưa chữ aceto không có nghĩa là dấm, mà chỉ một đồ nhọn bằng kim thuật.

Vậy gặp điều gì ta chưa hiểu thì đừng vội bác bỏ mà để dò xét lại.

(5) Xét chứng nhân

Về hai phương diện: trí tuệ và tư cách. Một người trí tuệ hẹp hòi không đáng tin nhiều mà một người thông minh nhưng tư cách kém thì lại càng đáng cho ta đề phòng. Không phải rằng hễ nhân phẩm thấp thì luôn luôn nói sai; nhưng những người biết tự trọng thì ít khi nói bậy.

Thường thường một chứng ngôn có lợi cho người kể lại không đáng tin bằng một chứng ngôn có hại cho người đó. Đọc một tờ báo của đảng X thấy đăng một tin bất lợi cho đảng đó, thì ta có thể chắc rằng tin đó đúng.

Nhưng dù một tin có vẻ xác thực thì cũng chưa đủ cho ta kết luận, và ta phải nhớ điều thứ sáu này nữa.

(6) Đối chiếu các tin tức, tài liệu

Một tin do nhiều người truyền, một tài liệu ghi trong nhiều sách có phần xác thực hơn những tin lẻ loi. Nhưng cũng còn tùy nguồn gốc có khác nhau hay không: nếu nguồn gốc khác hẳn nhau thì mới đáng tin, nếu tất cả đều do một nguồn gốc, hoặc những nguồn gốc cùng một phía thì lại đáng ngờ.

Trong nước có tám tờ báo của Đảng X mỗi tờ ở một miền, nếu cả tám tờ cùng loan tin A – nhất là tin này lại có lợi cho đảng – thì tin đó chưa có giá trị gì cả. Nhưng nếu đảng Y chống đảng X cũng loan tin A đó thì ta có thể cho tin đó là đúng.

Ông Maurice Dorolle có lần thí nghiệm trong một tỉnh nhỏ. Một việc xảy ra trong một gia đình nọ; ông phỏng đoán nguyên nhân: có thể là thế này, thế nọ… Hai ngày sau, một người bà con của ông kể lại nguyên nhân đó mà quả quyết là đúng. Ông ngạc nhiên: lời người đó đúng với lời ông phỏng đoán hai ngày trước quá. Ông nghi ngờ, điều tra thì hay rằng chính là lời phỏng đoán của ông truyền qua ba bốn miệng mới đầu hình thức “có thể” sau biến thành hình thức “chắc chắn”.

Thỉnh thoảng báo chí ngoại quốc đăng tin một thủ phạm bị giam bốn mươi năm vì tòa xét lại, thấy vô tội. Trường hợp đó có thể như vầy: người ta thấy một người chết đuối trong một cái đầm. Điều tra lần đầu: không có kết quả. Sau đó người ở gần đó nhớ rằng nạn nhân thường hay xích mích với một người láng giềng. Tin đó lan ra; có kẻ bảo: “Ừ hôm đó, nghe tiếng cãi cọ; vật lộn”. Rồi người lại tìm ra dấu vết nữa. Thế là người ta bắt giam kẻ bị nghi ngờ, cho tới khi tìm được chứng cớ chắc chắn thì đã quá trễ.

3. Thống kê và phân loại

A. Thống kê

Ở trên tôi đã nói vì thiếu thống kê, ta không biết chắc giá trị của các thần phương trong Đông y.

Chắc độc giả đã nhận thấy có hồi đi tới đâu cũng nghe người ta phàn nàn thời tiết nóng quá hoặc mưa quá. Những lúc đó, giá có ai làm một bảng thống kê để so sánh với thời tiết cũng tháng đó những năm trước thì lời phàn nàn chắc bớt đi nhiều, vì có nhìn vào thống kê mới thấy nhiệt độ có hơn chỉ cũng chỉ một hai độ mà mực nước mưa hứng được có lẽ không tăng, chỉ xấp xỉ như các năm trước.

Thống kê là ghi chép và so sánh sự thực mà tại sao có người lại bảo nó là một phương pháp khoa học để nói láo? Có hai lý do:

- Một là không biết cách dùng thống kê

Chắc độc giả không ngờ được rằng phải có cử nhân toán, rồi học hai ba năm nữa, mới thành một nhà chuyên môn về thống kê. Tôi không hiểu gì nhiều về môn đó, chỉ xin kể ít thí dụ để bạn thấy không phải hễ cứ biết đếm là làm nổi thống kê.

Trong xưởng A, dùng 50 người thợ, tổng cộng số lương trả mỗi tháng là 100.000đ. Nếu ta chia 100.000đ cho 50 thấy rõ số lương trung bình là 2.000đ mà vội kết luận rằng xưởng đó trả lương thợ rất cao thì rất có thể ta lầm lẫn nặng; còn phải xem tiền lương cao nhất và thấp nhất là bao nhiêu nữa.

Cũng xưởng đó tháng 6 năm 1959 sản xuất nhiều hơn tháng 6 năm 1958, nhưng như vậy chưa đủ cho ban giám đốc mừng, vì có thể năng suất của mỗi người, của mỗi cái máy sụt đi, vì số thợ và số máy dùng năm 1959 nhiều gấp hai năm 1958.

Cũng đừng thấy cùng một số thợ mà hãng A sản xuất nhiều hơn hãng B, rồi kết luận rằng thợ hãng A siêng năng hơn hãng B: còn phải xét thợ hãng A làm việc trong những điều kiện ra sao nữa.

Rất nhiều người mắc lỗi này: thấy lương một thấy ký A là 2.400đ., lương công nhật của thợ B là 80đ., vội bảo thầy A ăn lương bằng thợ B. Như vậy là sai, vì thầy A không làm cả 30 ngày một tháng mà trung bình chỉ làm 25 ngày thôi, và nghỉ những ngày lễ và chủ nhật, cho nên phải chia 2.400đ. cho 25, được 96đ. Vậy thầy A lãnh hơn thợ B 16đ. một ngày.

Hồi tôi còn đi học, thấy sách Địa lý cho biết diện tích cầy cấy được của Nam Việt thì rộng mà dân số ít, tôi tưởng rằng người dân Nam Việt giàu gấp bốn, gấp năm người dân Bắc Việt, vô đây tôi mới thấy trong này nhiều điền chủ lớn hơn Bắc Việt, còn tá điền thì tuy không đói rách chứ không thể coi là giàu gấp bốn gấp năm nông dân Bắc Việt được.

- Hai là cố ý dùng sai thống kê

­Tôi tiếc là chưa được đọc cuốn How to lie with Statistics (Dùng thống kê biểu cách nào để lừa gạt?) của Darrell Huff. Đọc cuốn đó chắc biết được nhiều phương pháp “khoa học mà các chính phủ, các chính khách Âu Mỹ dùng để lòe đời. Nhưng coi một đoạn trong tạp chí Sélection du Reader’s Digest (số tháng chạp năm 1954) của Stuart Chase tôi cũng thấy được rằng dùng con số người ta có thể “chứng minh” cái gì cũng được, cho nó nói trắng, rồi lại bắt nó nói đen cũng được.

Chẳng hạn, người ta làm thống kê rất đúng, biết được rằng những sinh viên hút thuốc là đậu thấp hơn những sinh viên không hút thuốc. Đó là một sự thực hoàn toàn, không ai chối cãi được. Những kẻ thù thuốc lá, “nắm” ngay những con số đó để kết luận rằng thuốc lá có hại cho sự học. Những kẻ bênh vực thuốc lá lại chứng minh ngược lại rằng chính vì những sinh viên đó học kém óc không minh mẫn, nên phải hút thuốc cho tỉnh táo để học, và nhờ vậy mới đậu được, nếu không thì còn rớt nhiều hơn nữa.

Vậy thì sự thật ở đâu, hỡi các nhà thống kê? Ông Stuart Chase đưa một thuyết nghe cũng xuôi xuôi. Ông bảo những sinh viên hút thuốc là hạng giao thiệp đời, xã giao, học miễn đủ đậu thì thôi, không học gạo, cho nên không đậu cao. Thế là có ba thuyết: trắng, đen, xám. Nếu chịu khó tìm tòi, chúng ta cũng có thể đưa ra được một thuyết nữa, chẳng hạn những sinh viên nghiện thuốc phần nhiều là hạng hoặc kiếm được tiền hoặc gia đình có tiền, nên không siêng năng, vân vân…

Khi dân số một nước tăng lên thì những thống kê biểu cho ta thấy rằng số sinh viên, số người điên, số người đau tim, số tội nhân, số trai muộn vợ, số gái ế chồng vân vân… (tùy ý bạn, muốn thêm gì vô đây cũng được) đều tăng lên; và như vậy ta có thể kết luận ra sao cũng được, chẳng hạn: số người điên tăng cùng với số sinh viên (nghĩa là các trường Đại học làm cho người ta hóa điên), hoặc số tội nhân tăng cùng với số trường Đại học – Victor Hugo nghe thấy vậy tất phản đối dữ – hoặc số người đau tim tăng cùng với số trai muộn vợ và số gái ế chồng (không phải là vô lý)…

Cho nên hễ dùng thống kê biểu thì ta phải nhớ quy tắc đã chỉ ở một đoạn trên: Không nhất định rằng việc B xảy ra sau việc A mà B là kết quả của A. Những kẻ “bắt những con số phải nói dối” đã làm bộ quên quy tắc đó để gạt ta bằng cái hình thức hào nhoáng của khoa học.

B. Phân loại

Để so sánh, phán đoán, đôi khi ta cần phải phân loại. Tôi không bàn về các phương pháp phân loại mới mẻ, như phương pháp Brunet, Cutter, Crozet, Bliss, nhất là phương pháp thập tiến phổ cập (classement décimal universel, viết tắt: CDU) của Dewey[5] vì trong đời sống hàng ngày ít khi ta có dịp dùng đến chúng. Tôi chỉ xin nhắc lại hai qui tắc mà bạn nên nhớ:

Không được để một vật gì lọt ra ngoài các loại ta đã phân; và hễ có chung tính cách thì phải để chung vào một loại. Không được để có một vật gì ở vào một loại này mà cũng có thể ở vào loại khác.

Tản Đà đã bị Phan Khôi chê là lẩm cẩm trong Tao Đàn số 3 (ngày 1.4.1939) chỉ vì không biết qui tắc thứ nhất.

Tản Đà phân loại các bài thơ trong cuốn Khối tình con như vầy:

Phan Khôi bảo hỏng, đề nghị sửa lại:

Vì lối vịnh cũng là thơ, tại sao tách ra làm một loại khác. Nhận xét đó rất đúng và quy tắc thứ nhất là một quy tắc sắt.

Nhưng quy tắc thứ nhì còn tùy, có lúc không cần phải theo. Khi phân các loài hoa chẳng hạn, một thứ bông nào đã vào loài huệ thì không được vào loài khác, chẳng hạn như loài lan; nhưng khi phân loại sách thì có cuốn nên đặt vào hai loại, vì nội dung của nó thuộc về hai loại. Chẳng hạn cuốn Trông giòng sông Vị của Trần Thanh Mại theo tôi, nên đặt vào hai loại: Tiểu sử và Phê bình cho dễ kiếm.

❀ ❀ ❀

[1] Còn gọi là Tự học, một nhu cầu của thời đại (trieuthoa).

[2] Rất tiếc trong sách của tôi không có hình này (trieuthoa).

[3] Hình này vẽ chưa thật khéo. Muốn thấy rõ, phải coi hình trong cuốn Larousse Universel, về chữ Illusion d’optique.

[4] Có lẽ là in sai, theo tôi phải là “ngón trỏ và giữa” (trieuthoa).

[5] Coi cuốn Tổ chức công việc theo khoa học của soạn giả.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.