A. Chẳng hạn ta nhận thấy từ xưa tới nay, người nào cũng có lúc phải chết. Đó là một sự lý rộng.

Luyện Lý Trí

Lượt đọc: 250 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương Iii: Bốn Phép Lý Luận
1. Trước Hết Tôi Xin Bàn Về Phép Thứ Nhất: Phép Diễn Dịch

❊ ❊ ❊

1. Phép diễn dịch: Tam đoạn luận

A. Từ một sự lý rộng suy đến một sự lý hẹp

B. Từ một sự lý suy ra một sự lý khác liên lạc với nó

C. Liên đoạn luận

D. Nhị đoạn luân

2. Qui nạp

A. Phương pháp qui nạp

B. Luật nhân quả

C. Phương pháp thực nghiệm của Claude Bernard

3. Loại suy

A. Phương pháp và giá trị

B. Lối ví von

4. Phản chứng – Phương pháp và giá trị

Có bốn phép lý luận: diễn dịch, qui nạp, loại suy và phản chứng.

Soạn cuốn này tôi đứng về phương diện thực tế hơn là triết lý, nên chỉ xét qua phần lý thuyết của phép lý luận trong đời sống hằng ngày. Về phần lý thuyết độc giả nên tham khảo thêm cuốn Thuật tư tưởng của ông Nguyễn Duy Cần do nhà P. Văn Tươi xuất bản.

Diễn dịch là do một sự lý rộng suy cập đến một sự lý khác hẹp hơn mà tìm ra một kết luận.

Ta lại biết ông Xuân là người. Đây là một sự lý khác hẹp hơn.

Ta có thể kết luận rằng ông Xuân rồi thế nào cũng có lúc phải chết.

Và ta lý luận như vầy:

Làm người ai cũng phải chết. Mà ông Xuân là một người. Vậy ông Xuân sẽ phải chết.

Trong thí dụ đó ta xác nhận một điều. Muốn phủ nhận ta cũng có thể dùng phép diễn dịch. Ta nói:

Làm người không có ai sống hoài. Mà ông Xuân là một người. Vậy ông Xuân không thể sống hoài được.

Bạn nhận thấy phép lý luận đó gồm ba đoạn. Những câu số 1 là đoạn thứ nhất diễn một sự lý rộng; những câu số 2 là đoạn thứ nhì, diễn một sự lý hẹp hơn; những câu số 3 là đoạn thứ ba diễn kết luận. Vì gồm ba đoạn, nên lối lý luận tôi vừa dùng gọi là lối tam đoạn luận. Đoạn 1 gọi là đại tiền đề, đoạn 2 gọi là tiểu tiền đề, và đoạn 3 gọi là kết luận.

Lối tam đoạn luận có một sức thuyết phục rất mạnh, nhưng nó chỉ vững khi nào sự lý chung (tức đoạn đầu) là một sự thực ai cũng nhìn nhận.

Ta có thể dùng đồ giải này cho dễ hiểu. Ta vẽ hai vòng tròn, một vòng tròn lớn, một vòng tròn nhỏ nằm trọn trong vòng tròn lớn. Hễ điểm nào ở trong vòng tròn nhỏ thì đồng thời cũng ở trong vòng tròn lớn. Vòng lớn là đại tiền đề, vòng nhỏ là tiểu tiền đề.

B. Khi nào sự lý ở trong đoạn đầu không phải là một sự lý rộng, bao trùm, mà chỉ có liên lạc với sự lý ở trong đoạn nhì thì ta cũng dùng lối tam đoạn luận mà rút ở hai sự lý đó ra một kết luận.

Trong toán học ta thường dùng lối đó. Khi đầu bài cho ta biết:

A = B (1)

và A = C (2)

thì ta kết luận được: B = C (3)

Hoặc nếu ta có:

A = B (1)

và B = C (2)

thì ta cũng kết luận được: A = C (3)

Đồ giải của lối này là ba vòng tròn nối với nhau bằng một đường:

C. Nếu ta dùng từ ba tiền đề trở lên, cứ tiền đề sau là kết quả của tiền đề trước đứng sát nó, cái nọ nối cái kia, cho đến kết luận, thì phép lý luận của ta gọi là phép liên đoạn luận (cũng có người gọi là liên châu luận, vì các tiền đề xâu với nhau như một chuỗi hạt châu).

Trong cuốn Thuật tư tưởng, ông Nguyễn Duy Cần đưa thí dụ này:

“Plutarque nói con chồn trước đi ngang qua giá, hay lóng tai nghe phía dưới có nước chảy không. Nếu không nghe tiếng nước thì nó đi qua, bằng có nghe tiếng nước thì nó không đi. Dường như nó suy nghĩ như vầy:

Dưới miếng giá này có nghe tiếng;

Cái gì có tiếng thì động;

Cái gì động thì chưa lạnh đặc;

Cái gì chưa lạnh đặc thì lỏng,

Cái gì lỏng thì bở và sẽ bể tan ra.

Vậy miếng giá này không thể được sức nặng vì nó bở và sẽ tan ra.”

Tôi không biết chồn có lý luận như vậy không. Nhưng chúng ta gặp trường hợp đó sẽ suy nghĩ như vầy:

Dưới miếng giá này nghe có tiếng động. Tiếng đó là tiếng nước chảy. Vậy nước mới đông ở lớp mặt, và miếng giá này còn mỏng. Miếng giá này mỏng thì dẫm lên sẽ sụt, Chết mất.

Trong môn hình học ta thường dùng lối liên đoạn luận đó, chẳng hạn để chứng minh rằng góc A bằng 120°, có khi ta phải chứng minh hai ba chặng.

1.- góc A = góc C

mà 2.- góc C = góc E + góc F.

3.- góc E = 75°

góc F = 45°

vậy 4.- góc A = 75° + 45° = 120°

Chương đầu trong cuốn Đại học có đoạn:

Cách vật nhi hậu trí tri; trí tri nhi hậu ý thành; ý thành nhi hậu tâm chính; tâm chính nhi hậu thân tu; thân tu nhi hậu gia tề; gia tề nhi hậu trị quốc; trị quốc nhi hậu thiên hạ bình.

nghĩa là:

Mọi vật xét kỹ rồi sau trí thức mới xác đáng; trí thức đã xác đáng thì sau cái ý mới tinh thành; cái ý đã tinh thành thì sau cái tâm mới chính; cái tâm đã chính thì sau cái thân mới được sửa; cái thân đã được sửa thì sau nhà mới tề; nhà đã tề thì sau nước mới trị; nước đã trị thì sau thiên hạ mới bình.

Khổng Tử không diễn nốt đoạn kết luận, nhưng ai cũng tìm lấy được;

Vậy muốn bình thiên hạ thì trước hết phải xét kỹ mọi vật, phải “cách vật”.

Tất nhiên mỗi sự lý trong các đoạn 1, 2…7 có đúng thì kết luận mới đúng.

Ông Nguyễn Duy Cần bảo đoạn đó dùng phép tiền trí tam đoạn luận và giải nghĩa: “lối luận có hai hoặc có nhiều mạng đề, mà câu kết của mạng đề này là câu tiền đề của câu kế… tiếp tục nhau mãi” và ông phân biệt nó với lối liên châu luận mà ông giảng là: “một lối luận có rất nhiều mạng đề tiếp tục nhau mãi. Cái cuối của mệnh đề thứ nhất là cái đầu của mệnh đề thứ hai; cái cuối của mệnh đề thứ hai là cái đầu của mệnh đề thứ ba…”

D. Có khi, người ta không cần diễn đủ cả hai tiền đề, chỉ diễn một.

Tỷ dụ câu:

Văn chương anh Thu lưu loát nên ai cũng thích đọc.

Phân tích ra, ta chỉ thấy:

Văn anh Thu lưu loát (tiền đề) Nên ai cũng thích đọc. (kết luận)

Thực ra trong lối lý luận đó có ẩn đại tiền đề. Ta hiểu rằng:

Ai cũng thích văn lưu loát Mà văn anh Thu lưu loát Nên ai cũng thích đọc văn anh Thu.

Hoặc nếu ta nói:

Là người thì ai cũng có khi lầm lẫn nên các học giả cũng phải có khi lầm lẫn thì tiểu tiền đề được hiểu ngầm. Đó chính là:

Là người thì ai cũng có khi lầm lẫn. Mà các học giả cũng là người Nên cũng có khi lầm lẫn.

Trong trường hợp mà một tiền đề hiểu ngầm chứ không diễn ra như vậy, lối lý luận của ta gọi là lối nhị đoạn luận.

Lối này rất thông dụng trong lý luận hàng ngày. Khi liên lạc giữa tiền đề ẩn và tiền đề hiện rất mật thiết thì mọi người hiểu ngay, mà lời nói của ta lại gọn gàng, mạnh mẽ.

Nhưng lối đó rất dễ làm cho ta lý luận sai. Như tôi đã nói trong phép diễn dịch, đại tiền đề phải đúng thì kết quả mới đúng. Nếu đại tiền đề chưa chắc đã đúng mà ta lại ẩn nó, không diễn minh bạch ra, thì không còn ai hiểu gì nữa.

Một nhà văn nọ viết:

Trung Hoa chịu ảnh hưởng của Nho giáo nên dễ theo cộng sản.

Tại sao vậy? Nếu ta lập lại đại tiền đề ẩn ở trong câu đó thì sẽ được như vầy:

Hễ chịu ảnh hưởng của Nho giáo thì dễ theo cộng sản. Mà Trung Hoa chịu ảnh hưởng của Nho giáo. Nên dễ theo cộng sản.

Đại tiền đề ẩn: “Hễ chịu ảnh hưởng của Nho giáo thì dễ theo cộng sản”: là một điều phải chứng thực; chưa chứng thực mà tuyên bố như vậy thì chúng ta không tin được.

2. Phép qui nạp

A. Phương pháp qui nạp

Phép thứ nhì là phép qui nạp. Qui nạp ngược với diễn dịch. Diễn dịch suy từ một sự lý chung đến một sự lý riêng. Qui nạp thì bằng cứ vào nhiều sự lý riêng để gom lại, lập thành một sự lý chung.

Ta thấy hoặc biết rằng nhiều người, đồng thời với ta hoặc ở thời trước ta, đều chết.

Mỗi cái chết đó là một sự thực riêng về một người. Ta thu cả lại, gom lại, tìm được một luật chung: là người thì ai cũng phải chết. Như vậy là ta dùng phép qui nạp.

Trên kia tôi nói Qui nạp là bằng cứ nhiều sự lý riêng để lập thành một sự lý chung. Tôi lại gạch dưới tiếng nhiều. Nhiều là bao nhiêu? Không có số nhất định. Mới vài ba lần thì không gọi là nhiều được, có khi hàng chục, hằng trăm lần cũng chưa gọi là nhiều được. Càng nhiều càng tốt.

B. Luật nhân quả

Dùng lối qui nạp là nhận rằng hễ cùng một nguyên nhân thì kết quả tất phải giống nhau, là luật nhân quả. Như thấy có khói, ta biết ngay là có lửa, vì loài người nhận thấy hằng trăm hằng ngàn lần rằng khói do lửa sinh ra, lửa là nhân, khói là quả.

Những câu tục ngữ: “Quầng hạn, tán mưa”, “Chớp đông nhay nháy, gà gáy thì mưa”, “Tháng bảy heo may, chuồn chuồn bay thì bão”, “Trời nắng tốt dưa, trời mưa tốt lúa”… đều là áp dụng lối đó. Phần nhiều những câu đó đúng. Nhưng cũng có những nhận xét của cổ nhân mà ta thấy sai: chẳng hạn những dị đoan ra ngõ gặp gái là điềm xấu; sao chổi hiện là có giặc; ngày mùng năm mà xuất hành thì gặp sự chẳng may…

Sở dĩ kết luận sai là vì có khi nhiều nguyên nhân cùng sinh một kết quả, nếu ta chỉ biết có một nguyên nhân mà vội quả quyết rằng chính nó đã sinh ra kết quả thì là lầm lẫn. Lại cũng có khi hai việc ngẫu nhiên xảy ra, cái sau kế ngay cái trước, không có liên lạc gì với nhau cả, mà ta vội kết luận rằng việc sau là kết quả của việc trước. Còn nhiều lỗi nữa mà tôi sẽ xét kỹ ở chương sau.

Vì lối qui nạp không được chắc chắn như lối diễn dịch, dễ gây lầm lỗi, nên các nhà khoa học rất thận trọng khi dùng nó. Chẳng những phải nhận xét kỹ nhiều lần trước khi kết luận, mà kết luận đó cũng chỉ nên tạm coi là có thể đúng thôi, nghĩa là chỉ coi như một ức thuyết chứ chưa nhận là một sự thực; còn phải thí nghiệm ngược lại nhiều lần, nếu đúng mới dám tuyên bố là một qui luật.

C. Phương pháp thực nghiệm của Claude Bernard

Tôi xin trích một đoạn văn của Claude Bernard tả phương pháp thực nghiệm của ông để độc giả dễ hiểu.

Ông là một nhà sinh lý học danh tiếng của Pháp ở thế kỷ trước (1813 – 1878), tác giả cuốn Y học thực nghiệm nhập môn (Introduction à l’étude de la médecine expérimentale – 1865), một trong những cuốn căn bản về phương pháp khoa học. Người ta có thể nói rằng đã sáng lập ra môn tây y hiện đại. Ông nghiên cứu một cách có phương pháp những sự kiện rồi dùng thí nghiệm để kiểm soát lại giả thuyết. Một hôm vô tình nhận thấy rằng những con thỏ mua ở chợ có nước tiểu trong và chứa chất acid, ông sinh ra suy nghĩ. Dưới đây là lời của ông:

“Điều đó làm tôi ngạc nhiên vì loài thỏ ăn cỏ, nước tiểu thường đục và có chất kiềm; còn loài ăn thịt, như mọi người đều biết, trái lại, nước tiểu trong và có chất acid. Sự nhận xét đó về tính cách acid của nước tiểu những con thỏ gợi cho tôi ý nghĩ rằng những con vật đó phải ở trong hoàn cảnh tư dưỡng của loài ăn thịt.

Tôi đoán rằng chắc chúng đã phải nhịn ăn từ lâu và do đó, thành loài vật ăn thịt, sống nhờ huyết của chúng. Dự đoán và ức thuyết đó, muốn kiểm soát bằng thí nghiệm là việc dễ dàng nhất. Tôi bèn cho thỏ ăn cỏ, và vài giờ sau nước tiểu của chứng hóa đục và có chất kiềm. Rồi tôi lại bắt chúng nhịn đói, và sau hai mươi bốn giờ, nhiều lắm là ba mươi sáu giờ, nước tiểu lại trong và có nhiều acid; rồi lại cho ăn cỏ, nước tiểu lại có chất kiềm. Tôi làm lại nhiều lần thí nghiệm giản dị đó và lần nào kết quả cũng như vậy. Rồi lại thí nghiệm loài ngựa, một loài ăn cỏ cũng có nước tiểu đục có chất kiềm…

Do những thí nghiệm trên, tôi đề khởi định lý tổng quát này mà từ trước chưa ai biết là: khi phải nhịn đói thì tất cả các loài vật đều sống bằng thịt, thành thử lúc đó, nước tiểu của loài ăn cỏ cũng giống nước tiểu của loài ăn thịt.

Muốn chứng thực rằng những con thỏ của tôi lúc đó đích thị là sống bằng thịt, tôi phải làm một thí nghiệm. Phải dùng thí nghiệm mà thực hiện được một con thỏ ăn thịt, bằng cách nuôi nó bằng thịt, để xem nước tiểu của nó có trong, chứa chất acid và tương đối nhiều yếu tố như trong khi nhịn đói không. Cho nên tôi nuôi thỏ bằng thịt bò hầm để nguội (món đó chúng ăn ngon lành khi không có gì khác để ăn). Lời dự đoán của tôi lại đúng một lần nữa, và suốt thời gian chúng ăn thịt như vậy, nước tiểu của chúng trong và có chất acid.

Đó là một sự kiện đặc biệt rất đơn giản, nó cho ta hiểu một cách dễ dàng sự tấn triển của cách lý luận thực nghiệm. Khi người ta thấy một hiện tượng khác thường thì luôn luôn phải tự hỏi do đâu mà có hiện tượng đó, hay nói cách khác, là phải tìm nguyên nhân gần của nó, lúc đó trong óc ta hiện ra một lời đáp hoặc một ý nào đó mà ta phải đem ra thí nghiệm. Khi thấy nước tiểu acid của các con thỏ, tự nhiên tôi hỏi nguyên nhân do đâu.

Ý thí nghiệm của tôi đã do óc tôi thấy nước tiểu có chất acid của con thỏ mà liên tưởng ngay tới tình trạng tư dưỡng của loài ăn thịt.

Phép lý luận qui nạp của tôi là phép tam đoạn luận này: nước tiểu của loài ăn thịt có chất acid; mà những con thỏ tôi thấy đó, nước tiểu có acid, vậy chúng ăn thịt nghĩa là chúng đã nhịn ăn. Đó, phải dùng thí nghiệm để chứng minh điều đó.”

Đoạn đó rất có giá trị không phải về phương diện nghệ thuật mà về phương diện luyện trí. Claude Bernard đã dùng cả hai phép diễn dịch và qui nạp để tìm ra chân lý.

Mới đầu ông diễn dịch theo phép tam đoạn luận:

Nước tiểu của loài ăn thịt có chất acid Mà những con thỏ mua ở chợ, nước tiểu có acid Vậy chúng đã ăn thịt.

Ông suy nghĩ: nhưng không ai nuôi thỏ bằng thịt, vậy chắc chúng đã phải nhịn đói từ lâu mà sống nhờ huyết của chúng. Muốn cho chắc chắn, ông thí nghiệm, cho thỏ ăn cỏ thì nước tiểu của chúng có chất kiềm, bắt chúng nhịn đói thì nước tiểu lại có chất acid, như vậy nhiều lần.

Thí nghiệm về loài thỏ, rồi thí nghiệm về loài ngựa. Vì ngựa cũng ăn cỏ như thỏ.

Do nhiều sự thực riêng đó, ông qui nạp thành một luật:

Nhiều con thỏ khi nhịn đói phải sống bằng huyết của nó, nhiều con ngựa cũng thế. Vậy mọi loài khi nhịn đói phải sống nhờ bằng huyết của nó, nghĩa là bằng thịt.

Nhưng ông vẫn chưa tin luật đó, mới chỉ là môt ức thuyết phải phản thí nghiệm: ông cho thỏ ăn thịt, quả nhiên nước tiểu của nó có chất acid. Lúc đó ông mới chịu nhận giả thuyết của ông là một định luật.

Độc giả chắc không còn tin rằng ra ngõ gặp gái là một điềm xấu nữa, tôi mong vậy. Nhưng tôi vẫn thấy nhiều bà tin dị đoan đó. Muốn cho các bà đó hết tin, ta có thể theo phương pháp của Claude Bernard, đề nghị với các bà:

Thí nghiệm đi: ghi hết các lần ra ngõ gặp gái rồi xem những lần đó có xui không, bao nhiêu lần xui, bao nhiêu lần không? Rồi phản thí nghiệm: ghi hết những lần ra ngõ không gặp gái, xem những lần đó có hên không, bao nhiêu lần hên, bao nhiêu lần xui.

Như vậy trong ba tháng được khoảng 100 lần thì các bà sẽ thấy ngay được dị đoan đó còn đáng tin nữa hay không?

Lối qui nạp nếu biết cách dùng như Claude Bernard thì rất có lợi. Nhờ lối đó và lối diễn dịch mà loài người đã tìm thấy được hầu hết những chân lý trong cái kho tàng trí thức của mình.

3. Phép loại suy

A. Phương pháp và giá trị

Phép loại suy không có giá trị bằng hai phép trên vì nó không thật hợp lý, không vững, dễ lầm.

Ta thấy chất sắt đốt nóng thì giãn ra. Ta cho đồng cùng một loại với chất sắt, và ta suy ra rằng đồng đốt nóng cũng giãn ra. Khoa học cho ta biết rằng loại suy như vậy là đúng. Nhưng tôi đã nghe một người lý luận rằng: gỗ cũng như đồng, như sắt, trời nắng thì dãn ra. Điều này thì hoàn toàn sai: trời nóng thì gỗ co lại, trời mưa thì nó mới nở.

Người đó đã lầm vì gỗ không cùng một loại với sắt với đồng, mà lại cho nó vào chung một loại rồi suy luận.

Cũng vì cho trái đất, mặt trăng và kim tinh cùng một loại với nhau, nên người ta nghĩ rằng trên cung trăng, trên kim tinh cũng có người như trên trái đất. Điều đó chưa biết chắc được, nhưng các nhà khoa học ngày nay quả quyết rằng trên mặt trăng không có người như chúng ta.

Loại suy tựa như diễn dịch và qui nạp mà lại khác diễn dịch và qui nạp. Coi những bảng đối chiếu dưới đây bạn sẽ thấy rõ:

Ta thấy bước đầu hai phép cùng khởi từ một sự lý; sự lý phải đúng thì lý luận mới đúng. Sự lý trong thí dụ là: Chất đồng đốt nóng thì giãn. Nó đúng.

Qua bước thứ nhì, hai phép dời nhau ra: Phép diễn dịch lấy một phần nhỏ trong một phần lớn: tức một thỏi đồng trong cả cái loại đồng. Còn phép loại suy thì lấy một vật (sắt) mà ta cho là cùng một loại với vật trước (đồng), loại này là loại kim thuộc.

Tới bước thứ ba – kết luận – hai lối cùng một cách suy diễn như nhau.

Vậy khác nhau ở bước thứ nhì: một bên là cùng một chất, một bên là cùng một loại. Muốn loại suy cho đúng thì phải chứng minh thêm rằng sắt cùng một loại với đồng, nghĩa là có chung những tính cách chính của đồng.

Qui nạp đi từ nhiều sự thực nhỏ mà tìm ra một luật chung. Còn loại suy đi từ một sự thực mà tìm ra được một sự thực khác. Qui nạp dùng tính cách đồng nhất mà suy ra cho rộng hơn; loại suy dùng tính cách tương tự mà suy ra một điều khác.

Trong phép loại suy, chính óc ta lý luận như vầy:

Chất đồng đốt nóng thì giãn, Mà đồng là một chất kim thuộc, Vậy tất cả các kim thuộc đốt nóng đều giãn, Mà sắt cũng là một kim thuộc, Vậy sắt đốt nóng cũng giãn.

Chỗ ta phải cẩn thận, chỗ mà nhiều người thường lầm là ở giai đoạn thứ nhì (đồng là một kim thuộc) và thứ tư (sắt cũng là một kim thuộc). Và bây giờ bạn đã hiểu tại sao thí dụ tôi dẫn ở trên: “gỗ đốt nóng cũng giãn” là một điều vô lý vì gỗ đâu phải là một loại kim thuộc như đồng mà gọi là cùng loại được. Đã không cùng loại mà loại suy thì tất phải suy lầm.

Phép loại suy tuy kém giá trị nhưng lại rất hữu ích: nếu không có óc loại suy thì sự hiểu biết của loài người sẽ rất hẹp, biết điều nào chỉ biết được điều đó thôi, không suy ra được những trường hợp tương tự. Và nhiều khi không dùng lối loại suy thì không còn cách nào khác để đoán sự thực. Chẳng hạn về lịch sử, có cách nào thí nghiệm được đâu; chỉ có cách dùng những tài liệu thời trước để lại, rồi suy từ đời nay mà đoán ra thời xưa: trong những trường hợp tương tự người thời nay hành động ra sao thì người xưa cũng như vậy; ở một nơi khô khan như vậy thì đời sống chắc phải như thế… Và cả môn siêu hình học gần như hoàn toàn xây dựng trên phép loại suy. Vì vậy mà lịch sử, siêu hình học không được sắp vào loại khoa học đích xác.

B. Lối ví von

Trong văn chương người ta thường dùng lối ví để cho người đọc dễ thấy, để làm cho một ý trừu tượng thành một ý cụ thể. Ví dụ khuyên ai nên lựa bạn mà chơi, người nói:

Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng.

Hoặc: ở bầu thì tròn, ở ống thì dài.

Lối đó cũng từa tựa loại suy nhưng còn kém loại suy một bậc, chẳng chứng minh được điều gì cả.

Loài người đâu chịu ảnh hưởng của xã hội tới cái mức “ở bầu thì tròn, ở ống thì dài”. Vả lại câu đó nói về sự ảnh hưởng tới thân thể, liên lạc gì tới sự ảnh hưởng về tinh thần?

Còn như câu “gần đèn thì sáng” nếu dùng để chỉ cái nghĩa ở gần người sang cũng được hưởng lây cái sang thì may ra còn đúng.

Lối “ví ví von von” đó có cái lợi là làm cho văn thêm tươi, nhưng cái lợi đó không bỏ cái hại là đánh lạc sự suy nghĩ của cả người đọc lẫn người viết. Người đọc thấy có chút gì hơi giống nhau giữa hai câu:

Vừng trăng khi khuyết khi tròn

Người đời lúc thạnh, e còn lúc suy.

rồi cho rằng câu trên đã đúng thì câu dưới cũng phải đúng. Người viết thấy ví dụ như vậy người đọc thích mà dễ tin, càng ưa tìm những hình ảnh để so sánh mà không chú trọng đến phép lý luận nữa.

Cũng may, lối hành văn “tài hoa” đó rất thịnh ở thời xưa ngày nay đã ít người trọng rồi.

4. Phản chứng: phương pháp và giá trị

Khi người ta không có cách nào chứng minh được một điều A là sự thực, thì người ta dùng tới cách phản chứng. Người ta đặt ra một giả thuyết rằng có một điều B trái với sự thực đó, rồi người ta chứng minh rằng giả thuyết B đó không thể có được; sau cùng người ta kết luận rằng B đã không thể có được thì A tất phải có.

Trong môn Hình học, khi nào bí lắm thì người ta phải dùng lối đó. Xưa kia, các nhà toán học không chứng minh nổi hai tam giác có ba cạnh bằng nhau từng cặp một thì bằng nhau. Người ta phải dùng lối phản chứng: Người ta thí dụ có hai tam giác ABC và A’B’C’ có ba cạnh bằng nhau AB = A’B’, BC = B’C’, AC = A’C’, nhưng hai tam giác đó không bằng nhau. Người ta đặt giả thuyết như vậy. Rồi người ta chứng minh rằng giả thuyết đó đưa đến những điều vô lý. Kết luận là nhận rằng hai tam giác đó bằng nhau.

Ngày nay, đã tìm thấy được cách chứng minh khác, chứng minh bằng diễn dịch, người ta bỏ cái lối chứng minh bằng phản chứng đó đi. Nhưng người ta vẫn còn phải dùng lối đó để chứng minh rằng Hai vòng tròn O và O’ giao nhau nếu bán kính R của vòng tròn O và bán kính R’ của vòng tròn O’ hợp với điều kiện này: R – R’ < OO’ < R + R’

Người ta lý luận như sau:

Hai vòng tròn có thể có 5 vị trí tương đối với nhau. Ta giả tỷ rằng kết luận trên kia không đúng, nghĩa là hai vòng tròn O và O’ không giao nhau. Ta thử xét 4 trường hợp khác ngoài trường hợp trong kết luận đó.

Nếu hai vòng tròn ở ngoài nhau thì OO’ > R + R’, kết quả đó trái với giả thuyết là OO’ < R + R’ Nếu nó ngoại tiếp với nhau thì OO’ = R + R’, kết quả đó cũng trái với giả thuyết OO’ < R + R’ Nếu nó nội tiếp nhau thì OO’ = R – R’, kết quả đó cũng trái với giả thuyết OO’ > R – R’ Nếu nó ở trong nhau thì OO’ < R – R’, kết quả đó cũng trái với giả thuyết OO’ > R – R’

Và hai vòng tròn chỉ có thể có 5 vị trí tương đối với nhau: bốn vị trí mới xét đã trái với giả thuyết, nghĩa là hai vòng tròn O và O’ phải giao nhau.

Trong đời sống, ta cũng thường dùng phép phản chứng. Chẳng hạn ta đi vắng về nhà thấy bình bông của ta bể. Ta nghi cho em Xuân. Ta không chứng minh được rằng Xuân có lỗi; ta tìm cách chứng minh rằng cái sự nó không đánh bể bình bông là một điều vô lý. Ta bảo nó:

“Trong nhà chỉ có bốn đứa bay thôi. Thằng Tạo giờ đó còn đi học. Còn Huệ theo má nó lại bà Phán Tân. Còn thằng Tiến thì suốt buổi ở dưới bếp chơi với vú em. Vậy ba đứa không đánh bể rồi. Nếu mày cũng không đánh bể nữa thì làm sao nó bể được? Không phải mày thì còn ai vào đó nữa?”

Em Xuân đáp:

“Thưa ba, con cũng không đánh bể ạ. Có thể rằng con mèo nhảy từ nóc nhà xuống rồi đụng phải. Cũng có thể rằng gió phất tấm màn này, đụng phải cành huệ trong bình rồi rớt.”

Ta đuối lý. Em ấy đã cho ta thấy nhược điểm của phép phản chứng. Phép đó chỉ có giá trị khi nào ta xét hết được mọi trường hợp (như trong hình học tương đối). Mà ở ngoài đời, thường thường có một hai trường hợp ta không ngờ được (như trong thí dụ bình bông trên kia) nên ta không thể kết luận được. Ngay trong toán học, phép đó cũng không có giá trị như phép diễn dịch, người ta miễn cưỡng phải dùng nó đấy thôi.

Nhiều người còn dùng phép đó chứng minh rằng có đấng Tạo Hóa: Nếu không có đấng tạo hóa thì ai sinh ra thủy tổ loài người, loài vật? Bảo là tự nhiên mà có thì vô lý, vì ở đời có cái gì tự nhiên mà sinh ra đâu? Vậy thì tất phải có một đấng sinh ra vạn vật.

Nhưng có người bẻ lại: “Thế đấng sinh ra vạn vật đó ở đâu mà sinh ra?” Bí mật đó, con người không hiểu nổi. Tín ngưỡng thuộc về tình cảm chứ không thuộc về lý trí.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.