Định lệ thứ nhất: đồng nhất Định lệ thứ nhì: theo một hướng nhất định Định lệ thứ ba: phải có liên lạc Định lệ thứ tư: cơ sở phải vững Một mẫu lý luận chặt chẽ.
Ta phải thỏa thuận với ta rồi mới có thể suy tưởng, lý luận được. Khi ta đã cho màu hồng là đẹp màu tím là xấu thì ít nhất trong nửa giờ, một giờ sau ta cũng phải nhận rằng màu hồng là đẹp, màu tím là xấu. Có thể rằng trong ít tháng, ít năm nữa ý kiến của ta thay đổi, không thích màu hồng nữa mà thích màu xanh, nhưng lúc đó ta phải nhận rằng ta đã bỏ ý kiến hồi trước đi rồi. Không thể nào cùng một lúc, tuyên bố rằng màu hồng đẹp rồi lại bảo nó là xấu. Phải có một sự hằng cửu tối thiểu nào đó trong tư tưởng thì mới có thể lý luận.
Chúng ta không bắt buộc mọi người phải có sự hằng cửu về tư tưởng trong suốt đời, như vậy là không cho người ta tiến, không cho người ta thay đổi. Có kẻ trách Lương Khải Siêu, một văn hào Trung Hoa ở cuối đời nhà Thanh, đã ba lần thay đổi chính kiến: mới đầu theo quân chủ, sau chủ trương quân chủ lập hiến, sau lại thích thể dân chủ hơn, sau cùng trở lại quân chủ lập hiến, và người ta đặt cho ông cái tên là “Lương tam biến”. Kể ra, làm cách mạng mà như vậy thì chủ trương cũng kém vững thật; nhưng ta có thể hiểu cho họ Lương rằng vì nhiệt tâm cứu quốc, thấy tư tưởng nào của châu Âu mà có vẻ cao đẹp ích lợi cho quốc gia là theo liền, không kịp xét kỹ, đến khi áp dụng không được, mới bỏ đi, theo tư tưởng khác. Lỗi đó, nhiều danh nhân khác cũng mắc, như André Gide, Jean Sartre, mới đầu thích chủ nghĩa xã hội, sau thấy rõ đời sống ở Nga, chính sách của Nga mà đổi hướng. Ta không nỡ trách những con người đó, tư tưởng của họ đã thay đổi nhưng luôn luôn họ thành thực với họ. Họ chỉ đáng trách nếu cùng một lúc họ khen một chính thể nào đó là hoàn toàn mà lại vừa chê là cực tệ. Lúc đó họ không thỏa thuận với họ nữa mà hóa ra mâu thuẫn với bản thân và quên định lệ: “A là A”, mà các triết gia gọi là định lệ đồng nhất.
Định lệ đó buộc ta khi đã nhận một ý nào rồi thì không được nhận một ý trái ngược với nó nữa. Đã gọi con vật nọ là con mèo thì đừng gọi nó là con chó. Nhưng ít khi người ta nhớ điều ấy nên hóa ta mẫu thuẫn với bản thân. Cứ thành thực mà tự xét, chúng ta sẽ thấy ít nhất cũng đã có một lần “ba phải”. Một bạn rủ ta đi chơi Đà Lạt, khoe cảnh đẹp của rừng núi, ta bằng lòng về nhà hỏi ý vợ con, vợ con không tán thánh, chê Đà Lạt lạnh và buồn, đề nghị ra Long Hải tắm biển thích hơn, ta cũng lại đồng ý nữa; rồi hôm sau có người rủ đi Huế coi cung điện và lăng tẩm, ta cũng lại siêu lòng luôn.
Như vậy cũng chưa có gì mâu thuẫn lắm vì ba nơi đó đều có cái đẹp, cái thú riêng, và khi nghe người khác ca tụng cái đẹp, cái thú đó thì ta quên những bất tiện của nó đi.
Còn nhiều cái mâu thuẫn khác khó tha thứ được hoặc tức cười hơn. Một ông khoa trưởng trường đại học nọ tuyên bố rằng sẽ cho việc dùng tiếng Việt làm chuyển ngữ ở bậc đại học “tiến tới”, mà ít phút sau ông lại bảo ai cũng đòi cho tiếng Việt được dùng làm chuyển ngữ ở bậc đại học, nhưng chẳng ai có thể giảng được là tại sao, như thế thì ông có mâu thuẫn với ông không hay là nghĩ rằng thiên hạ đã mù quáng đòi hỏi điều đó cho kỳ được thì ông cũng miễn cưỡng cho nó “tiến tới” vậy?
Ông Vũ Bằng mà tôi trọng là có văn tài cũng mắc lỗi mâu thuẫn trong cuốn Khảo cổ về Tiểu thuyết (P. Văn Tươi – 1955).
Trang 40, 41 ông viết:
Ở bên cạnh những truyện đó, lại còn có nhiều truyện có đủ tính cách là tiểu thuyết, là những bức họa miêu tả tính tình và phong tục nhưng cũng có chủ đề và cũng định biểu dương[1] bằng cách này hay cách khác một cái gì[2]. Đó là trường hợp của những tiểu thuyết của phái tự nhiên và nhất là những truyện “di truyền tiến hóa” của đại văn hào Emile Zola. Truyện Kim Vân Kiều của Nguyễn Du có thể liệt vào trong dạng này[3]. So sánh với các truyện khác, Kiều có nhiều tính cách của một tiểu thuyết nhất, hành động và câu nói của các vai trong truyện tự nhiên phóng khoáng và không bị trói buộc vào chủ đề quá, nhưng tựu trung cũng là vẫn muốn tỏ rằng:
Chữ TÀI chữ MỆNH khéo là ghét nhau.
… bỉ sắc tư phong
Trời xanh quen thói má hồng đánh ghen
Tu là cội phúc, tình là dây oan.
“Kiều cũng như những truyện của phái tự nhiên ở Pháp đều là tiểu thuyết chủ đề”.
Trang 48, ông cũng nói:
Truyện của cụ – tức Đoạn Trường Tân Thanh, tức truyện Kiều của Nguyễn Du – viết có chủ đề rõ rệt mà không ai thấy qua một đoạn nào bị câu thúc vì chủ đề hết cả.”
Nhưng tới trang 85, ông lại chủ trương ngược lại:
“Nguyễn Du chỉ muốn tả hết cái đời truân chuyên của Kiều bằng ngòi bút của một nhà tiểu thuyết và không định biểu dương gì cả.”
Thế là có chủ đề, có định hướng hay không? Có định biểu dương một điều gì hay không? Làm sao mà hiểu được?
Và đây là một mâu thuẫn của nhà cầm quyền Đông Đức năm 1950 mà ông Marcel Boll đã trích dẫn trong cuốn L’education du jugement (PUF - 1954). Trong một bản chỉ thị gởi cho các giáo viên, khoản IV viết:
“Nói tới tự do là một sự vô nghĩa; không có một người nào tự do cả.”
“Mỗi nhà giáo phải tận lực nâng đỡ cho phong trào Thanh niên Đức tự do”.
Chưa nực cười bằng lời tuyên bố dưới đây của một chính khách Pháp Joseph Prudhomme:
“Tôi thề sẽ nâng đỡ, bênh vực chính sách của chúng ta và nếu cần thì đả đảo nó.”
Và xin bạn thử nghĩ kỹ xem khẩu hiệu “chiến tranh vì hòa bình” của thực dân Pháp thời gần đây có nghĩa lý gì hay không?
2. Định lệ thứ nhì: theo một hướng nhất định
Nhưng một vật có thể ở trong nhiều nhóm khác nhau.
Ví dụ con mèo ở trong loại mèo, mà cũng ở trong loại gia súc. Một người có thể ở trong một đảng chính trị và ở trong một hội văn nhân. Khi lý luận mà gặp trường hợp đó thì ta phải nhớ định lệ này nữa, hễ khởi luận theo một hướng nào đó thì kết luận cũng phải theo hướng ấy, không thể đổi hướng được.
Ví dụ ta bảo “loài mèo bắt chuột”, là ta khởi luận theo hướng “loài mèo”; ta không thể lấy lẽ rằng loài mèo là một gia súc mà kết luận rằng: “các loài gia súc đều bắt chuột”, vì gia súc không phải chỉ có loài mèo, mà còn có heo, bò, trâu, ngựa, mà những vật này tuyệt nhiên không biết bắt chuột. Lỗi của ta là đã khởi luận từ loài mèo mà kết luận bằng loài gia súc.
Muốn thấy rõ, xin bạn coi hình bên phải. Vòng tròn chỉ hết các loài gia súc: chó, mèo, trâu, bò ngựa, heo, dê… mỗi múi chỉ một loài. Một điểm ở trong múi Mèo là một điểm ở trong vòng tròn; nhưng không nhất định rằng một điểm nào khác ở trong vòng tròn cũng phải ở trong múi Mèo, nó có thể ở trong múi khác: Chó, Heo, Dê vv…

Định lệ này cũng như định lệ trên, rất quan trọng vì là cơ sở cho sự liên lạc của tư tưởng. Nó cũng rất minh bạch, ai cũng nhận thấy vậy mà ta vẫn thường xuyên quên nó và mắc cái bệnh vơ đũa cả nắm, gây biết bao sự hiểu nhầm, bất bình giữa các cá nhân với nhau, tệ hơn, giữa các dân tộc với nhau nữa.
Mới đặt chân tới một xứ lạ, thấy một người bản xứ ăn cắp, vội kết luận ngay rằng dân xứ đó có tánh ăn cắp. Một người bản xứ nghe thấy vậy cũng vội kết luận ngay rằng tất cả các người ngoại quốc đều vu oan và miệt thị dân tộc mình. Thế là đủ gây sóng gió.
Rồi tới khoản chính:
Gần đây một người viết bài đăng báo phàn nàn rằng một số sinh viên trường Đại học nọ có những cử chỉ lố lăng, những hành động thiếu đạo đức, thế là một số đông sinh viên trường đó hợp nhau, tự cho như vậy là làm thương tổn đến danh dự của cả trường, viết bài phản đối kịch liệt. Giá họ hợp nhau để cảnh cáo các con “chiên ghẻ” của họ thì phải hơn.
Những chuyện như vậy xảy ra hàng ngày chỉ vì người ta không chịu suy nghĩ.
Cũng vì lý luận lạc hướng mà chúng ta thường khen loài kiến là mạnh, nhỏ bé như vậy mà lôi kéo được những cọng cỏ, những miếng gỗ, khúc bánh lớn gấp ba bốn lần nó, và người ta thường kết rằng sức của nó có thể bằng mười lần sức của ta.
Một viên kỹ sư Thụy Điển bảo điều đó sai. Ông ta lý luận như vầy: “Ta thí dụ một người cao hai thước. Người đó có thể khiêng dễ dàng một khối tròn bằng sắt đường kính là 20 phân, nặng 35 ki-lô, nghĩa là 35.000 ram. Bây giờ ta thu nhỏ người đó lại ngàn lần, còn 2 li chiều cao, ta cũng thu nhỏ khối tròn theo tỷ số đó, còn 35 ram và đường kính sẽ là 2 phân theo sức nặng 35 ram đó. Vậy thì loài người thu nhỏ lại như kiến sẽ mạnh hơn loài kiến nhiều lắm, vì chở nổi một vật lớn gấp mười lần thân thể kia mà”.
Viên kỹ sư đó đã lầm trên căn bản. Hễ rút chiều cao của người ngàn lần thì cũng phải rút đường kính của khối tròn, chứ sao lại rút sức nặng của nó? Mà nếu rút đường kính đi ngàn lần thì chỉ còn 2 phần 10 li; có gì đủ chứng minh là mạnh?
Nhưng chính ta cũng sai khi khen loài kiến mạnh vì chúng chở được những vật lớn gấp hai, gấp ba lần chúng. Sao ta chỉ xét tới chiều dài, chiều ngang của chúng, đáng lẽ phải so với sức nặng của chúng với sức nặng chúng chở chứ? Khốn nỗi, có ai làm cái việc cân kiến đâu, chỉ nhìn bề to của chúng rồi lý luận theo hai hướng khác nhau.
3. Định lệ thứ ba: Phải có liên lạc trong lý luận
Đặt liên tiếp nhiều ý với nhau không phải là lý luận, nếu giữa những ý đó không có sự liên lạc chặt chẽ. Muốn làm thành một dây xúc xích không phải cứ để khoen nọ kế khoen kia là đủ, mà phải móc chúng vào nhau.
Môn toán học, hơn hết thảy các môn học khác, tập cho ta áp dụng định lệ đó, và chỉ quên một lần là cả bài toán của ta sai. Nhưng hễ rời môn toán ra là ta bỏ ngay tập quán ấy mà cứ chắp càn ý nọ với ý kia, chẳng cần xét chúng có liên lạc gì với nhau hay không.
Các nhà “hùng biện” rất hay dùng thuật chắp càn ấy để làm mê hoặc thính giả; nghe họ ta tưởng họ có lý lắm, mà về nhà, nếu được đọc bài diễn văn của họ thì mới thấy từ đầu chí cuối chỉ là một đống gạch vụn. Họ nói huyên thuyên, bàn về vấn đề xuất cảng gạo, về chính thể dân chủ, về giáo dục, ngoại giao… rồi kết luận rằng…mọi người phải hy sinh cho Tổ quốc.
Tôi xin lỗi độc giả lại phải mượn một thí dụ của ông Vũ Bằng trong cuốn Khảo về tiểu thuyết, chỉ vì có sẵn ở bên cạnh. Trang 29 cuốn đó ông viết:
“Đến vấn đề di truyền. Không ai có thể cãi được rằng thuyết di truyền vô cùng quan trọng. Hiện nay các nhà tiểu thuyết vẫn còn đem ra áp dụng thuyết đó, nhưng áp dụng một cách kín đáo, chứ không kềnh càng như thời Emile Zola nữa. Đem thuyết di truyền ra mà làm kềnh càng quá độ, người ta xét nhận thấy một điều này: các nhà viết tiểu thuyết coi ảnh hưởng sự di truyền đối với nhân vật trong truyện quá to, họ nói đến nhiều quá, gớm ghiếc quá, đến nỗi người xem phải tự nghĩ không biết mình có biết rõ ràng ảnh hưởng di truyền về vợ mình, con mình, bè bạn mình như thế không, và quả thực người ta có cần biết ảnh hưởng của sự di truyền đến thế không? “Phàm gọi là văn, muốn kể là một tác phẩm nghệ thuật thì điều cần trước nhất là luật bình quân. Những nhà tiểu thuyết bây giờ, phần nhiều đã chú ý về luật bình quân đó trong việc sắp đặt yếu tố xây dựng truyện. Thật là một điều tốt đẹp. “Đứng trước sự tốt đẹp, chúng ta không thể đứng vững không học đòi bắt chước, bởi vậy mười năm trở lại đây làng văn tiểu thuyết Việt Nam cũng đã nhóm lên cái phong trào viết truyện “gần đời, thiết thực” mà người thứ nhất đem tải vào đây đã tạm gọi nó là “thứ truyện không có truyện”. Đương quen với những truyện “Tây du” “Phong kiếm” rồi đến những truyện “phóng ô tô bắt cướp”…”
Tôi tìm hoài không thấy một liên lạc gì giữa đoạn 1 và đoạn 2, giữa đoạn 2 và đoạn 3. Tác giả có dùng tiếng tốt đẹp để móc đoạn 3 và đoạn 2; nhưng đoạn 2 nói về luật bình quân mà đoạn 3 nói về thứ truyện không có truyện, như vậy cái móc đã tuột rồi.
Làm toán thì bắt buộc phải viết
A = B
B = C
Vậy: A = C
Còn làm văn, ta cứ viết:
A = B
C ┴ D
Rồi kết luận: B // D
Văn chương khác toán pháp ở chỗ đó chăng?
4. Định lệ thứ tư: Cơ sở lý luận phải vững
Có khi lý luận bề ngoài rất chặt chẽ mà lại sai vì dựng trên một cơ sở không vững. Lý luận của ta lúc đó như một ngôi nhà bằng bê tông cốt sắt nhưng cất trên cát, hễ cát trôi là nhà sập. Như vậy sự liên lạc tư tưởng của ta chỉ là giả tạo, vì nó chỉ là liên lạc trong hư ảo, chứ không phải là trong thực tế.
Ông Maurice Dorolle trong cuốn La Logique dans la Vie (Pelman – Paris – 1949) đã cho ta một thí dụ: người ta hỏi một người điên: chú bao nhiêu tuổi? – 54 tuổi – Chú có bà thân không? Bà bao nhiêu tuổi – 32 tuổi – Vậy ra bà thân chú nhỏ tuổi hơn chú sao? – Chắc chắn vậy, vì bà chỉ có 32 tuổi, mà tôi tới 54 tuổi kia mà.
Người điên đó đã lý luận một cách có liên tục đấy chứ, nhưng sai vì đã căn cứ vào một điều sai: chú đã quên tuổi mình, hoặc quên tuổi mẹ hoặc quên cả hai tuổi.
Đọc lịch sử khoa học chúng ta thấy biết bao nhiêu giả thiết đổ nhào vì xây dựng trên những sự kiện sai, mặc dầu lý luận đúng. Cho nên mỗi khi đọc sách, thấy tác giả lý luận rõ ràng, mạch lạc, ta cũng đừng vội tin, phải xét xem khởi điểm dùng để lý luận có đúng hay không đã. Vậy qui tắc thứ tư là: cơ sở lý luận phải vững.
Trở lên trên là bốn định lệ chính trong phép lý luận, hễ nhớ được thì ta tránh được rất nhiều lỗi trong những phép lý luận mà tôi sẽ chỉ trong chương sau.
Nhưng trước khi qua chương, tôi xin giới thiệu với bạn một mẫu lý luận vừa chặt chẽ như lý luận toán học, lại vừa có tính cách văn chương. Tôi mượn bài Tang Hi Bá can việc đi coi lưới cá của Lữ Đông Lai, một nhà nghị luận có danh tiếng đời Tống, đồng thời với Chu Hi (thế kỷ 12), bản dịch của Dương Tấn Tươi trong cuốn Đông Lai Bác Nghị – P. Văn Tươi 1953.
Tả truyện chép mùa xuân năm đó, vua Lỗ Ẩn Công muốn qua xứ Đường xem lưới cá. Tang Hi Bá can, đại ý rằng: không phải là đại sự như cúng tế, chiến tranh, nhà vua không nên làm. Nhà vua chỉ cần chỉ cho dân biết phép (chẳng hạn giải rõ đại sự, định độ lượng) và vật (tức cách dùng tài liệu của đại sự) để cho khỏi loạn chánh.
Lúc nào nhà nông rảnh rang, nhà vua có thể đi săn nhân đó giảng trận pháp, chỉnh đốn quân lệnh và thu thập đồ cúng tế cùng quân khí. Vì vậy có những lễ sưu (đi săn trong mùa xuân), lễ miêu (đi săn trong mùa hạ), lễ kiển (đi săn trong mùa thu), lễ thú (đi săn trong mùa đông).
Đó là cái đạo cầm quyền như vậy. Còn về các sản vật của rừng núi sông hồ thì đã có các quan lo liệu, nhà vua không nên dự vào.
Lỗ Ẩn Công không nghe, cứ đi xem lưới cá, nói là nhân tiện sẽ đi tuần du các địa hạt. Tang Hi Bá cáo bệnh không theo.
Lữ Đông Lai bàn:
1. “Về thuật can gián; khiến vua nể lời không bằng khiến vua tin lời. Khiến vua tin lời không bằng khiến vua vui vẻ mà nhận lời.
Can vua trưng họa phước để răn học là khiến cho vua sợ, can mà đem lý lẽ để hiểu dụ là khiến vua tin, can vua mà dùng tâm lý để giác ngộ là khiến vua vui lòng nghe theo.”
2. -a) Như: nêu cuộc biến loạn trong niên hiệu Thiên Bửu để can không ngăn được vua Kinh Tông đến Li Sơn[4], như nhắc sự bị vây nơi Đài Thành để can cũng không ngăn được vua Hiến Tông rước cốt Phật[5], đó chỉ là trưng điều họa phước để răn dọa chứ chưa đem lý lẽ để hiểu dụ.
b) Như: giải thích về cách thức của các lệ “triều hội” cũng không ngăn được Lỗ Trang Công đi xem “tế xã”[6]; như bàn bạc về luật lệ của âm nhạc xưa cũng không ngăn được vua Cảnh Vương đúc chuông[7], đó chỉ là đem lý lẽ để hiểu dụ chớ chưa dùng tâm lý để giác ngộ.
c) Vậy thì: trưng việc họa phước cũng có thể khiến cho người ta sợ, nhưng gặp phải kẻ kiêu hãnh, chẳng biết sợ thì phép kia sẽ cùn. Còn: dùng lý lẽ cũng có thể khiến cho người ta tin, nhưng gặp phải kẻ ngu độn, không hiểu biết, thì phép kia sẽ cùn.
3. -a) như cách Tang Hi Bá can Lỗ Ẩn Công về việc xem lưới cá thì trưng bày họa “loạn chánh” nếu nhà vua quên “phép” và “vật”, sau lại bàn đến lý của lễ sưu và lễ thú cốt dùng cuộc săn để diễn tập ba quân, thì lời nói cũng thâm thúy, cũng minh bạch, có thể khiến cho lòng vua tin, vậy mà kết cuộc, không níu được chiếc xe của Lỗ Ẩn Công.
b) Cũng bởi chưa dùng đến tâm lý để giác ngộ. Lòng Ẩn Công lúc đó đương ham mê thú vui xem đánh cá thì họa có rõ ràng cũng không sá kể, thì lý có đúng đắn cũng không rảnh mà để tin! Tang Hi Bá không mở lòng của Ẩn Công, như thế thì thuật can cũng còn sơ sài quá đỗi.
c) Nếu Tang Hi Bá biết dùng thú vui của đạo chúng ta thay thế vào thú vui của sự đi xem lưới cá, khiến cho thú vui của đạo tràn ngập nơi lòng Ẩn Công, bày tỏ nơi diện mạo, nơi thân thể và khắp cả tứ chi thì Ẩn Công sẽ xem chó cùng ngựa, thanh cùng sắc, châu cùng ngọc cũng như đất hay rác, đá hay gạch vậy thôi. Chừng đó, dẫu được xem đánh cá côn xanh, có vi đưa ra đến biển cả, cũng không đổi được thú vui chân chánh của đạo chúng ta, chớ nói làm gì đến gáo nước ở xứ Đường kia!
4. Cho nên ta vẫn chủ trương rằng: nhà vua đương thích vui chơi, nay nể lời can mà thay đổi đó là không dám làm chứ chưa biết điều ấy không nên làm. Vì tin lời can mà thay đổi, đó chỉ biết không nên làm chứ chưa biết điều ấy không đáng làm.
Một khi lòng vua đã vui trong sự giác ngộ, khi biết những điều kia không đáng kể, thì lúc đó, có khuyến khích cũng không chịu làm huống hồ là can gián.
(Dương Tấn Tươi dịch)
Chính tôi đã chia đoạn.
Trong đoạn 1, đoạn mở, Đông Lai kể ra ba thuật can gián; thấp nhất là làm cho vua nể mà theo, cao hơn hết là làm cho vua vui vẻ mà theo.
Như vậy, ông đã đặt cơ sở cho sự nghị luận và cơ sở đó vững: kể hết được cái thuật can gián, lại đánh giá đúng mỗi thuật.
Trong đoạn 2, ông lấy những tích trong lịch sử để dẫn chứng. Ông đưa ra hai thí dụ về thuật can thứ nhứt, cả hai đều thất bại (2a); rồi đưa ra hai thí dụ về thuật can thứ nhì, cũng đều thất bại nữa (2b). Sau cùng ông giảng tại sao lại thất bại (2c).
Qua đoạn 3, ông áp dụng thuyết của ông vào truyện Tang Hi Bá can Lỗ Ẩn Công: Tang đã dùng thuật thứ nhất và thuật thứ nhì (3a). Tại sao Tang thất bại (3b). Nếu Tang biết dùng thuật thứ ba, biết làm cho vua vui vẻ thì tất thành công dễ dàng (3c).
Sau cùng trong đoạn kết, đoạn 4, Đông Lai lại khéo dùng ba từ ngữ: Không dám làm, không nên làm, không đáng làm để gói lại vấn đề, làm cho đầu đuôi tương ứng.
Các đoạn đều rất đăng đối: 1 với 4 dài gần bằng nhau mà cũng có 2 tiểu đoạn như nhau; 2 với 3 dài như nhau mà cũng có ba tiểu đoạn như nhau. Không những vậy, tiểu đoạn 2a cũng đối với tiểu đoạn 2b.
Ngay trong một câu cũng có tiểu đối, như câu: “Chừng đó, dầu được xem cá côn…, gáo nước ở xứ Đường kia” trong tiểu đoạn 3c: Cá côn ở Thiên Trì đối với Lý ngư ở Long môn, Kỳ đụng tới mây xanh đối với Vi đưa ra biển cả, thú vui của đạo chúng ta đối với gáo nước ở xứ Đường.
Toàn bài lời nghiêm chỉnh, lý luận rất chặt chẽ, không có một câu nào dư, không một ý nào thiếu, chứng cớ lại rành rẽ. Khéo dùng nhất là những tiếng đoạt thú vui của Ẩn Công.
Tôi chỉ đưa thêm nhận xét này: cái thuật “làm cho vua vui vẻ theo” tức là cái thuật giáo hóa nhà vua phải lâu năm, chứ không thể trong ít ngày mà có kết quả được, cho nên nếu Tang Hi Bá đợi lúc Lỗ Ẩn Công sắp đi chơi xứ Đường mới đem ra áp dụng thì cũng công toi nữa thôi. Phải áp dụng từ trước, từ khi Tang Hi mới nhận chức, hoặc từ khi Lỗ Ẩn Công mới lên ngôi, nghĩa là bốn năm năm trước mới được.
Nhưng đó là chuyện khác, và bài nghị luận của Lữ Đông Lai không vì vậy mà mất giá trị.
❀ ❀ ❀
[1] Tôi in chữ đứng.
[2] Tôi in chữ đứng.
[3] Tôi in chữ đứng.
[4] Vì Vua Kỉnh Tông muốn đi tắm suối tại Li Sơn, Trương Thúc Dư nhắc lại cuộc biến loạn lúc Đường Huyền Tông trong niên hiệu Thiên Bửu, ngự giá đến Li Sơn.
[5] Hàn Dũ nhắc chuyện Lương Võ Đế bị vây ở Đài Thành, mặc dầu là đệ tử của Phật, để can Hiến Tông về nước rước cốt Phật.
[6] Tào Uế can khi Lỗ Trang Công muốn đến Tề xem lễ tế xã.
[7] Bề tôi của Châu Cảnh Ương bàn về “lữ luật” để can việc đúc chuông.