Một văn sĩ Pháp bảo dân Việt Nam có máu cờ bạc. Ông ta đã thấy trong thời kinh tế khủng hoảng 1930 – 1935, sau mỗi mùa gặt, ở một tỉnh nọ ở miền Hậu Giang, lập nên nhiều sòng bạc lớn nhỏ, và đêm đến, dân chúng rủ nhau đi đánh bạc đông như đi coi hát, rồi vội kết luận như vậy. Tôi nghĩ không dân tộc nào có “máu cờ bạc” cả. Người ta cờ bạc vì ở không, buồn quá phải tìm cách giết thời giờ, hoặc vì làm ăn cặm cụi mà không có kết quả phải tìm ở cờ bạc một niềm hy vọng dù là mong manh; cũng có một số người ham sự may rủi nhưng số người này, dân tộc nào cũng có, không riêng gì dân tộc mình. Tóm lại theo tôi chỉ có hai nguyên nhân chính: nhàn cư và ngu dại. Muốn trị tận gốc cái tật đó phải tổ chức ra sao cho mọi người có việc làm có lợi tức đủ sống, và giảng cho dân chúng hiểu những luật của sự may rủi để họ thấy rằng hễ chơi cờ bạc thì sớm muộn gì cũng sạt nghiệp.
Đã gần một trăm rưỡi năm nay, ông Pierre Simon Laplace, một nhà bác học danh tiếng của Pháp, viết trong cuốn Essai Philosophique sur les probabilités, đại ý rằng: Không có một môn học nào đáng đem dạy cho thanh niên vì tính cách lợi ích của nó, bằng môn Calcul des probabilités. Ông Marcel Boll trong cuốn Les certitudes du hasard (Presses universitaires de France, 1951) cũng bảo nên dạy thêm ít điều cương yếu của môn học đó cho lớp thi tú tài phần II: nó cần thiết cho sự luyện trí suy xét, phán đoán.
Danh từ Calcul des probabilités, Đào Duy Anh dịch là Cái nhiên toán pháp, Hoàng Xuân Hãn dịch là Tính xác suất. Cái nhiên có nghĩa là: không nhất định, có thể như thế; còn xác suất gồm hai tiếng xác là đúng, và suất là phần, như trong suất họ, suất ruộng, năng suất, lợi suất. Nói một cách dễ hiểu và tàm tạm đúng thì Calcul des probabilités là môn học chỉ cho ta cách tính cái phần có thể xảy ra. Ví dụ trong một cuộc xổ số có 100 vé và chỉ có một lô trúng, ta mua một vé thì phần hi vọng trúng số của ta là 1/100, tỷ số 1/100 đó, người Pháp gọi là Probabilité; nếu ta mua ba số thì hy vọng trúng của ta là 3/100. Ta gieo một đồng tiền, ta đánh sấp, bạn ta đánh ngửa, hy vọng trúng của ta là 1/2, của bạn ta cũng vậy.
2. Luật Poisson
Trong môn tính xác suất, có hai luật mà ta nên hiểu là luật Poisson và luật những số lớn. Những luật đó thuộc về toán học hơi cao, hiện nay chỉ dạy ở bậc đại học, tôi phải giản dị hóa nó đi để độc giả dễ hiểu, mà một khi đã giản dị hóa thì không sao giữ trọn hình thái của nó nữa. Độc giả nào ngại môn toán, thì chỉ cần nhớ những kết luận tôi sẽ cho in nghiêng ở cuối mỗi đoạn.
Luật Poisson
Luật đó mang tên ông Poisson, một nhà toán học Pháp ở cuối thế kỷ 18 và đầu thế 19, người ta tìm ra nó.
Tôi lấy lại thí dụ trên: một cuộc xổ số có 100 vé và chỉ có một lô trúng. Nếu xổ số 100 lần, mà mỗi lần ta mua một số thì trung bình ta trúng được một lần. Tôi nói trung bình, chứ sự thực thì có thể 100 lần ta trúng được hai, ba lần; nhưng cũng có thể 100 lần ta chẳng trúng lần nào cả. Ông Poisson đã thí nghiệm rất nhiều lần và tìm được một định lý cho ta biết xác suất của những trường hợp có thể xảy ra đó là bao nhiêu. Kết quả thí nghiệm đó như vầy:
Ta trúng 0 lần: tỷ số 36,788%; xác suất là 0,36788
--- 1 ---: ----- 36,788%; ------------ 0,36788
--- 2 ---: ----- 18,394%; ------------ 0,18994
--- 3 ---: ----- 6,131%; ------------ 0,06131
--- 4 ---: ----- 1,533%; ------------ 0,01533
--- 5 ---: ----- 0,306%; ------------ 0,00306
--- 6 ---: ----- 0,051%; ------------ 0,00051
--- 7 ---: ----- 0,007%; ------------ 0,00007
--- 8 ---: ----- 0,001%; ------------ 0,00001
Nghĩa là có khoảng 37% chắc ta không trúng kỳ nào, có khoảng 37% chắc ta trúng được một kỳ thôi; có khoảng 18% chắc ta trúng được 2 kỳ; có khoảng 6% chắc ta trúng được ba kỳ.
Như vây xác suất trúng được một lần thôi bằng xác suất không trúng lần nào cả trong cả 100 lần xổ số; xác suất trúng 2 lần thì 2 lần nhỏ hơn xác suất trúng 1 lần; xác suất trúng 3 lần thì 3 lần nhỏ hơn xác suất trúng 2 lần; xác suất trúng 4 lần thì 4 lần nhỏ hơn xác suất trúng 3 lần… xác suất trúng 8 lần chỉ còn khoảng 1/100.000; xác xuất trúng 9 lần chỉ còn khoảng 1/1.000.000. Nói nôm na thì xổ số 100 lần (mỗi lần ta mua 1 số, mà mỗi kỳ chỉ có 1 số trúng) thì cái hy vọng trúng 10 lần chỉ là một con số rất nhỏ: 1/10.000.000.
Nếu 100 người mua số như ta, thì có 36 hay 37 người trúng được 1 lần; 18 người trúng được 2 lần, 6 người trúng được 3 lần, 1 hay 2 người trúng được 4 lần… còn trúng trên 4 lần thì ít khi xảy ra lắm.
3. Luật những số lớn
Luật này cũng rất rắc rối. Tôi chỉ kể một hình thức của nó thôi.
Thí dụ ta ngồi gieo sấp ngửa hoài, suốt năm này qua năm khác. Mỗi lần ta gieo hai lần; ta chơi hai ván, gieo bốn lần; nếu mỗi lần đó ta gieo được:
1- sấp sấp
2- sấp ngửa
3- ngửa sấp
4- ngửa ngửa
thì 1 bù với 4, 2 tự bù rồi, 3 cũng vậy. Như thế là hai ván đó được bù (compensation).
Nhưng có thể 4 lần ra:
1- sấp sấp
2- sấp ngửa
3- sấp sấp
4- ngửa sấp
thì 2 tự bù với 4 rồi, nhưng 1 với 3 đều là sấp sấp cả, không có một ngửa ngửa nào để bù. Như thế là hai ván đó không bù.
Các nhà bác học đã thí nghiệm và ghi kết quả trong bảng dưới đây:

Vậy càng chơi lâu bao nhiêu thì hy vọng bù (tức hòa) càng ít bấy nhiêu.
4. Vì không hiểu những luật trên
Vì không hiểu hai luật trên, nên nhiều người sạt nghiệp trong những cuộc đen đỏ. Người ta không nhớ rằng bánh xe xổ số, con thò lò, hoặc đồng tiền sấp ngửa không có tri giác, ký tính. Nó ra con số này, con số nọ hoặc mặt này mặt nọ là hoàn toàn ngẫu nhiên. “Muốn sạt nghiệp thì chỉ cần một chút kiên tâm trong sự cờ bạc, mà những con bạc lại không thiếu đức đó.”
Dưới đây tôi xin kể ít lầm lẫn nặng của họ.
Nhiều người không chịu mua những vé số có những con số đặc biệt, chẳng hạn như những số 272727, 535353…, nhất là những số 222222, 111111, … Họ nghĩ rằng những vé đó không thể nào trúng số độc đắc được, mà thực vậy, từ trước đã có ai thấy một tấm có 6 con số giống nhau trúng số độc đắc nào đâu? Trái lại người ta chỉ thấy những số như 825717 hay 025642 (tôi thí dụ vậy). Nhưng xét kỹ luật xác xuất thì hy vọng trúng số trong hai trường hợp đó – trường hợp 6 con số giống nhau và trường hợp có những con số khác nhau – xác xuất của chúng đều là 1/1.000.000. Vì trong một triệu tấm, chỉ có mỗi tấm là 222.222, cũng như chỉ có một tấm là 127.642, hoặc 070.649… Nếu mỗi năm xổ số 25 kỳ thì trung bình phải 40.000 năm vé 222.222 mới trúng được một lần; nhưng bất kỳ vé nào khác, như vé 127.642, 070.649 thì cũng vậy.
- Tới phiên sấp hay ngửa ra?
Hồi đầu thế chiến vừa rồi người ta mở một sòng tài xỉu ở trong vườn ông Thượng (nay là vườn Tao Đàn). Một ông bạn kỹ sư bảo tôi rằng ông có thuật đánh tài xỉu là cứ kiên nhẫn ghi chép kết quả mỗi lần đánh rồi đánh hoài một mặt, vì hễ tài càng ra nhiều thì hy vọng xỉu lại càng tăng như vậy cứ tiếp tục đánh xỉu mà mỗi lần tăng thế gấp đôi số tiền lên thì thế nào cũng trúng, gỡ được số thua trước mà còn lời được thêm nữa. Cũng may là ông chỉ lý thuyết vậy thôi, chứ nếu thực hành thì chắc đã ngồi khám rồi.
Ngàn người có đến 999 (nếu không phải là cả 1000) người tin rằng hễ luôn ra một mặt thôi 5 sấp thì lần thứ 6 có nhiều hy vọng ra ngửa hơn là sấp. Họ quên rằng đồng tiền không có ký tính. Nó không nhớ lần trước nó đã sấp hay ngửa, do lẽ rất giản dị là nó chẳng biết gì cả. Cho nên đừng nói là mới có 5 lần sấp, dù là 10,15, 20 lần sấp thì lần thứ 11, 16, 21, hy vọng ra sấp cũng vẫn bằng ngửa, không hề kém chút nào.
Ở đời hết thảy chúng ta đều lầm lẫn như vậy. Chúng ta nghĩ bĩ cực thì thái lai, y như Don Quichotte vậy. Lancho Panca phàn nàn với Don Quichotte sao hai thầy trò cứ gặp những cảnh rủi hoài, Don Quichotte đáp là cái chuỗi đau khổ càng dài bao nhiêu thì càng sắp đến lúc sung sướng bấy nhiêu vì thời vận có tính cách thay đổi.
Kể ra, tin như vậy thì cũng tốt, nhưng thiếu tinh thần khoa học, như vậy có khác gì tin rằng 9 lần ra sấp rồi thì lần thứ 10 chắc sẽ ra ngửa không?
Các triết gia Trung Hoa nói trăng khuyết rồi tròn, mà các triết gia phương Tây cũng thường nói nước ròng rồi lại lớn. Những nhận xét đó đúng vì đó là luật vật lý; còn sự may rủi ở đời thì không theo luật đó mà theo những luật xác suất.
- Tin có thần tài
Hễ ăn được một lần thì người ta tin có thần tài phù hộ, chứ không biết rằng đó chỉ là sự ngẫu nhiên. Nếu thua luôn bốn năm lần, người ta xin đổi chỗ, tin là có gì ám ảnh. Cả những nhà trí thức: y sĩ, luật sư, giáo sư cũng lý luận ngây thơ như vậy. Ông Marcel Boll kể trường hợp một thạc sĩ triết học diễn thuyết rồi cho in bài diễn văn trong đó có đoạn này:
“Khi người ta đã ngồi lâu ở một bàn cờ bạc, người ta yêu cầu bạn đổi bàn, và người ta yêu cầu bạn đổi bàn là vì cái bàn đã như có một thói quen. Người hồ lì luôn luôn liệng cục tròn theo một lối; mà cục tròn bao giờ cũng giữ tính cách của nó; tới một lúc người ta có thể đoán được gần đúng con số sẽ ra, nếu không luôn đoán được thì ít nhất cũng thỉnh thoảng đoán được.”
Đã “đoán được” mà “đoán được gần đúng”, rồi lại “thỉnh thoảng đoán được”. Toàn là nói mò hết. Không, sự ngẫu nhiên có khi kỳ cục – ta cho là kỳ cục, chứ bản thân nó không có gì kỳ cục – chẳng hạn ra luôn 17 lần sấp, nhưng nó không bao giờ có thói quen cả.
Chỉ có một luật này: càng thua càng muốn gỡ thì lại càng chết.
Ông Marcel Boll lấy thí dụ nếu có hai triệu người họp nhau từng cặp một và bắt đầu chơi sấp ngửa ngay từ sáng ngày mai, mỗi ngày chơi tám giờ, cứ ba giây gieo một lần (nghĩa là mỗi năm gieo được khoảng 3 triệu lần). Mỗi cặp lại ra cái lệ này là hễ hai bên huề nhau thì ngừng không chơi nữa. Thì sẽ xảy ra như sau:
Sau sáu giây, có 500.000 cặp huề rồi, có thể đứng dậy đi làm công việc khác.
Sau 12 giây, có thêm 378.000 cặp huề nữa.
Sau 18 giây, có thêm 312.500 cặp.
Sau 24 giây, có thêm 273.400 cặp.
Nhưng sau ba mươi năm, vẫn còn khoảng trăm cặp chơi hoài mà vẫn chưa huề; sau 3000 năm, vẫn còn 10 cặp, nếu họ giao lại việc chơi sấp ngửa đó cho con cháu họ, vì vẫn có kẻ chơi hoài mà thua hoài trong 3000 năm, mỗi năm đánh khoảng 3.000.000 ván.
Đó, ai hy vọng chơi thêm vài ba ván nữa để gỡ nên nhớ thí dụ đó. Tôi chỉ muốn kết rằng cờ bạc chỉ lợi cho người cái và hễ ai may mà ăn được thì nên ngừng ngay đi, ai rủi mà thua cũng nên ngừng ngay đi. Đó là một điều tôi không còn nghi ngờ gì nữa.