Tôi biết giá trị của tình cảm. Bao nhiêu cuộc biến thiên, xáo trộn ghê gớm trong hai chục năm vừa rồi đã cho tôi thấy rằng danh vọng, quyền chức, của cải chẳng có giá trị gì cả; rằng chỉ kẻ nào gây được tình nhớ nhung mến tiếc trong lòng những người khác mới đáng cho chúng ta quý.
Tôi cũng hiểu rằng chỉ có tình cảm mới làm cho tâm hồn ta phong phú, biết yêu cái Thiện, cái Mỹ, cái Chân; chỉ có tình cảm mới là một sức mạnh thúc đẩy tất cả những hành vi cao cả của nhân loại, vì vậy mà một triết gia đã nói tình cảm như một ngọn lửa, sưởi ấm ta được, chứ lý trí chỉ như ánh trăng, tuy chiếu sáng nhưng lạnh lẽo. Cũng vì vậy mà dùng lý trí ta có thể chứng minh được một điều gì chứ ít khi thuyết phục được người khác. Cũng vì vậy mà mỗi khi có một cuộc chiến đấu giữa lý trí và tình cảm thì lý trí tỏ ra yếu ớt, rụt rè. Người ta kể chuyện có lần triết gia Herbert Spencer muốn di cư sang Nouvelle Zélande, làm một bảng đối chiếu những lợi và hại để xem nên xuất dương hay không, cho mỗi lý lẽ một số điểm cực lớn hay nhỏ tùy sự quan trọng của nó. Rút cục khi cộng lại, bên “xuất dương” được 301 điểm, bên “ở lại” được 110 điểm, vậy tất ông xuất dương chứ? Không, ông đã ở lại.
Như vậy thì sự huấn luyện tình cảm phải được ta chú trọng tới trước hết; nhưng nếu chỉ huấn luyện tình cảm mà không huấn luyện lý trí thì mối nguy cũng rất lớn: sự hiểu biết của ta không tăng lên được, ta tin những cái vô lý mà hành động mù quáng, ta không biết đâu là phải là trái, có lợi, có hại, dễ bị người khác làm mê hoặc rồi sai khiến mà hành động ngược lại quyền lợi của ta và đồng bào. Cho nên Pierre Félix Thomas bảo: “Sự huấn luyện tình cảm mà tôi nghiên cứu trong cuốn này – tức cuốn Huấn luyện tình cảm – cần sự huấn luyện trí tuệ bổ túc.” Ngay như Khổng Tử là một người rất trọng tình cảm, coi chữ nhân hơn cả, mà cũng không coi rẻ chữ trí. Trong sách Trung Dung có đoạn chép lời ông khuyên ta phải “học cho rộng, nghĩ cho cẩn thận, phân biệt cho sáng rõ, rồi mới làm cho hết sức.” (Bác học chi, thẩm vấn chi, thận tư chi, minh biện chi, đốc hành chi) mặc dầu ông nhận rằng tình cảm vẫn là nguyên động lực mạnh nhất “Biết học không bằng thích mà học, thích mà học không bằng vui say mà học” (Tri chi giả bất như hiếu chi giả, hiếu tri giả bất như lạc chi giả – Luận ngữ – Ung dã). Có lẽ chính vì ông thấy sức mạnh của tình cảm nên muốn dùng lý trí để dung hòa.
Ngày nay chương trình các trường học tuy chú trọng đến trí dục hơn đức dục, nhưng kết quả không được như ý muốn. Người ta chỉ luyện trí nhớ, thành thử “bất kỳ ở bậc nào, trường học tiếp tục tuôn ra đời, mỗi năm từng bầy, những kẻ ngu xuẩn, thiếu óc phê phán, vừa đa nghi vừa cả tin, dễ bị lạc đường, bị gạt gẫm.” (HGWells)
Trí nhớ tuy là rất có ích, cần thiết trong nhiều trường hợp nhưng không quan trọng bằng óc lý luận phán đoán, suy xét. Một lần nhận thấy trong số câu hỏi do Edison thảo ra, có câu này: “Tốc độ của âm thanh là bao nhiêu?”, Einstein la lên: “Tôi không biết. Nhớ làm gì cho bận óc những chi tiết mà tôi có thể tra kiếm được tức thì đó? Giáo dục không phải là thâu lượm hàng đống những sự kiện kỳ dị, mà là luyện cho óc có thể suy nghĩ được những điều không dạy trong sách”. Einstein mà không thèm nhớ tốc độ của thanh âm, còn các giáo sư của ta nhồi vào óc học sinh biết bao niên đại và con số. Trường học ngày nay không luyện cho ta lý luận và suy xét, phán đoán. Môn lý, hóa, vạn vật gần như những môn học thuộc lòng, rất ít khi học sinh được thí nghiệm xét lấy. Còn môn toán tuy dạy ta phép suy diễn, nhưng sự thực trong môn toán lại thường đơn giản, không rắc rối như sự thực ở ngoài đời, nên bỏ sách toán rồi hết thảy chúng ta đều không biết lý luận nữa; rốt cục chính môn toán cũng chẳng phải bổ túc sự luyện trí của chúng ta bằng cách tìm hiểu những nguyên do lầm lẫn và xét lại xem trong đời sống hằng ngày, những điều ta tin tưởng có cơ sở gì vững vàng, có hợp lý không.
Trong cuốn này tôi mới chỉ nêu lên ít quy tắc và gợi lên ít vấn đề để bạn tập luyện trí. Bạn còn phải tìm hiểu thêm trong hết thảy các sách bạn có thể kiếm được để tiếp tục hoài công việc ấy. Còn sống thì ta phải luyện đức và trí. Đó là bổn phận đầu tiên của ta đối với bản thân và xã hội.