A. Tính cách của dư luận

Luyện Lý Trí

Lượt đọc: 250 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương Viii: Học Chữ Ngờ
1. Một Điều Không Nên Quên

❊ ❊ ❊

1. Một điều không nên quên

2. Mọi thuyết chỉ đúng tạm thời

3. Có nhiều chân lý chỉ đúng 50%

4. Dư luận

A. Tính cách của dư luận

B. Những luật chi phối dư luận

Có một điều mà chúng ta không nên quên là theo các nhà bác học thì trái đất có từ hai ba tỷ năm nay, loài người xuất hiện được khoảng một triệu năm nay[1], mà nền văn minh của nhân loại mới có khoảng sáu ngàn năm, và ba trăm năm nay là nhân loại[2] tiến rất mau về các ngành khoa học; biết bao học thuyết mới, tư tưởng mới, kỹ thuật mới đã phát sinh trong ba thế kỷ đó.

Cũng theo các nhà bác học thì trái đất nếu không bị loài người tàn phá vì bom nguyên tử hay một vũ khí nào khác chưa chế tạo ra, thì không có lý gì trái đất và loài người không tồn tại được hàng triệu năm nữa. Ta cứ tính con số nhỏ nhất là một triệu năm nữa đi. Như vậy thì sáu ngàn năm văn minh đã qua so với một triệu năm tới sẽ có là bao đâu: như một nét gạch dài sáu li so với một đường gạch dài một thước; hoặc như một thời gian bảy tháng so với đời người thọ được trăm tuổi. Nếu ta chỉ kể ba trăm năm gần đây mà kiến thức của loài người tiến rất mau, thì tỷ số càng nhỏ, gần như không nghĩa lý gì cả:

tức một nét gạch dài ba li so với một đường dài mười thước; hoặc một thời gian là mười một ngày so với đời người thọ được trăm tuổi.

Trong ba trăm năm nay kiến thức của ta đã tiến như vậy thì trong cái tương lai cả triệu năm nữa, chúng ta sẽ tiến tới đâu, điều đó không ai tưởng tượng nổi. Chắc chắn sẽ có nhiều sự thay đổi ghê gớm mà chắc chắn rằng nhiều lý thuyết ngày nay ta cho là đúng thì sau này sẽ thấy là sai.

2. Mọi thuyết chỉ đúng tạm thời

Xét về giáo dục, chính trị, kinh tế ta nhận thấy điều đó. Về giáo dục, cái thời mà người ta chủ trương phải uốn nắn trẻ từ nhỏ theo mẫu của người lớn đã nhường bước cho cái thời mà người ta tôn trong sinh lý, tâm lý của trẻ, và hiện nay ở trong nước tân tiến như Hoa Kỳ sau khi để cho trẻ quá tự do, người ta lại muốn trở về thuyết kiềm chế. Vậy thì điều xưa cho là đúng, sau cho là sai rồi lại có thể cho là đúng một phần nào.

Xét về chính trị, kinh tế cũng vậy: hết độc đoán đến tự do, hết tự do đến chỉ huy… Có những chân lý chỉ đúng có một thời và có người đã cho rằng loài người không tiến theo một con đường thẳng mà theo một đường xoáy trôn ốc.

Ngay trong khu vực khoa học, bên cạnh những chân lý tuyệt đối (thí dụ A bằng B, B bằng C thì A cũng bằng C) vẫn có những lý thuyết chỉ tạm thời đúng. Chẳng hạn những lý thuyết về thiên văn, về ánh sáng, thuyết vận động của các khí (théorie cinétique des gaz), thuyết lượng tử (théorie des quanta) của Max Planck… đã được sửa đổi hoặc còn phải sửa đổi cho đúng hơn. Ông Marcel Boll còn nói rằng về toán học, luân lý học cũng vậy nữa: những công lý (axiome) tức những định lý không cần phải chứng minh mà ai cũng nhận là đúng, chỉ là những lý thuyết có thể xét lại được và cần phải xét lại, vì những công lý không phải bản nhiên là những chân lý mà chỉ là những điều người ta quen nhận là chân lý từ lâu “mà thường khi lại sai nữa”

Đó là nói về kiến thức chung của loài người; kiến thức của một người hẹp hơn nhiều thì có nghĩa lý, giá trị gì đâu? Vậy những điều một người nào tin là đúng – nhất là khi người đó lại chính là ta – đều phải đem ra xét lại; xét lại mà thấy đúng thì cũng chỉ nên coi nó là đúng một cách tạm thời, trong những hoàn cảnh riêng biệt. Đó là một quy tắc để tập cái đức NGỜ.

3. Có nhiều chân lý chỉ đúng 50%

Một quy tắc nữa là nên nhớ rằng có những chân lý sai đến 50%, và những chân lý này thường là những châm ngôn, tục ngữ.

La Rochefoucauld một văn sĩ ở thế kỷ 17 của Pháp sở dĩ nổi danh là biết lợi dụng những điều tôi mới nói. Ông tìm những chân lý đúng 50% rồi nói ngược lại thiên hạ, thế là thiên hạ để ý tới ông liền.

Chẳng hạn ta thường nghĩ rằng công việc tay chân làm cho trí óc đỡ lo lắng, nhờ vậy mà kẻ nghèo đỡ khổ. Điều đó đúng, có lẽ đúng trên 50%, nhưng không phải lúc nào cũng đúng: không phải lúc nào làm việc bằng tay chân cũng hết lo lắng, có khi công việc tay chân quen quá rồi, ta làm như cái máy, thành thử óc ta vẫn có thể lo lắng về việc khác được; vả lại làm việc bằng tinh thần cũng có thể giúp ta bớt lo, bạn có thể thí nghiệm: lúc nào nóng ruột chờ ai, bạn lấy toán ra làm hoặc mời một người quen lại chơi cờ thì sẽ hết lo ngay.

Nhận thấy rằng La Rochefoucauld nói trái hẳn lại: Sự làm việc bằng tay chân làm cho nỗi lo lắng của trí não tăng lên, vì vậy mà những người nghèo hóa khổ sở. Rõ là ngược đời, mà cũng có phần đúng.

Tôi lấy hai thí dụ nữa.

Cả hai bên đều đúng.

Trong kho tàng tục ngữ, ta cũng lượm được nhiều chân lý đúng 50% như vậy. Chẳng hạn, tục ngữ nói:

Một con sâu làm rầu nồi canh.

Mà ta cũng có thể nói: Một con sâu không làm rầu nồi canh.

Tục ngữ nói:

Giàu điếc sang đui.

Nhưng cũng nói:

Phú quý sinh lễ nghĩa

Ta nói:

Trông mặt mà bắt hình dong

Con lợn có béo cỗ lòng mới ngon.

Nhưng cũng lại nói:

Xanh vỏ đỏ lòng.

Người Pháp có câu:

Tel père tel fils (Cha nào con nấy)

Lại có câu:

A père avare, fils prodique.

(Cha hà tiện thì con hoang phí).

Đã nói:

Qui ne rique rien n’a rien

(Không chịu liều thì không có gì cả).

Lại nói:

La fortune vient en dormant

(Thần tài tới trong khi ta ngủ)

Những chân lý đúng 90% hay 95% còn nhiều hơn nữa, có thể nói là bao trùm hết mọi lĩnh vực. Có lẽ vì vậy mà người Pháp nói: “L’exception confirme la règle”: hễ thấy có lệ ngoại thì biết rằng quy tắc đúng. Nhưng chính câu đó cũng chỉ đúng với tỷ số nào thôi. Và ta phải nghi ngờ rằng lệ ngoại không đủ chứng minh rằng quy tắc đúng. Tôi còn nhớ có sách chép tiểu sử Mạc Đĩnh Chi nói tướng ông xấu quá, thầy tướng Tàu không biết ông thông minh và vinh hiển nhờ đâu, một hôm lén theo gót ông tới cầu tiêu và tìm ra được tướng quý của ông. Nếu chuyện đó không phải là chuyện bịa thì người Tàu đó đã không tin thuyết L’exception confirme la règle nên phải đặt ra một định luật mới rất kỳ cục. Như vậy còn hơn là mỗi lần thấy một lệ ngoại chẳng cần tìm hiểu, vội tin rằng có lệ ngoại là quy tắc đúng.

4. Dư luận

Ta đã không tin hẳn rằng những điều mà nhiều thế hệ truyền lại cho ta trong cái túi khôn của nhân loại, thì đối với dư luận đương thời ta lại càng nên có thái độ NGỜ.

Có người hỏi Khổng Tử: “Người mà cả làng ai cũng ưa là người thế nào?” Ngài đáp: “Chưa chắc là người khá”. Lại hỏi: “Thế còn người mà cả làng ai cũng ghét?” Đáp: “Cũng chưa chắc đã là người khá. Không bằng người mà kẻ thiện trong làng ưa, kẻ bất thiện trong làng ghét.”

Quan niệm của Ngài đối với dư luận đáng gọi là hợp lý.

Dư luận là ý kiến của số đông trong một xã hội. Có khi nó chính đáng: như trong Hội nghị Diên Hồng, như hồi 1945 toàn dân nổi dậy đòi đuổi thực dân Pháp, như hồi 1925 toàn dân đòi Pháp phải trả lại tự do cho cụ Phan Bội Châu; nó rất chính đáng khi dân chúng ở châu Âu ở thế kỷ 19 đòi các chính phủ phải cấm sự mua bán người Da đen; nó rất chính đáng khi dân chúng Anh phản đối chủ trương của Laval-Hoare (năm 1935) muốn nhường Ethiopie cho Ý phát xít, và dư luận khắp thế giới ngày nay đòi hủy những khí giới nguyên tử cũng là rất chính đáng nữa.

Nhưng cũng có nhiều khi nó sai: nó đã nhiều lần công nhận, khuyến khích sự tàn sát lương dân của phe địch; nó đã hoan hô những kẻ như Hitler; vì nó sai nên nhà thiên văn học Copernic ở thế kỷ 15 tìm ra được rằng trái đất xoay chung quanh mặt trời mà không dám tuyên bố; vì nó sai nên người ta đã la ó Pasteur khi ông bảo những bệnh truyền nhiễm đều do những vi trùng sinh ra; vì nó sai nên Philippe Semmelweiss, tìm ra được một cách rất giản dị để trị bệnh sốt sản hậu là khử độc ở tay và dụng cụ y khoa trước khi khám bệnh, mà rồi chẳng ai nghe, đến nỗi ông phải buồn bực, chết trong một nhà thương điên…

Nó lại dễ thay đổi: cho nên hôm nay hoan hô ông X, mai lại đả đảo, đả đảo rồi lại hoan hô, cứ y như chong chóng cho nên dân chúng Pháp năm 1940 theo De Gaulle mà chống Đức, cho nên trong chiến tranh với Algerie, mới đầu dư luận Pháp thuận rồi bây giờ lại chống.

Dù sao ai cũng phải nhận rằng nó rất mạnh. Ngay từ thời Thượng Cổ, sách Quốc ngữ của Trung Hoa đã viết: “Giữ miệng dân khó hơn giữ nước sông, đắp sông mà sông vỡ thì làm tổn hại nhiều người, đối với dư luận cũng vậy. Cho nên người làm sông phải để cho sông chảy, người trị dân phải để cho dân nói. Ôi! dân lo trong lòng, phải nói ra miệng, giữ làm sao được” (Phan Khoang dịch).

Nó còn mạnh hơn dòng sông; nó là dòng thác. Chỉ đứng ở ngoài mới khỏi bị lôi cuốn. Chúng ta còn nhớ chiến tranh Phổ Pháp năm 1870. Cả vua Phổ là William đệ nhất và vua Pháp là Nã Phá Luân đệ tam đều muốn hòa bình, mà cả hai dân tộc Pháp, Phổ cũng không thù oán gì nhau cả. Chỉ có thủ tướng Phổ là muốn gây chiến để chiếm ưu thế trên lục địa Âu. Nhân một vụ truyền ngôi ở Y Pha Nho, Nã Phá Luân đệ tam yêu cầu vua Phổ khuyên cháu đừng tranh giành ngôi đó. Vua Phổ chịu nghe, nhã nhặn trả lời xứ thần Pháp rằng vấn đề đó được coi như đã giải quyết xong, kế đó ông đánh điện cho Bismark hay. Bismark muốn gây hấn, sửa đổi bức điện tín để chọc tức cả hai dân tộc rồi công bố trên báo chí. Dân Phổ đọc báo, sôi gan, mắng Pháp Hoàng đã dám làm mất thể diện của Đức Vua họ, còn dân Pháp hay tin cũng căm hận vì một tên lính hầu cận của vua Phổ đã làm nhục vị sứ thần thay mặt quốc gia mình, rủ nhau biểu tình gào thét những khẩu hiệu: “Chiến tranh vạn tuế!”, “Tiến đến Berlin!” trong khi bài Marseillaise vang lên ở khắp nơi. Bị dư luận bức bách, chính phủ Pháp phải tuyên chiến với Phổ. Bismark chỉ đợi cơ hội đó vì Phổ đã dự bị từ lâu, Pháp thì không đề phòng gì cả, đã giảm quân số từ mấy năm trước. Kết quả là Ba Lê bị bao vây trong một năm đằng đẵng, dân chúng đói rét, gặp gì ăn nấy (chuột giá hai quan một con). Sau cùng Ba Lê phải đầu hàng, và Pháp phải nhường hai tỉnh Alsace và Lorraine cho Phổ.

Trang sử đó cho ta thấy:

Dư luận mạnh đến nỗi một chính phủ không chống nổi nó, mà phải để cho nó lôi cuốn. Chỉ một hai kẻ xảo quyệt cũng đủ gây được dư luận. Thời đó phương tiện thông tin chưa tiến mà Bismark gây được sóng gió như vậy, thì thời Hitler và nhất là thời này, sự tạo dư luận càng dễ dàng biết bao mà cũng có thể nguy hiểm biết bao! Ở những nước như Huê Kỳ, bất kỳ một người dân nào, cả người ngoại quốc nữa, cũng có quyền sớm tối lập ra một tờ báo và nếu có đủ tiền bạc, đủ mánh khóe thì có thể nếu không tạo được dư luận, cũng ảnh hưởng lớn đến dư luận. Dư luận có ít tính cách lý trí mà đượm nhiều tình cảm. Dân Phổ và Pháp thời đó đâu có suy nghĩ rằng nguyên nhân chẳng có gì quan trọng, việc có thể thu xếp bằng ngoại giao được mà kết quả của chiến tranh bao giờ cũng tai hại. Một số người điên tiết lên, hô hào kẻ khác, đánh vào lòng tự ái, lòng ái quốc, lòng danh dự của họ, thế là thiên hạ ùn ùn theo. Rất nhiều người theo không phải vì cùng một quan điểm mà chỉ do sức lôi cuốn của quần chúng. Ở nhà với vợ con thì họ chẳng thích gì chiến tranh đâu, rủa lên một vài câu rồi đi ngủ, nhưng ra đường nghe những khẩu hiệu nẩy lửa của quần chúng, nghe bài Marseillaise thì họ chẳng suy nghĩ gì nữa, nghiến răng trợn mắt nhập bọn liền.

Ngay trong những cuộc hội họp thường để trò chuyện của ta cũng cảm thấy ảnh hưởng của số đông. Bạn ngồi riêng một mình bảo chiêu đãi viên pha cho một ly nước chanh tươi, nhưng ngồi chung với năm sáu người nữa thì ý kiến của bạn đã thay đổi, hai ba người kêu la ve thì bạn cũng trả lời chiêu đãi viên: “Ừ, cho tôi la ve.”

B. Những luật chi phối dư luận

Không những dư luận ít khi có tính cách hợp lý, mà nó còn dễ lầm lẫn vì những tin tức do quần chúng loan báo thế nào cũng sai lạc, mà ảnh hưởng lớn đến dư luận. Ông Alfred Sauvy đã nhận xét những sự sai lạc đó và tìm ra được ba luật chính dưới đây:

(1) Nếu tin tức liên quan đến quyền lợi vật chất thì sự sai lạc hướng về đường lối binh vực quyền lợi.

Chẳng hạn khi chính phủ dò dư luận xem vật giá tăng lên bao nhiêu thì dư luận bao giờ cũng phóng đại ít nhiều để mong chính phủ tìm cách hạ giá xuống hoặc tăng lương cho công chức tư chức.

Trong thời đại chiến tranh vật thực khan hiếm, nếu có người Pháp nào thì thầm rằng nhà máy nọ nhà máy kia chế bơ để cho quân Đức làm mỡ chùi máy móc thì tin đó loan truyền một cách mau lạ lùng. Mười mấy năm trước ai mà không biết tin Pháp dùng lúa để đốt máy trong khi dân Bắc chết đói?

Trái lại những tin mất mùa thời đó lan rất chậm là vì nếu loan tin mất mùa thì giá gạo giá lúa sẽ tăng hoặc chính phủ sẽ hạn chế sự mua bán lúa, gạo; còn loan tin phí phạm vật thực thì là mong vật thực sẽ dồi dào hơn, có khi bớt phí phạm đi, mà lòng căm thù quân địch đồng thời có chỗ để xì ra.

(2) Nếu tin tức liên quan đến tình cảm, thị dục thì sự sai lạc hướng về chiều có lợi cho tình cảm, thị dục, làm cho nó hóa ra hữu lý và mạnh lên.

Người mộ đạo trông vào đâu cũng thấy những phép của Chúa, của Thánh. Nhà luân lý nhìn đâu cũng thấy xã hội suy đồi, luân thường đảo ngược.

Thời chiến tranh, những tin về những hành động dã man của địch chẳng cần phải đăng báo mà ai cũng biết; còn những tin về tinh thần anh dũng, hy sinh, nhân đạo của quân đội mình thì bất kỳ trong cuộc họp nào người ta cũng kể đi kể lại.

(3) Nếu tin liên quan tới mục đích, đường lối chung thì sự sai lạc hướng về công ích, về đoàn kết.

Đảng viên bao giờ cũng phóng đại tin có lợi cho đảng. Và trong chiến tranh, chiến công của mình bao giờ chẳng vẻ vang hơn chiến công của địch.

Chính vì dư luận dễ lầm lạc, nên nhiều người chỉ trích chế độ phổ thông đầu phiếu, cho rằng nhân loại phải tạm nhận nó vì chưa thấy cách nào hơn. Ông Marcel Boll nói: “Sự bình đẳng của các cử tri làm cho lá phiếu của một người cha có mười đứa con vị thành niên ngang giá trị với lá phiếu của một người độc thân; lá phiếu của một kẻ mù chữ ngang giá trị với lá phiếu của một người được giải thưởng Nobel. Người ta chỉ còn hy vọng rằng nền giáo dục sẽ nâng cao trình độ hiểu biết của quần chúng lên, chứ hiện nay thì ngay ở những nước văn minh, đa số quần chúng cũng chẳng hiểu gì về những cái mà họ biểu quyết cả.” Ông Alexis Carrel còn quyết liệt hơn, trong cuốn L’homme cet inconnu và cuốn Réflexions sur la conduite de la vie đòi thay đổi nền giáo dục, chú tâm vào sự đào tạo những người thông minh, đạo đức, đứng phí công phí tiền giáo hóa những kẻ ngu độn và điên khùng, nghĩa là ông đả đảo sự bình đẳng trong giáo dục. Ôn hòa như ông Phan Khoang mà cũng nói:

“Dư luận đã có thể uốn nắn như cục đất sét trong tay người thợ gốm như thế thì chắc không phải là ý kiến chân thật của công chúng, và không biểu thị được lẽ phải rồi, mặc dầu là lẽ phải tương đối, lẽ phải mà công chúng ấy có thể có được.

“Nhưng không lẽ trong số người gồm thành công chúng ấy ai nấy đều sai lạc cả. Phải có người sáng suốt, thấy rõ sự thực chứ?

“Có, và có thể có nhiều cũng nên. Nhưng cái thời đại mà cái luật “thiểu số phục tùng đa số” đã được áp dụng thì hạng người sáng suốt kia, vì ít hơn, nên tiếng nói của họ phải bị lấn át và không ai đếm xỉa đến cả. Đó là cái tai họa của nhân loại.”[3]

Đó chính là cái thắc mắc của một số trí thức từ Đông qua Tây. Nhưng trong cuốn sách này tôi không bàn về vấn đề đó, chỉ nêu lên ít nguyên nhân sai lầm của dư luận để độc giả biết nghi ngờ mỗi khi nhận xét một dư luận nào thôi.

❀ ❀ ❀

[1] Những con số này vẫn chỉ là phỏng đoán.

[2] Chỗ này nguyên văn trong sách của tôi là: (…) mà nền văn minh của nhân loại mới có khoảng ba trăm năm nay là nhân loại (…). Tôi cho là vô lý, kết hợp với đoạn sau tôi mạn phép được sửa như vậy cho hợp vì chưa có thời gian tra lại. Xin được lượng thứ (trieuthoa).

[3] Dư luận và thanh nghị. Bách Khoa số 33 ngày 15-5-1958. Theo tôi, họa đó nhỏ hơn họa độc tài và quần chúng được tập dự vào việc nước càng sớm thì tinh thần của họ càng mau già giặn.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.