Lựa Chọn Tối Ưu Thứ 3

Lượt đọc: 984 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
“Sứ Mệnh Cần Thực Hiện” Vì Môi Trường

❊ ❊ ❊

Một cách lý tưởng, hợp lực nên bắt đầu từ sự thấu hiểu được chia sẻ về sứ mệnh cần được thực hiện. Nếu không có những tiêu chí thành công, bạn sẽ không thực sự biết được thành công trông như thế nào và giải pháp của bạn sẽ không hiệu quả. Đấy là lý do chính giải thích cho việc vì sao chúng ta cần có sự thấu hiểu với những góc nhìn khác nhau; bạn sẽ không đi được đến một Lựa chọn tối ưu thứ 3 bằng cách nhạo báng và lăng mạ lẫn nhau. Bạn sẽ có khả năng đến đấy cao hơn bằng cách hiểu sâu sắc công việc cần phải thực hiện từ nhiều góc nhìn.

Khi đám đông hăng hái tắt đèn hưởng ứng “Giờ Trái đất” để giảm ô nhiễm từ nhà máy điện, và sau đó diễu hành trên đường phố với những ngọn đuốc đầy khói, những người biết nghĩ hơn sẽ tự hỏi: Liệu có bất cứ ai thực sự hiểu nhiệm vụ cần được thực hiện ở đây là gì hay không? Nếu không có sự hiểu biết này, chúng ta sẽ hành động không hiệu quả, đưa ra những giải pháp yếu kém và thậm chí còn phản tác dụng.

Chẳng hạn như, cách đây nhiều thập kỷ tại miền Tây Bắc nước Mỹ, các kỹ sư đã nạo vét lượng lớn các khúc gỗ gây tắc nghẽn (logjam) có từ xưa, tích tụ trong lòng những con sông chảy ra eo biển Puget Sound. Họ không chỉ muốn giúp tàu thuyền lưu thông thuận lợi hơn mà còn giúp loài cá hồi di cư về thượng nguồn sinh sản dễ dàng hơn. Họ thực hiện điều này mà không hỏi đến những người dân Mỹ bản địa – những người đã đánh bắt cá trên những dòng chảy này trong hàng thế kỷ - những người được cho là dốt nát và “không hiểu biết gì về khoa học”. Tuy nhiên, không lâu sau đó, loài “vua cá hồi” Chinook, vốn có rất nhiều ở những dòng chảy này, bắt đầu biến mất một cách bí ẩn.

Thực chất không có bí ẩn nào hết. Những người Skagit hoặc Snoqualmie đã có thể nói cho các kỹ sư biết rằng môi trường sống ưa thích của cá hồi Chinook là những vùng nước sâu và xoáy xung quanh những đống gỗ tắc nghẽn được hình thành từ lâu này. Không có các vùng nước này, lũ cá hồi Chinook sẽ biến mất. Nhưng đây chỉ là khởi đầu của tình trạng suy giảm cá hồi tại Puget Sound. Trong nhiều thập kỷ, sự phát triển nhanh chóng tại khu vực Seattle đã làm ô nhiễm eo biển Sound, đầu độc cá và khiến chúng thiếu hụt oxy. Việc xây đập và đánh bắt cá quá nhiều càng khiến cho số lượng cá giảm đi. Ngày nay, cá hồi Thái Bình Dương đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng. Trong một thế kỷ rưỡi qua, lượng cá hồi đã giảm 40%, và chiều hướng giảm này đang diễn ra ngày càng nhanh chóng. Một phần ba chủng loại này đã biến mất hoàn toàn. Giờ đây các nhà khoa học phát hiện ra rằng, các cánh rừng và động vật hoang dã quanh Puget Sound đang chết đói vì thiếu đi nửa triệu tấn chất dinh dưỡng mỗi năm. Hậu quả cuối cùng có thể là thảm họa cho cả một vùng. John Lombard, nhà khoa học đến từ Seattle, nhận định về vùng đất xinh đẹp Puget: “Chúng ta sẽ đánh mất tâm hồn của mình nếu chỉ đứng nhìn nó biến thành một mảnh đất cô đơn, chết chóc và không có sự sống”.⁸

⁸ . David Montgomery, The King of Fish: The Thousand Year Run of Salmon (Boulder, CO: Westview Press, 2004), 3; Ted Gresh và cộng sự, “Salmon Decline Creates Nutrient Deficit in Northwest Streams”, Inforainorg, tháng 1/2000.

Tất nhiên, không ai vui vẻ với điều này, và mọi người chỉ trích lẫn nhau: ngư dân đổ lỗi cho tiều phu, tiều phu đổ lỗi cho những nhà phát triển, và tất cả đổ lỗi cho chính phủ. Một số người nhún vai và nói rằng mất đi loài cá hồi là cái giá của sự phát triển. Một số khác, ghê sợ với quan điểm này, và dựa vào những định kiến của mình, yêu cầu chấm dứt việc chặt câyđánh cáxây dựng. Cuối cùng giữa cá hoặc người thì vẫn phải chọn một. Nhưng đa số chúng ta đều không thỏa mãn với lối tư duy “thắng-thua” hoặc “thua - thắng” về môi trường. Chúng ta cần “các bên cùng thắng”, hoặc đến cuối cùng tất cả chúng ta đều thua cuộc.

Và đó là nhiệm vụ thực sự cần phải hoàn thành. “Sinh thái” là một từ mô tả cơ bản sự hợp lực trong tự nhiên: tất cả mọi thứ đều liên quan đến những thứ khác. Đó là mối quan hệ mà trong đó, sức mạnh sáng tạo được phát huy tối đa. Chúng ta sống trên một hành tinh phụ thuộc lẫn nhau – nơi mà tổng thể luôn vượt xa hơn cả tổng các phần, vì thế chúng ta không thể đối xử với các phần riêng biệt hoặc như thể không tính đến chúng. Giống như khi làm việc nhóm, nếu các thành viên không chiến thắng, cả nhóm sẽ không thể chiến thắng. Tiến sĩ Peter Corning cảnh báo rằng, chúng ta phải bắt đầu nhìn nhận thế giới qua mô thức hợp lực:

Chúng ta liên tục được thôi thúc phải mở rộng sự hiểu biết của mình về tất cả mọi “phần” trong những hệ thống của chúng ta, và phải đối phó với các mô hình về sự tương thuộc mà những hệ thống này đã tạo ra. Có một mối nguy hiểm luôn hiện diện, rằng tầm nhìn hạn hẹp của chúng ta sẽ tạo ra những sự kinh ngạc không mấy dễ chịu (hoặc nguy hiểm chết người). Bởi lẽ ấy, chúng ta phải học cách phát triển những phương thức đa chiều hơn để hiểu sâu rộng hơn những hậu quả mang tính hệ thống từ hành động của mình.⁸¹

⁸¹. Peter A. Corning, “The Synergism Hypothesis”, Journal of Social and Evolutionary Systems 21, no. 2 (1998): 314.

Phép màu hợp lực của thế giới phụ thuộc vào sự tồn tại khỏe mạnh của tổng thể. Chúng ta thường buộc phải làm gì đó vì môi trường chỉ khi nó gặp vấn đề. Nhưng chúng ta có thể thấy, ta cũng đối xử với cơ thể của mình theo cách tương tự. Chúng ta nhìn nhận bản thân qua lăng kính của Thời đại Công nghiệp, tự xem mình như những cỗ máy có thể “sửa chữa” nếu có gì đó hỏng hóc trong hệ thống. Chúng ta quan sát môi trường qua lăng kính tương tự, như một cỗ máy. Đó cũng chính là lối tư duy biến y tế thành một ngành bệnh tật thay vì một ngành sức khỏe.

Nhưng, nói như Corning: “Những mô hình xác định, giống như cỗ máy của quy trình sinh học về cơ bản là còn thiếu sót”⁸². Thế giới là một hệ thống sống, không phải là một cỗ máy chết, nó là thực tế tương thuộc, trong đó, sự tồn tại của mỗi phần riêng lẻ đều liên quan đến sự tồn tại khỏe mạnh của toàn bộ tổng thể. Một trong vô số các ví dụ là loài chim báo mật (honey guide) châu Phi, một loài chim sống bằng sáp ong nhưng không thể phá vỡ tổ ong để tìm sáp. Khi nó tìm ra một tổ ong, nó báo hiệu cho loài lửng mật ong – con vật này sẽ cào xé tổ ong để ăn mật, còn con chim sẽ được thưởng thức sáp ong. Loài chim này chỉ có thể tiêu thụ sáp ong bởi vi khuẩn trong ruột chúng có thể phân giải sáp ong thành chất dinh dưỡng. Là một phần của bức tranh này, người Borana (Kenya) đi theo những con chim báo mật để hòa mình vào bữa tiệc. Là những người chăn nuôi gia súc du mục, người Borana chăn thả động vật trên những đồng cỏ, xới đất và bón phân cho cỏ khi họ đi qua. Đến lượt mình, những con ong thu thập phấn hoa và mật hoa về để làm mật.⁸³

⁸². Corning, “The Synergism Hypothesis”, 293.

⁸³. Corning, “The Synergism Hypothesis”, 54, 60; A. V. Bogdan, “Grass Pollination by Bees in Kenya”, 18/7/2008,

http://onlinelibrarywileycomdoi/10.1111/j.1095-8312.1962.tb01326.xabstract.

Nếu xóa bỏ một phần trong vòng tròn cộng sinh này, chúng ta có thể phả hủy toàn bộ, từ vi khuẩn tới người Borana. Còn nếu như thêm vào một phần – chẳng hạn như gia súc châu Âu với những phong cách chăn thả khác nhau – chúng ta có thể biến đồng cỏ thành một sa mạc. Tình trạng khỏe mạnh của tổng thể là thứ cực kỳ nhạy cảm và yêu cầu một cái nhìn tổng thể – điều này chỉ có thể bắt nguồn từ sự hiểu biết thực tế sâu rộng.

Tôi cần nghe các mảnh sự thật khác nhau của mọi người về thực tế này. Hãy ghi nhớ câu thần chú của hợp lực: “Nhiều ý tưởng từ nhiều người nhất có thể, sớm nhất có thể”. Trước khi phá bỏ những đống gỗ tắc nghẽn tại Puget Sound, tôi nên lắng nghe người Skagit. Nếu tôi muốn những đồng cỏ tại Đông Phi tươi tốt, tôi cần sống, làm việc cùng người Borana và được họ tư vấn. Đồng cảm với con người là đồng cảm với đất đai.

Và tôi cũng cần thấu hiểu về sự tương thuộc của toàn bộ cuộc sống. Nếu tôi là một nhà môi trường học hiếu chiến, tôi sẽ có nguy cơ tự làm mình bị xa lánh bởi những người khác – những người nông dân đang cố gắng trồng trọt, các gia đình cố gắng kiếm sống. Tôi có thể thúc đẩy hành động trong sự đơn độc, và cuối cùng điều tôi nhận được là không hiệu quả hoặc tệ hơn, giống như thắp lên một ngọn đuốc đầy khói để có thể tắt ánh đèn điện đi vậy. Một chiến dịch đối đầu để cứu loài cá hồi Chinook đã tự hé lộ tinh thần “sửa chữa nó” chứ không phải là một tinh thần thay đổi toàn diện.

Trái lại, nếu như tôi không tôn trọng những nhà môi trường học, tôi đã loại đi giải pháp được đóng góp từ những người có hiểu biết sâu sắc và năng lượng nhiệt thành nhất. Tôi có thể hết lòng cam kết với tăng trưởng kinh tế và quyền sở hữu, và đồng thời vẫn đồng cảm sâu sắc với loài ếch quý hiếm kia và những người quan tâm đến nó. Với một người tư duy theo Lựa chọn tối ưu thứ 3, vấn đề không bao giờ đơn giản là “hoặc thứ nàyhoặc thứ kia”.

Theo John Lombard, tình trạng của Puget Sound và bất cứ môi trường dễ bị tổn thương nào khác đòi hỏi “một tầm nhìn về toàn bộ hệ sinh thái, chứ không chỉ riêng về biển, hay cá hồi, mà là toàn thể cảnh quan môi trường thiên nhiên của toàn bộ khu vực đổ ra eo biển Puget Sound… Phục hồi những con sông tại Puget Sound chẳng phải là một giấc mơ ban ngày viển vông”⁸⁴. Lombard đang nỗ lực truyền bá một Lựa chọn tối ưu thứ 3 gọi là “phát triển ít gây tác động” – tái chế nguồn nước mưa bị ô nhiễm gần khu vực này thay vì thải ra biển. Con người có thể xây dựng và cá hồi có thể sinh sản – nhưng phải có ít nhất một người tin tưởng vào Lựa chọn tối ưu thứ 3, một người không chối bỏ khả năng hợp lực, một người có thể giúp tạo ra viễn cảnh về công việc thực sự có thể thực hiện.

⁸⁴. “John Lombard: Saving Puget Sound”, University of Washington Lectures, 23/1/2007,

http://wwwseattlechannelorgvideoswatchVideosasp?program=uwLectures.

Vậy thì thành công trông như thế nào? Chúng ta đã thấy quá nhiều bất đồng về câu hỏi này, nhưng rõ ràng với Puget Sound và toàn bộ thế giới, thành công phải mang tính toàn diện. Đó là giải pháp các bên cùng thắng cho con người và môi trường sống tự nhiên của họ.

Hãy tưởng tượng một ngọn núi hùng vĩ được bao phủ bởi những cánh rừng thông, cùng đàn sói và nai sống ở đó. Nếu chúng ta can thiệp để cứu loài nai và giết toàn bộ loài sói – ngọn núi giờ đây sẽ phải đối mặt với nguy cơ loài nai sẽ sinh sản vô độ. Chúng sẽ biến ngọn núi thành một sa mạc, và khiến nó bị xói mòn bởi gió và nước. Nhà sinh thái học vĩ đại Aldo Leopold từng nói: “[Chúng ta đã] không học cách suy nghĩ như một ngọn núi. Vì thế chúng ta có những vùng hạn hán kéo dài đầy khói bụi, và những con sông cuốn trôi tương lai ra biển cả”.⁸⁵

⁸⁵. Aldo Leopold, A Sand County Almanac (New York: Random House Digital, 1990), 140.

Nhiệm vụ cần hoàn thành chính là “suy nghĩ như ngọn núi” để thúc đẩy sự hợp lực của con người và thiên nhiên. Leopold sử dụng từ “bảo tồn” để mô tả sự hợp lực này – “một Lựa chọn tối ưu thứ 3 thực sự” để vừa có thể khai thác khoáng sản, vừa có thể cứu thiên nhiên khỏi “loài người hủy diệt”.⁸

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.