Chúng tôi đang ở trong những cái hố nơi trước kia từng là biệt thự Angelina. Giờ chẳng còn gì cả ngoài bụi đất, những đống bụi đất lớn, sâu như lớp tuyết sâu nhất, bụi đất và gạch vụn, và bóng ma của quá khứ. Giống như chúng tôi, ngôi biệt thự này là vật hi sinh cho chiến tranh.

Những gốc cây cháy thành than và những thân cây nhô lên trên mặt đất là tất cả những gì còn lại của vườn quả và những bãi cây. Chúng là những thứ trông gớm guốc, cháy trụi, cong vẹo, không còn một thân cây nào cao quá đầu người. Nhìn chúng trong ánh trăng mờ kìa. Có phải đó là những đồng đội đã khuất của chúng tôi đang quay trở về dương thế hay không? Mặt đất xung quanh và giữa những gốc cây đã biến dạng đến độ kì cục. Khắp khu biệt thự chỗ nào cũng ngổn ngang đá sỏi, gạch vỡ, dây thép han rỉ và những thứ tạp nham của chiến tranh. Ngay bên kia đống đổ nát của tòa biệt thự, chạy giữa những cành cây đen thui, là một công sự. Nơi đã từng là cổng trước uy nghi, giờ chỉ thấy một đám vỏ hộp thịt bò muối mắc trên một sợi dây thép, kêu lanh canh trong gió.

Phải chăng đã nhiều năm hay nhiều tuần rồi kể từ khi cái biệt thự đồ sộ ấy tồn tại ở đây? Các cậu còn nhớ không? Thoạt đầu nó làm các cậu xấu hổ. Những chiếc gương gắn trên tường ở chân cầu thang ném về phía các cậu cái nhìn buộc tội như muốn nói các cậu là một đội lính đánh thuê chỉ biết tàn phá hủy diệt. Các cậu đã ngồi tại những chiếc bàn bóng loáng và ăn ngốn ngấu khẩu phần ăn của quân đội đựng trong những chiếc đĩa thanh nhã, và nhìn thân thể đầy bùn đất của nhau mà ngại. Ấy là hồi đầu khi các cậu mong tiến thật nhanh đến Rome. Nhưng quân Đức không chịu nhả Rome ra cho các cậu, và rồi các cậu không có đủ sức mạnh để chiếm nó; và rồi các cậu được được lệnh không chiếm nó nhưng phải bám trụ trong bùn lầy ở đây và bị ăn đạn. Vậy nên thay vì biết tới hòa bình, biệt thự Angelina chỉ biết có chiến tranh. Nó trở thành một hòn đảo nhỏ với những cuộc giao tranh xảy ra liên miên xung quanh, cho đến khi nó đổ sập xuống.

Nhưng, một người lính thì cần gì một ngôi nhà. Chẳng cần nó đứng đó sừng sững. Đứng thế chỉ tổ nguy hiểm, chẳng thích hợp. Nó đổ sập rồi càng tốt cho anh ta, nó im lìm trong bụi đất càng hay. Nhà là thứ dành cho người; ở đây lính là chuột. Và những người lính kia những người chưa bao giờ biết biệt thự Angelina từng tồn tại không thể cảm thấy đau buồn hay vui mừng trước những gì đã xảy ra. Chúng ta sẽ tiếp tục phá hủy cho tới khi chỉ còn lại Thượng Đế và thiên nhiên ư?

Chiến tranh còn kéo dài đến bao giờ đây?

Không gian chìm trong sự tĩnh lặng trước bình minh. Tạp âm của khí quyển trong radio đã giảm đi. Những mái đầu rũ xuống. Sự sống lơ lửng; giờ chẳng phải là ngày cũng chẳng phải là đêm. Trong giây lát, các khẩu súng im lặng. Người liên lạc cuối cùng được cử đi trước khi trời sáng đang tất tả chạy xuống con đường mòn. Tiếng những chiếc máy bay chiến đấu của Đức nhỏ dần trên bầu trời. Một con quạ cất tiếng kêu. Các đội trinh sát đã trở về, ướt át, ngồi, nhai, mặt đen nhẻm, không nói, mắt nhìn chăm chăm xuống những hộp đựng đồ ăn dưới đất, rùng mình, không biết chuyện gì đã xảy ra, không biết ai đã chết.

Những người đàn ông ngồi trong những hố cá nhân và những căn hầm sấp sểnh nước, nửa thức nửa ngủ. Bên dưới những tấm áo khoác và những tấm chăn đơn, người họ lạnh đến tê cứng. Một ngày giá buốt, u ám, đầy sương mù, đầy mây và mưa. Những cơn ngủ gà ngủ vịt vẫn tiếp tục. Những con rận vẫn thức, vẫn châm và chích.

“Báo động!”

Những động tác khẩn trương, những tiếng nguyền rủa. Bình minh lên. Vài người lính thầm cầu nguyện. Hầu hết những người khác nguyền rủa cái số kiếp đen đủi của mình. Họ đứng đó không được ăn uống, không được tắm rửa, hầu như không được ngủ, đứng đó gãi, ợ, nhìn. Những bóng núi, bóng đồi, những dải đất, và bầu trời ló ra qua màn sương. Mặt trời hiền hòa tỏa những tia nắng yếu ớt xuống vạn vật. Những ngôi sao nhấp nháy, mờ dần. Hồi đêm ai đã chết thế nhỉ? Vài người. Hai “đứa con của Chúa” tối qua còn đứng xếp hàng giờ đâu rồi? Ở đằng kia, chết rồi. Giày của họ thòi ra trên bờ đất kia. Đã quá muộn để nói với họ rằng những bờ đất ấy ban đêm có thể lở xuống vì đạn pháo, cướp đi mạng sống của những người chưa thạo việc. Dù sao thì hai mạng sống quan trọng gì chứ? Họ là những kẻ vô danh tiểu tốt. Sự thiệt mạng của họ chỉ là một con số thôi. Hãy để họ nguyên đó. Họ giơ chân lên thế kia sẽ không bị chứng hoại thư do dầm nước lâu ngày đâu. Sẽ lôi họ lên sau vậy chứ biết làm sao. Đã có lúc chúng tôi cảm thấy tiếc thương họ. Thế rồi chúng tôi đi từ cảm giác tiếc thương đến cảm giác tức tối, giờ chúng tôi khiếp sợ họ. Họ nguy hiểm đấy.

“Nghỉ.”

Đi, đi mà chọn lấy một cái hố cá nhân lạnh lẽo cho mình. Nhận lấy những hộp sắt tây đựng đồ ăn hổ lốn và dao thìa. Tranh thủ mà tọng chút thức ăn và trà vào bụng đi. Chắc chắn người ta sẽ phát cả khẩu phần của những người chết đấy. Thức ăn của những người chết vẫn sẽ được phát tới chiến hào trong bốn mươi tám giờ. Hãy mang thức ăn xuống đất mà ăn, giống như một con chó đứng riêng ở một góc gặm cục xương. Ở trên kia không an toàn đâu. Vào lúc bình minh cái chết có hiệu lệnh đánh thức riêng của nó đấy. Cố mà xin thêm một ít trà nữa đi.

“Này, cậu, có đúng là tối nay chúng mình sẽ xuất kích không?”

Không biết lần này sẽ là gì đây: một chỏm núi, một cái gò, một đống gạch vụn đã từng là một nhà dân, một ngã tư, một con lạch, một con suối, một đoạn đường tàu? Là gì thì quan trọng gì chứ? Dù gì đi nữa, sẽ càng ác liệt hơn nếu chiến đấu mà không có sự kiên quyết. Khi những người lính nghỉ ngơi, họ như thể đang chết mòn.

Một ngày lạnh nhạt. Triển vọng về mặt trời tiêu tan khi mưa giông kéo tới. Tất thảy đều sũng nước. Nhưng rồi mặt trời cũng thắng thế, cái âm u giảm đi, sương mù bị xua tan, bầu trời trở nên sáng sủa hơn. Và đây một cây hoa giọt tuyết tràn đầy hi vọng, sự vui tươi, và phấn khởi, gợi về một thời điểm khi vạn vật trong thiên nhiên đều lung linh, xanh tươi, và rực rỡ sắc màu. Và đây một ngọn trường xuân dài đang vươn lên, bứt ra khỏi ảnh hưởng của thời gian, bình thản cho dù mùa đông hay mùa hè, chiến tranh hay hòa bình. Những làn sương từ bình nguyên kéo lên, nằm ườn trên dải đồi Alban. Màn mưa buông ngang dãy núi. Nhưng dù sao cũng có một bình minh nữa. Liệu có một đêm nữa hay không? Chiến tranh còn kéo dài đến bao giờ đây? Chúng tôi bắt đầu bằng việc đập tan lòng can đảm của quân Đức để rồi rốt cuộc lại đập tan lòng can đảm của chính mình. Những ngọn đồi kia đang rải xuống chúng tôi cái nhìn mỉa mai pha chút thương hại.

Một ngày đầy khó khăn vất vả, đầy sợ hãi và căng thẳng đang khép lại. Một trang đời quý giá đã bị xé ra, bị ném đi. Bước chân vội vã của mặt trời đã đi hết đất liền và giờ chìm xuống biển. Bóng tối đổ xuống. Những đội trinh sát đang chuẩn bị đi làm nhiệm vụ, lê bước khó nhọc trên vùng thôn quê này trong bóng tối dày đặc và trở về trong trạng thái căng thẳng. Gió thở than quanh những hàng dây thép. Những khẩu súng trường bất ngờ khạc đạn. Tiếng dế kêu ran ran. Những vì sao lại hiện ra trên bầu trời. Một trận đối đầu dữ dội giữa các khẩu pháo khiến mặt đất rung chuyển. Những người lính mang theo những cuộn dây thép đang di chuyển. Những người khác sẽ đào những hố để súng máy mới. Vài tên tù binh được giải về. Trên chiến địa những thây người đang chờ được chôn. Một người lính với khuôn mặt hốc hác trĩu nặng u sầu mang một khẩu súng trường đặc biệt đang bước ra khỏi hàng rào dây thép. Anh ta trông như một con sói. Đêm cũng như ngày anh ta đã phải vất vả tránh cái lạnh, tránh những viên đạn của kẻ thù. Khi nào anh ta sẽ quay trở về, anh ta sẽ giết ai, giết thế nào, khi nào giết, khi nào phải giết, không ai biết. Anh ta nói ít lắm. Người là con mồi của anh ta. Vầng trăng treo lơ lửng giữa trời kia đang dõi theo anh ta.

Những làn đạn lửa giăng khắp vùng. Những khối lửa đỏ rực của đạn pháo phòng không xiên lên trời, chằng chịt. Trong những căn hầm và những hố cá nhân những giọng nói phá vỡ màn đêm. Trên mặt đất, những người lính ngồi thu mình nói về cái thời của một thế giới xa xôi, về những điều họ từng biết, những điều họ chưa được khám phá. Dần dần, vòng tròn những khuôn mặt nhòa đi. Rồi những người lính ngồi sát vào nhau, nghĩ về một quá khứ hạnh phúc hơn, hoặc chịu đựng những giấc mơ đầy nước mắt, đớn đau và cả những niềm vui. Một tên lính Đức đã chết ngồi đó, dựa lưng vào thành hào. Chúng tôi lay người hắn và hắn sống lại phá lên cười. Chúng tôi kinh hoàng lùi lại. Tên lính Đức đó lại chết. Chúng tôi lại lay người hắn. Lần này hắn đứng dậy, cười man dại đuổi theo chúng tôi. Chúng tôi choàng tỉnh dậy trên đất lạnh, mặt và người chúng tôi đầy mồ hôi. Vầng trăng tròn vành vạnh tỏa ánh sáng xuống dải đồi Alban, khiến những ngọn đồi trông thật gần, gần đến mức ngột ngạt. Chúng tôi nằm xuống trong cơn run rẩy.

Chúng tôi đã được thấy thêm một đêm nữa. Liệu chúng tôi có còn được thấy thêm một buổi bình minh nữa hay không? Chúng tôi là những con người trẻ tuổi, bị ghìm chân, bị giam nhốt ở cái mảnh đất này, có lúc không còn lấy một mẩu hi vọng, nhưng lúc nào cũng có thừa thãi đói, khát, sợ hãi, tức giận và thèm muốn.

Chiến tranh còn kéo dài đến bao giờ đây?

Nhiều ngày rồi nhiều tuần trôi qua. Những con người trẻ tuổi đang già đi. Sự điên rồ của chiến tranh tàn phá những giác quan của chúng tôi. Chẳng lẽ không có gì được cứu vãn ư? Giữa đất cát, tro bụi, giữa cảnh đổ nát hoang tàn và cái chết chỉ còn lòng cao thượng của đức hi sinh quên mình, di sản tốt đẹp hơn của cái chết mà bất ai nhìn vào cũng có thể tìm thấy sự an ủi.

Một bức điện không thể chuyển đi được. Nhưng nó phải được chuyển đi. Những bàn chân bước ra xa, những người đàn ông ngoảnh mặt đi. Một người đàn ông bấy lâu nay vẫn ở bên cạnh chúng tôi nhưng không được chú ý rụt rè lên tiếng: “Cho phép tôi chuyển bức điện đi”. Người đó ngồi lên chiếc xe gắn máy và mau chóng mất hút trong đêm tối.

Một tốp lính nấp ở một mé đường. Một quả đạn pháo rơi xuống một ổ súng bên cạnh. Rơi trúng. Những tiếng kêu cứu xé không khí. Nhúc nhích nghĩa là chết. Các sĩ quan và lính nằm áp người xuống mặt đường, nằm im. Một người lính nhỏm dậy bắt đầu chạy đi cứu những người khác. Cậu ta chẳng đến được nơi muốn đến. Những người ít can đảm hơn, toàn thân run rẩy, nằm như dán người xuống mặt đường nhìn người đồng đội của mình lảo đảo ngã xuống, bất động.

Ai đó nói có một đứa bé người Ý bị thương chảy máu nhiều đang nằm trên cánh đồng bị đạn cày. Không nói một lời, không chút do dự, một người lính liền lao đi và trở về với đứa bé trên tay.

Một tên lính Đức đã mất hết đồng đội, đang đi trong nhóm tù binh, tự nguyện dừng lại, xé áo mình băng bó cho những người bị thương của quân đối phương.

Một người lính bị thương bước đi khó nhọc van xin đồng đội hãy để anh lại bên đường, van xin họ bỏ anh lại, để anh khỏi cản trở tốc độ của họ.

Sự hi sinh cao thượng là những gì còn lại khi những thứ nhỏ nhặt hơn đã lọt xuống qua những mặt sàng của cuộc sống. Nó chính là câu trả lời cho những khát vọng trong tim chúng tôi, khát vọng tìm kiếm gì đó cao hơn cả bản thân chúng tôi, nó là ngọn lửa trắng của tuổi trẻ mang khát khao hi sinh. Kiểu chết đó không thể bù chuộc được. Sau bốn năm chiến tranh điều kì diệu đã chuội khỏi hầu hết mọi thứ trên đời. Lòng cao thượng vẫn còn đó. Nó thắp sáng ở nơi chiến địa tăm tối nhất. Nếu nó bị dập tắt, tất cả sẽ tiêu tan. Chúng tôi đã trở nên tiêu cực trong cả lời nói lẫn việc làm đến nỗi giờ đây chúng tôi chỉ còn thiếu nước giả vờ rằng lòng cao thượng chẳng đáng quý tẹo nào. Nếu chúng tôi làm vậy chúng tôi sẽ che lấp mất hi vọng cuối cùng của con người.