Micromegas

Lượt đọc: 28 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 7

❊ ❊ ❊

"Hỡi những nguyên tử thông thái, những sinh linh mà Đấng Tối Cao hằng vĩnh cửu từng mong muốn làm nơi biểu lộ tài nghệ và quyền năng của Ngài, chắc hẳn các ngươi phải nếm trải những niềm vui thuần khiết trên hành tinh của mình; bởi vì có quá ít vật chất, và dường như hoàn toàn là tinh thần, các ngươi ắt hẳn đang sống một cuộc đời chỉ biết suy tưởng và yêu thương, một cuộc đời đích thực của trí tuệ. Nơi đâu ta cũng chẳng thấy niềm hạnh phúc chân chính, nhưng ở đây thì chắc chắn là có."

Nghe vậy, tất cả các nhà hiền triết đều lắc đầu, và một người trong số họ, có phần bộc trực hơn những kẻ khác, thú nhận rằng nếu gạt ra một số ít cư dân có vị thế thấp kém, thì toàn bộ phần còn lại chỉ là một lũ người điên rồ, đồi bại và khốn khổ. "Chúng ta có thừa thãi bản chất," hắn nói, "để làm điều ác, nếu điều ác xuất phát từ bản chất; và cũng quá thừa thãi tinh thần, nếu điều ác xuất phát từ tinh thần. Các ngài có biết rằng, ví dụ như lúc tôi đang trò chuyện với các ngài đây, có tới một trăm nghìn kẻ điên thuộc giống loài chúng ta đang đội mũ, sát hại một trăm nghìn sinh linh khác đang đội khăn turban, hoặc đang bị tàn sát bởi chính bọn họ, và từ ngàn xưa cho đến nay, chúng ta đã biến gần như toàn bộ bề mặt Trái Đất thành một bãi chiến trường cho mục đích này không?"

Vị khổng lồ xứ Sirius rùng mình, bèn gặng hỏi nguyên do của những cuộc tranh chấp khủng khiếp giữa những sinh linh nhỏ bé nhường ấy.

"Chuyện là thế này," nhà hiền triết đáp, "chỉ vì vài đống bùn to bằng gót chân các ngài. Không phải vì bất kỳ ai trong số hàng triệu con người đang cắt cổ lẫn nhau ấy lại màng đến đống bùn đó. Mà chẳng qua chỉ là để tranh giành xem nó thuộc về một kẻ nào đó mà chúng ta gọi là 'Sultan', hay thuộc về một kẻ khác mà chúng ta gọi, chẳng vì lý do gì đặc biệt, là 'Czar'. Cả hai kẻ ấy chưa từng thấy và cũng chẳng bao giờ thèm nhìn lấy mảnh đất nhỏ bé đó, và hầu như chẳng có lấy một kẻ nào trong đám sinh linh đang tàn sát lẫn nhau này từng tận mặt nhìn thấy kẻ mà vì hắn ta chúng phải bỏ mạng."

"Ôi! Số phận nghiệt ngã!" vị khách xứ Sirius phẫn uất kêu lên, "ai có thể tưởng tượng nổi sự cuồng nộ điên cuồng đến mức này! Nó khiến ta chỉ muốn bước ba bước là giẫm nát cả cái ổ kiến toàn những tên sát nhân lố bịch này."

"Đừng nhọc công làm thế," có ai đó đáp lời, "bọn chúng cũng đang tự đẩy mình đến diệt vong nhanh chóng lắm rồi. Xin các ngài hãy biết cho rằng, chỉ sau mười năm nữa là một phần trăm của lũ khốn kiếp này sẽ chẳng còn lại gì trên cõi đời. Phải biết rằng dẫu chúng chưa kịp tuốt gươm, thì nạn đói, sự kiệt sức hoặc thói vô độ cũng sẽ sớm quật ngã chúng. Hơn nữa, kẻ đáng bị trừng phạt không phải là bọn chúng, mà chính là những kẻ hiếu chiến ngồi rịt một chỗ nơi phòng làm việc sâu thẳm, trong lúc đang tiêu hóa bữa ăn cuối cùng, lại ra lệnh tàn sát cả triệu con người, để rồi sau đó dâng lời cảm tạ long trọng lên Thượng Đế."

Vị lữ khách cảm thấy chạnh lòng thương hại cho giống loài người bé nhỏ, nơi mà ông vừa khám phá ra những sự tương phản đến ngỡ ngàng.

"Vì các ngươi nằm trong số ít những bậc thông thái," ông nói với những vị này, "và vì dường như các ngươi không giết ai vì tiền bạc cả, xin hãy nói cho ta hay, ta cầu xin các ngươi, rốt cuộc các ngươi dùng thời gian vào những việc gì."

"Chúng tôi mổ xẻ ruồi nhặng," nhà hiền triết đáp, "chúng tôi đo đạc các đường thẳng, thu thập các con số; chúng tôi đồng thuận với nhau về hai hoặc ba điểm mà chẳng ai trong số chúng tôi hiểu nổi."

Thế là người xứ Sirius và kẻ lùn xứ Saturn bỗng nảy sinh hứng thú muốn gặng hỏi những nguyên tử biết tư duy này, để tìm hiểu xem rốt cuộc họ đồng thuận với nhau về điều gì.

"Các ngài đo được bao nhiêu," người xứ Saturn hỏi, "từ ngôi sao Chó Biển cho đến đại tinh tú chòm Song Tử?"

Họ đồng thanh đáp ngay: "Ba mươi hai độ rưỡi."

"Còn từ đây đến mặt trăng, các ngài đo được bao nhiêu?"

"Chính xác là 60 lần bán kính Trái Đất."

"Không khí các ngài nặng bao nhiêu?"

Hắn ngỡ rằng mình đã bắt bẻ được họ, nhưng tất cả bọn họ đều quả quyết rằng không khí nhẹ hơn khoảng 900 lần so với một thể tích nước tinh khiết tương đương, và nhẹ hơn 19.000 lần so với một đồng tiền vàng ducat. Chàng lùn xứ Saturn, vô cùng kinh ngạc trước những câu trả lời ấy, suýt chút nữa đã muốn buộc tội phù thủy đối với chính những kẻ mà mười lăm phút trước hắn vừa từ chối ban cho một linh hồn.

Cuối cùng, Micromegas lên tiếng bảo họ: "Vì các ngươi hiểu biết rất rõ những gì ở bên ngoài các ngươi, chắc hẳn các ngươi còn thấu hiểu những gì ở bên trong một cách sâu sắc hơn nữa. Hãy nói cho ta nghe linh hồn của các ngươi là gì, và các ngươi hình thành các ý niệm bằng cách nào." Các nhà hiền triết lại đồng loạt cất tiếng như trước, nhưng mỗi người lại mang một quan điểm khác nhau. Người lớn tuổi nhất nhắc đến Aristotle, kẻ khác xướng tên Descartes; người này thì nhắc Malebranche; người khác lại nhắc Leibnitz; kẻ khác nữa nhắc Locke. Một tín đồ phái Peripatetic già dổi tự tin lên tiếng: "Linh hồn là một thực thể hoàn thiện (entelechy), và lý trí ban cho nó sức mạnh để trở thành chính nó." Đó là điều mà Aristotle đã tuyên bố rõ ràng ở trang 633 của ấn bản Louvre. Ông ta liền dẫn chiếu đoạn văn ấy.

Đoạn văn này của Aristotle, tác phẩm Bàn về Linh hồn, quyển II, chương II, được Casaubon dịch lại như sau: Anima quaedam perfectio et actus ac ratio est quod potentiam habet ut ejusmodi sit. B.

"Ta không rành tiếng Hy Lạp cho lắm," vị người khổng lồ nói.

"Tôi cũng vậy," chú côn trùng triết gia đáp.

"Thế tại sao," vị sứ giả xứ Sirius vặn lại, "các ngươi lại đi trích dẫn một kẻ tên là Aristotle bằng tiếng Hy Lạp?"

"Bởi vì," nhà bác học đáp, "người ta luôn nên trích dẫn những gì mình hoàn toàn không hiểu bằng thứ ngôn ngữ mà mình ít hiểu nhất."

Tín đồ phái Cartesian liền bước lên phát biểu: "Linh hồn là một cõi thuần tinh thần đã tiếp nhận toàn bộ các ý niệm siêu hình ngay trong bụng mẹ, và khi rời khỏi chốn ấy, nó buộc phải đến trường để học lại từ đầu những gì nó đã từng biết, để rồi sau đó sẽ lại quên sạch chẳng còn biết gì."

"Thật chẳng đáng bõ công chút nào," sinh linh cao tới tám hải lý đáp lời, "nếu linh hồn ngươi uyên bác nhường ấy trong dạ dày mẹ, để rồi khi cằm mọc râu lại trở nên u mê dốt nát đến thế. Nhưng rốt cuộc các ngươi hiểu thế nào là trí năng?"

"Ngài đang hỏi tôi đấy ư?" vị lý luận gia cất tiếng. "Tôi chẳng có khái niệm gì cả. Chúng tôi chỉ bảo rằng nó không phải là vật chất—"

"Nhưng ít ra các ngươi có biết vật chất là gì không?"

"Tất nhiên rồi," người đó đáp. "Chẳng hạn như hòn đá này có màu xám, có hình thù thế này thế nọ, có ba chiều, có trọng lượng và có thể chia nhỏ được."

"Ồ!" người xứ Sirius liền nói, "thứ mà các ngươi thấy có thể chia nhỏ, có trọng lượng và có màu xám ấy, các ngươi có thể nói cho ta hay nó là gì không? Các ngươi nhìn thấy một vài thuộc tính của nó, nhưng đằng sau những thứ ấy, các ngươi có tường tận về bản chất của nó chăng?"

"Không," kẻ kia đáp.

"—Thế ra các ngươi chẳng hề biết vật chất là gì."

Thế là Micromegas quay sang hỏi một nhà hiền triết khác mà ông đang đặt trên ngón cái của mình, muốn biết linh hồn của y là gì, và nó làm được những trò gì.

"Chẳng làm gì cả," triết gia phái Malebranche đáp. "Chính Chúa làm mọi thứ thay cho tôi. Tôi nhìn thấy vạn vật trong Ngài, tôi hành động trong Ngài; chính Ngài là đấng làm ra mọi chuyện khiến tôi vướng vào rắc rối."

"Thế thì thà chẳng tồn tại còn hơn," vị hiền triết xứ Sirius đáp trả. Rồi ông bảo một tín đồ phái Leibnitz đang đứng ở đó: "Còn anh bạn, linh hồn của anh là gì?"

"Thưa," tín đồ phái Leibnitz đáp, "nó giống như kim đồng hồ chỉ giờ trong lúc thân thể tôi điểm chuông. Hoặc nếu ngài thích, thì chính là linh hồn tôi điểm chuông trong lúc thân thể tôi chỉ giờ, hay linh hồn tôi là tấm gương soi cả vũ trụ, còn thân thể tôi chính là chiếc khung viền gương. Mọi chuyện rõ mười mươi thế đấy."

Một tín đồ nhỏ nhoi của phái Locke đang đứng gần đó, và khi cuối cùng được nhường lời, anh ta liền nói: "Tôi không biết bằng cách nào mình suy nghĩ, nhưng tôi chỉ biết rằng từ trước tới nay tôi chỉ suy nghĩ thông qua các giác quan của mình. Rằng có những thực thể phi vật chất và thông thái thì tôi không mảy may nghi ngờ, nhưng việc Chúa không thể truyền ý năng suy nghĩ cho vật chất hay không thì tôi vô cùng hoài nghi. Tôi tôn kính quyền năng vĩnh hằng. Giới hạn nó không phải việc của tôi. Tôi chẳng khẳng định điều gì, và chỉ bằng lòng với niềm tin rằng có vô số điều khả thi hơn nhiều so với những gì người ta vẫn tưởng."

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 22 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.