“Tiếp thị không phải là về những thứ bạn tạo ra, mà là những câu chuyện bạn sẽ kể.”
- Seth Godin
Khi khoa học đã chứng minh tính hiệu quả của nghệ thuật kể chuyện, đó cũng là lúc người ta bắt đầu áp dụng nghệ thuật kể chuyện vào nhiều ngành nghề hơn, phổ biến hơn cả là ngành làm phim và tiếp thị.
Theo trang OneSpot, 92% người tiêu dùng muốn các thương hiệu tạo ra các quảng cáo giống như một câu chuyện. Điều đó đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp nếu muốn khách hàng quan tâm nhiều hơn tới công ty mình thì cần học cách trình bày một câu chuyện hấp dẫn. Nhưng với lượng thông tin khổng lồ như hiện nay thì việc tạo ra một câu chuyện vừa có thể truyền đạt thông tin, vừa tạo cảm hứng hành động là thách thức không nhỏ.
Bạn cần xác định loại câu chuyện phù hợp, phân tích đối tượng mục tiêu, lựa chọn phương tiện truyền thông để có thể “kể chuyện” một cách hiệu quả. Chúng ta sẽ cùng tìm hiểu về các cấu trúc kể chuyện ở phần sau để giúp bạn đạt được hiệu quả tối ưu.
Dựa trên các bằng chứng khoa học đã được chứng minh, ngày nay nghệ thuật kể chuyện được áp dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực như:

Bán hàng: Thuyết phục người nghe mua sản phẩm hay dịch vụ của doanh nghiệp, phân biệt được điểm khác biệt và giá trị cốt lõi trong sản phẩm của bạn với các đối thủ cạnh tranh.
Quảng cáo: Quảng bá và tăng cường nhận thức của khách hàng mục tiêu về sản phẩmdịch vụthương hiệu doanh nghiệp.
Chính trị: Chia sẻ một thông điệp và vấn đề đạo đức trong xã hội, mang đến cho doanh nghiệp những người ủng hộ mới.
Tiếp thị: Thu hút sự chú ý của đối tượng mục tiêu, tạo ra nhu cầu cho các sản phẩm hoặc dịch vụ doanh nghiệp và xây dựng mối quan hệ dựa trên lòng trung thành.
Xây dựng thương hiệu cá nhân: Thiết lập danh tiếng bằng cách nêu bật những thế mạnh, kiến thức, phẩm chất và kỹ năng của một người.
MỘT SỐ THUẬT NGỮ CƠ BẢN VỀ NGHỆ THUẬT KỂ CHUYỆN
Story: Câu chuyện.
Plot: Cốt truyện hay còn gọi là cấu trúc truyện: diễn tả các sự kiện bên ngoài thường được sắp xếp theo một trình tự nhất định, từ trước đến sau. Một số góc nhìn khác nhau xoay quanh “cốt truyện” như sau:
Theo tiểu thuyết gia người Anh E. M. Forster, cốt truyện là chuỗi các sự kiện mà mỗi sự kiện ảnh hưởng đến cái tiếp theo thông qua nguyên tắc nhân quả. Theo Forster, “Nhà vua chết, và sau đó nữ hoàng chết” là một câu chuyện; trong khi nhà vua chết, và sau đó nữ hoàng chết vì đau buồn, là cốt truyện hay cấu trúc câu chuyện.
Nhà triết học Hy Lạp Aristotle viết vào thế kỷ thứ IV trước Công nguyên trong cuốn sách kinh điển The Poetic, coi cốt truyện là yếu tố quan trọng nhất và bao gồm ba phần: phần đầu, phần giữa và phần cuối. Ông cho rằng các sự kiện của cốt truyện phải liên quan đến nhau một cách nhân quả.
Năm 1863, Gustav Freytag, nhà văn người Đức, đã dựa trên lý thuyết của Aristotle và tạo ra một mô hình mới, còn được gọi là “Kim tự tháp của Freytag”. Mô hình này chia câu chuyện thành năm phần bao gồm:
Giới thiệu (Exposition): Cuộc sống bình thường của nhân vật dẫn đến “biến cố khởi đầu” thúc đẩy họ bước vào xung đột. Xung đột dâng cao (Complication): Giai đoạn bắt đầu của những rắc rối hoặc khó khăn. Nhân vật phải đấu tranh và đối mặt với các cạm bẫy. Cao trào (Climax): Đây là phần quan trọng nhất. Đây là điểm mà mọi thứ dường như có thể hoặc không thể xảy ra. Ở thời điểm này, nó thôi thúc nhân vật phải mau chóng tìm ra cách giải quyết kịp thời. Xung đột giảm dần (Falling action): Đây là giai đoạn mà các sự việc được gỡ rối, mọi đầu mối rời rạc được kết nối lại và hé lộ kết quả cuối cùng. Đoạn kết (Resolution): Một cuộc sống bình thường mới của nhân vật lại bắt đầu. Narrative: Kể và tường thuật câu chuyện: các sự kiện được sắp xếp theo một mạch truyện (storylines) hay theo một cấu trúc kể chuyện nhất định. Mạch truyện hay cấu trúc này được xây dựng dựa trên mục tiêu và ý định của người kể. Trong đó chỉ cần phân biệt: sự kiện trọng tâm và sự kiện phụ. Cách kể và tường thuật câu chuyện cũng thể hiện thêm góc nhìn của người kể chuyện.
Characters: Nhân vật trong câu chuyện: thường sẽ có nhân vật chính diện và phản diện, cũng như mối quan hệ của họ trong câu chuyện.
Hero: Nhân vật chính trong một câu chuyện. Hero gợi mở cho chúng ta một số thông tin về nhân vật và gợi cảm xúc cho những dự đoán hay những tò mò về diễn tiến câu chuyện: người hùng gặp những khó khăn nào, có xuất hiện “quái vật” không, kết thúc có hậu không, “vai phản diện” của người hùng là ai...?
Hero cũng gợi mở cho chúng ta hàng loạt nhân vật khác nhau. Hero không nhất thiết là một người nào đó, mà cũng có thể là một điều gì đó nữa.
Danh sách một số Hero để chúng ta có thể kể chuyện có thể là:
Một người bất kỳ (người nổi tiếng, người có tầm ảnh hưởng, người bạn, đồng nghiệp, chính bản thân người kể…); Một con vật; Một nhãn hàng; Một sản phẩm hay dịch vụ nào đó; Một công ty; Một đội nhóm; ... Khi chúng ta mô tả nhân vật chính là một người hùng – Hero, thì chúng ta cần tham khảo “hành trình người hùng” để hiểu rõ và biết cách xây dựng diễn tiến cho người hùng. Nội dung về “hành trình người hùng” sẽ được đề cập trong nội dung bên dưới.
Point of View: Quan điểm của tác giả về câu chuyện: đây là thành tố rất quan trọng tạo nên điểm khác biệt cho câu chuyện. Tác giả sẽ lựa chọn và quyết định xây dựng quan điểm cho câu chuyện và quan điểm cho nhân vật chính.
Với những quan điểm khác nhau của tác giả, họ sẽ xác định xu hướng và phong cách kể chuyện. Đó có thể là câu chuyện kết thúc có hậu, hoặc một câu chuyện có tính chất đe dọa. Tông giọng và ngôn từ sử dụng cũng là điểm thú vị khi tác giả có những góc nhìn khác nhau về câu chuyện.
Topic: Chủ đề câu chuyện: sẽ tiết lộ phạm vi và nội dung chính mà câu chuyện đề cập. Tuy nhiên, chủ đề chỉ mang ý nghĩa khái quát chung, có tính khách quan và không phản ánh quan điểm cá nhân của tác giả. Chủ đề câu chuyện có thể đề cập như: câu chuyện về sự thành công, lòng can đảm, sự bền bỉ, sự thất bại...
Themekey message: Thông điệp chính. Thông điệp là yếu tố trả lời cho câu hỏi: Tại sao câu chuyện lại được kể? Lý do bạn muốn kể câu chuyện này là gì? Ý nghĩa và giá trị mà câu chuyện mang đến là gì? Bài học tác giả muốn gửi gắm là gì? Thông điệp câu chuyện thường được khán giả nhận biết khi quan sát hành trình của nhân vật chính. Thông điệp câu chuyện cũng có thể được đúc kết và rút ra từ khán giả.
Thông điệp của câu chuyện cần liên quan đến chủ đề của câu chuyện. Cùng một chủ đề nhưng có thể có nhiều thông điệp khác nhau.
Ví dụ:

Conflict: Xung đột. Các câu chuyện thường tạo ra các tình tiết xung đột để thêm phần kịch tính cho người nghe, tạo sự thu hút đối với khán giả. Có nhiều dạng xung đột khác nhau sẽ được áp dụng trong câu chuyện, tùy theo mục đích của người kể chuyện và ý nghĩa mà câu chuyện muốn mang lại cho khán giả.
Khi chia sẻ cho các học viên của mình, tôi thường nhấn mạnh nội dung này. Bởi trong các loại cốt truyện kể chuyện, cốt truyện thách thức luôn tạo nhiều cảm xúc, truyền cảm hứng cho người nghe. Để có thể tạo nên người hùng, chúng ta cần xây dựng các loại xung đột khác nhau. Trong đó có thể phân thành hai loại: xung đột bên ngoài và xung đột bên trong.
| Người hùng | Xung đột với các yếu tố bên ngoài như:
|
| Người hùng | Xung đột với các yếu tố bên trong chính nhân vật:
|
Việc thấu hiểu các loại xung đột của người hùng sẽ giúp người kể chuyện biết cách xây dựng cấu trúc nhân vật và kể những câu chuyện đáng nhớ.
Contrast: Tương phản. Khi sử dụng các yếu tố tương phản trong câu chuyện sẽ gia tăng hiệu quả thu hút và ghi nhớ. Sự tương phản còn giúp nhấn mạnh và thể hiện mạnh mẽ thông điệp mà tác giả muốn gửi gắm qua câu chuyện của mình. Các yếu tố tương phản có thể sử dụng như:
Màu sắc; Âm thanh; Ánh sáng; Thời gian; Không gian; Tính cách của các nhân vật; ... CÁCH THỨC XÂY DỰNG CÂU CHUYỆN VỀ BẢN THÂN
Chúng ta kể những câu chuyện về chính mình để biết rằng chúng ta đang thực sự sống.
Joan Didion
Tôi tin chắc là mỗi ngày trong cuộc sống, bạn đều đang kể chuyện. Đó có thể là câu chuyện về chính bạn khi ở công ty. Đó cũng có thể là cô bạn nào đó cùng bộ phận, người quản lý công việc, người bạn ở công ty đối thủ, tình hình sản phẩm của công ty bạn thế nào, con chó cưng của nhà hàng xóm, hay tình hình quốc gia nào đó,... Đó đều là những câu chuyện về hàng loạt các nhân vật khác nhau.
Tìm chất liệu câu chuyện với hoạt động “dòng sông cuộc đời”
Trong quá trình nghiên cứu và giảng dạy tôi gặp nhiều bạn học viên, những người cho rằng kể chuyện là điều gì đó khá khó khăn. Kể những câu chuyện về bản thân thì càng khó khăn hơn nữa. Họ hay nói với tôi “chẳng có gì về mình để kể cả”.
Đó sẽ là những cảm giác và suy nghĩ ban đầu khi mọi người bước vào lớp học kể chuyện, nhưng sau một buổi học, chúng tôi ngạc nhiên vì những câu chuyện của mọi người. Trong nhiều lớp, chúng tôi chứng kiến nhiều giọt nước mắt rơi, những nụ cười và rồi không biết tại sao, mọi người lại kết nối và đồng cảm một cách kỳ lạ.
Để giúp mọi người lục lại trong ký ức của mình, lấy chất liệu và kể chuyện, tôi thường hay cho mọi người trải nghiệm một hoạt động có tên “dòng sông cuộc đời”. Cách thức trải nghiệm hoạt động như sau:

Bước 1: Tôi sẽ mời mọi người ngồi thoải mái, nhắm mắt và nghe một bài nhạc thiền. Trong lúc nghe nhạc, mọi người sẽ dành thời gian để nhớ lại các ký ức tuổi thơ và những cột mốc đáng nhớ trong cuộc sống của mình. Những cột mốc đó có thể là: lúc còn nhỏ, khi chuyển nhà, lúc học cấp ba, học đại học, có việc làm đầu tiên, thăng chức, lập gia đình, sinh con...
Bước 2: Sau khi nghe nhạc, tôi sẽ mời mọi người tiếp tục với hoạt động cá nhân: vẽ lại những khoảng thời gian “thăng - trầm” như một dòng sông của cuộc đời mình. Ở mỗi cột mốc đó, bạn đã thay đổi ra sao, đã lên - xuống như thế nào trong dòng sông này.
Bước 3: Mọi người sẽ chọn một cột mốc có ý nghĩa nhất và áp dụng công thức kể chuyện 3C (phần sau) để luyện tập khả năng kể chuyện.
Điều bất ngờ cho chính các bạn đã tham gia hoạt động này là: họ không tưởng tượng được họ có nhiều điều để kể như vậy. Rồi sau đó, tất cả nhận ra rằng mỗi chúng ta là một câu chuyện dài với những điều rất đặc biệt tạo nên. Hãy chia sẻ những trải nghiệm của bản thân bạn để giúp ai đó có thêm nhiều bài học hay trong cuộc sống hoặc đôi khi đơn giản là chia sẻ câu chuyện để kết nối mọi người.
Hoạt động “dòng sông cuộc đời” cũng sẽ áp dụng tương tự khi chúng ta cần đi tìm chất liệu cho những câu chuyện về các nhân vật khác. Chúng ta có thể vẽ dòng sông cho “sản phẩm” của công ty, cho người quản lý của công ty hay bất kỳ nhân vật nào.
Chuyên gia kể chuyện Nancy Duarte đã chia sẻ trong cuốn sách Persuasive Presentations (Trình bày thuyết phục3) về rất nhiều loại câu chuyện mà chúng ta có thể kể liên quan đến bản thân mình như:
Những thời khắc quan trọng trong cuộc đời: thời thơ ấu, niên thiếu, thanh niên... Người thân: ông bà, cha mẹ, anh chị em, gia đình vợchồng, con cái. Những người có ảnh hưởng đến bản thân: giáo viên, huấn luyện viên, lãnh đạo, những người có ảnh hưởng khác. Những người ngang hàng: đồng nghiệp, bạn bè trên mạng xã hội, các thành viên trong câu lạc bộ, bạn bè, hàng xóm, bạn cùng đội nhóm... Những người thuộc cấp: nhân viên, học viên, thực tập sinh, sinh viên... Đối thủ: đối thủ cạnh tranh, những người ưa thách thức, người làm bạn tổn thương... Những địa điểm quan trọng: trường học, nhà ở, các khu vực cắm trại, địa điểm vui chơi quanh vùng. Những điều bạn trân quý: quà tặng, ảnh, giấy khen, phần thưởng, những món đồ lưu niệm... Những điều làm bạn bị thương: những vết sẹo, vật sắc nhọn... Khi dành thời gian cho từng mục trong danh sách này, bạn sẽ khám phá ra nhiều câu chuyện mà bạn đã quên bẵng. Ngay cả khi chọn ra được những câu chuyện phù hợp cho bất kỳ bài thuyết trình nào bạn đang chuẩn bị, hãy ghi chép lại và tiếp tục bổ sung khi bạn có thời gian.
Danh sách những câu chuyện này sẽ rất hữu ích khi bạn xây dựng các bài thuyết trình trong tương lai.
Xây dựng kịch bản mọi câu chuyện với công thức 3C
“Trong hồi đầu tiên, bạn đưa người hùng của mình lên cây. Trong hồi thứ hai, bạn ném đá vào anh ta. Trong hồi thứ ba, bạn cho anh ta xuống.”
-- Nhà sản xuất George Abbott

Sau một thời gian nghiên cứu và tìm hiểu về nghệ thuật kể chuyện, tôi đã tạo ra một công thức dễ nhớ, dễ áp dụng để tạo kịch bản câu chuyện trong mọi tình huống. Đó là công thức 3C. Công thức này gồm ba phần như sau:
CONTEXT: BỐI CẢNH
Khi xây dựng bối cảnh câu chuyện, thông thường sẽ bao gồm ba thông tin sau:
Nhân vật chính là ai? Họ trong hoàn cảnh nào, ở đâu? Họ gặp phải thách thức gì? CONFLICT: XUNG ĐỘT
Nhân vật gặp phải những điều khó khăn, thách thức hay trăn trở gì?
CONCLUSION: KẾT THÚC
Nhân vật chính tìm ra cách kết thúc vấn đề này như thế nào? Thông điệp hay bài học của câu chuyện là gì? Như vậy, để áp dụng công thức này, chúng ta chỉ cần trả lời năm câu hỏi sau:
Nhân vật là ai? Thách thức xuất hiện với họ là gì? Nhân vật đã phải làm gì để vượt qua thách thức, nghịch cảnh? Câu chuyện đi đến kết thúc như thế nào? Thông điệp hay bài học của câu chuyện là gì? Chỉ với năm câu hỏi trong câu thức 3C, bạn hoàn toàn có thể phác thảo cho mình một kịch bản câu chuyện trong các tình huống khác nhau.
BẮT ĐẦU KỂ CHUYỆN VỚI CÔNG THỨC 3C
Sau khi đã có kịch bản với câu trả lời cho năm câu hỏi của công thức 3C, chúng ta đã sẵn sàng để kể chuyện. Sử dụng câu từ như thế nào để kể chuyện bằng 3C?
Tôi sẽ giới thiệu với các bạn hai cách kể chuyện ngắn gọn, đơn giản với hai mẫu câu như sau:
Cách 1: Ráp 3C vào cấu trúc ba phần của một bài thuyết trình: mở bài, thân bài, kết bài với các câu nói gợi ý như sau:
Mở bài:
“Tôi muốn kể một câu chuyện về… [nhân vật], người đang mong muốn đạt được… [mục tiêu], nhưng đang vướng phải những… [khó khăn, trở ngại].
Thân bài:
Rồi... [nhân vật đó] đã cố gắng giải quyết những khó khăn thử thách đó bằng cách… [giải pháp mà nhân vật vượt qua khó khăn].
Kết bài:
Và kết quả cuối cùng là... [nêu kết quả].
Qua câu chuyện này, tôi thấy một điều là… [nêu thông điệp, ý nghĩa hay bài học của câu chuyện].
Cách 2: Ráp 3C vào mô hình sáu câu kể chuyện của Pixar
Cách này đơn giản hơn. Bạn không cần nhớ cấu trúc ba phần của bài thuyết trình, chỉ cần ráp dữ liệu của kịch bản 3C vào cấu trúc sáu câu đã được nhà làm phim hoạt hình Austin Madison hé lộ trong phương pháp kể chuyện kinh điển của Pixar.
Có một... [nhân vật chính diệnngười hùng].
Mỗi ngày, anh ấy… [mô tả cuộc sống thường ngày của người hùng].
Cho đến một ngày… [các câu chuyện cuốn hút đều có một xung đột nào đó, người hùng sẽ đối mặt với thủ thách để đạt mục tiêu của mình].
Vì thế… [đây là những tình tiết thể hiện sự kết nối giữa các phần với nhau, kết nối giữa nguyên nhân và hệ quả. Tùy theo độ dài của câu chuyện mà phần này có thể được lặp lại một vài lần “vì thế”].
Cuối cùng… [ đây là phần cao trào thể hiện cái tốt đánh bại cái xấu].
Từ đó trở đi… [bài học rút ra từ câu chuyện].

LỜI KHUYÊN DÀNH CHO BẠN:
Để kể một câu chuyện hay, ngoài việc tạo ra kịch bản và mẫu câu để kể, bạn nên dành thời gian luyện tập thêm ba điểm sau nhé:
Thông điệp kể chuyện: Tạo một thông điệp kể chuyện ngắn gọn, xúc tích để mọi người dễ nhớ.
Cảm xúc câu chuyện: Thể hiện cảm xúc của câu chuyện qua giọng kể và gương mặt của bạn. Khi kể câu chuyện vui, bạn có thể đọc nhanh hơn, giọng nói hoạt bát năng lượng và gương mặt tươi vui. Khi kể một câu chuyện buồn hay nhiều cảm xúc, giọng nói của bạn sẽ chậm hơn, có nhiều khoảng ngừng nghỉ và gương mặt hơi nhìn xuống.
Kết nối bằng mắt: Bạn có thể đứng và di chuyển nhẹ nhàng khi kể chuyện hoặc ngồi ghế để gần gũi với khán giả. Nhưng dù trong trường hợp nào bạn cũng cần lưu ý giao tiếp bằng mắt với khán giả của mình.
HOẠT ĐỘNG: Mời bạn dành một ít thời gian cho bản thân để trải nghiệm hoạt động kể chuyện
Bước 1: Áp dụng hoạt động “dòng sông cuộc đời”.
Bước 2: Lên kịch bản với 3C.
Bước 3: Sử dụng một trong hai mẫu kể chuyện theo 3C.