“Bạn phải tự viết ra câu chuyện của riêng mình.”
Kanye West
Nhiều bạn hay hỏi tôi là làm thế nào để kể một câu chuyện hay? Đâu là sự khác biệt của một người thuyết trình chuyên nghiệp và một người kể chuyện chuyên nghiệp?
Có một điểm khác biệt quan trọng giữa người thuyết trình và người kể chuyện đó là người hùng của họ.
Đối với người thuyết trình, khán giả chính là người hùng.
Đối với người kể chuyện, nhân vật chính trong câu chuyện là người hùng.
Để thành công, người kể chuyện sẽ tạo ra những điểm kết nối tương đồng hoặc tương phản giữa người hùng trong câu chuyện và khán giả đang ngồi nghe họ kể.
Để trở thành người kể chuyện chuyên nghiệp, chúng ta sẽ cần xem xét nhiều yếu tố như:
Khán giả của bạn là ai? Chủ đích của bạn là gì? Sử dụng cấu trúc nào để lên kịch bản câu chuyện? Xây dựng nội dung câu chuyện theo hướng nào? Tông giọng khi kể chuyện như thế nào? Những loại cảm xúc gì cần thể hiện trong câu chuyện? Sử dụng ngôn ngữ hình thể như thế nào để diễn tả trong câu chuyện? ... Trong phần “Nghệ thuật kể chuyện nâng cao”, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu nhiều cấu trúc kể chuyện chuyên sâu, các phương pháp kể chuyện khác nhau cho nhiều tình huống khác nhau. Nắm vững các nội dung này, thực hành một cách có chủ đích là bạn sẽ sẵn sàng trở thành người truyền cảm hứng và tạo động lực cho nhiều người.
HAI DIỄN TIẾN QUAN TRỌNG ĐỂ TẠO NÊN MỘT CÂU CHUYỆN HAY
“Con mèo ngồi trên thảm’ không phải là một câu chuyện.
‘Con mèo ngồi trên thảm của con chó’ mới là câu chuyện.”
-- Tiểu thuyết gia
John le Carre
Diễn tiến bên ngoài (Outside structure): Diễn tiến bên ngoài nghĩa là các sự kiện xảy ra ở bên ngoài đã tác động lên nhân vật chính của truyện. Khi lên kịch bản cho một câu chuyện, người kể sẽ sắp xếp các sự kiện này theo một trật tự nhất định để thể hiện được chủ đích và thông điệp của người kể.
Có rất nhiều cấu trúc khác nhau thể hiện diễn tiến của câu chuyện. Các cấu trúc này có thể được sắp xếp theo thứ tự khác nhau nhưng nhìn chung đều trả lời cho một số câu hỏi sau:
Nhân vật chính là ai? Nhân vật chính đang gặp vấn đề gì? Nhân vật chính được giao nhiệm vụ gì? Mong đợi hay mục tiêu của nhân vật chính là gì? Những khó khăn, trở ngại mà nhân vật chính phải đối mặt là gì? Nhân vật chính có vượt qua được những điều đó không? Kết quả như thế nào? Ý nghĩa câu chuyện là gì? Tùy theo chủ đích của người kể, phong cách của người kể và tình huống mà chúng ta có thể lựa chọn loại cấu trúc phù hợp nhất.
Diễn tiến bên trong (Inside Structure): Các sự kiện bên ngoài diễn ra đã tác động lên nhân vật chính và hình thành một quá trình diễn tiến bên trong của nhân vật. Một câu chuyện hay không chỉ thể hiện diễn tiến bên ngoài, mà còn cho người nghe thấy được diễn tiến phức tạp bên trong nhân vật chính. Diễn tiến bên trong sẽ thể hiện qua cảm xúc, suy nghĩ của nhân vật, từ đó quyết định nhân vật sẽ hành động như thế nào. Đôi khi cùng một hoàn cảnh và sự kiện bên ngoài giống nhau, nhưng các nhân vật sẽ phản ứng khác nhau. Điều đó phụ thuộc vào suy nghĩ và cảm xúc bên trong nhân vật chính. Diễn tiến bên trong của nhân vật sẽ góp phần rất lớn đến việc xây dựng thông điệp của câu chuyện.
Để xây dựng nên diễn tiến bên trong của nhân vật, tác giả sẽ tập trung phân tích và trả lời các câu hỏi sau:
Nhân vật chính cảm thấy như thế nào khi gặp các vấn đề hiện nay? Nhân vật chính cảm thấy như thế nào khi đối đầu với những khó khăn và thử thách? Nỗi sợ trong lòng nhân vật chính là gì? Nhu cầu thật sự của nhân vật là gì? Trở ngại bên trong nhân vật là gì? Điều gì đã khiến nhân vật chính không hành động vượt qua thử thách hay đã hành động vượt qua thử thách? Lựa chọn của nhân vật là gì? Điều gì đã thúc đẩy nhân vật lựa chọn những điều này? Nhân vật đã thay đổi điều gì bên trong chính con người của mình? Xây dựng diễn tiến bên trong là một thách thức đối với người kể chuyện. Một người kể chuyện hay sẽ khác với một người kể chuyện thông thường. Người kể chuyện hay sẽ lồng ghép diễn tiến bên ngoài và diễn tiến bên trong, tạo thành một mạch chuyện lôi cuốn và rất thật. Còn người kể chuyện thông thường sẽ tập trung giải thích trật tự các tình huống bên ngoài.
Trong cả hai trường hợp, chúng ta đều nghe được một câu chuyện. Tuy nhiên, sự khác biệt là chúng ta bị lôi cuốn cảm xúc vào một câu chuyện hay. Còn đối với câu chuyện thông thường, chúng ta được giải thích những sự kiện gì đã xảy ra.
Trong phần sau của sách, tôi sẽ chia sẻ với các bạn cách để xây dựng diễn tiến bên trong dựa trên mô hình kinh điển nhất là “hành trình người hùng”.
Phối hợp diễn tiến bên ngoài và diễn tiến bên trong vào kịch bản câu chuyện
Ở ví dụ dưới đây, chúng ta sẽ cùng phân tích hai phân cảnh trong câu chuyện Tấm Cám để hình dung rõ hơn cách lồng ghép hai yếu tố: diễn tiến bên ngoài và diễn tiến bên trong.
Bối cảnh: Chuyện kể về hai nhân vật chính là Tấm và Cám. Tấm xinh đẹp, hiền lành, chăm chỉ, tốt bụng. Cám thì lười biếng, được cưng chiều. Vì bố mất sớm nên Tấm phải ở cùng với dì ghẻ và người em cùng cha khác mẹ là Cám. Tấm luôn bị mẹ con Cám đối xử bất công và ghẻ lạnh.
Diễn tiến:
Phân cảnh 1:

Phân cảnh 2:

Kết thúc:
Trải qua rất nhiều điều khó khăn khác, nhưng nhờ sự giúp đỡ của Bụt và với tấm lòng lương thiện, chăm chỉ nên Tấm đã sống cuộc sống hạnh phúc, sung sướng trong cung vua.
Gợi ý dành cho bạn:
Thông thường chúng ta dễ dàng sắp xếp diễn tiến bên ngoài của câu chuyện. Để bổ sung diễn tiến bên trong, các bạn chỉ cần mô tả thêm: SUY NGHĨ và CẢM XÚC của nhân vật.
Một số từ ngữ có thể sử dụng để mô tả diễn tiến bên trong là:
Lúc đó tôi cảm thấy… [trăn trở, đắn đo, khó khăn…]
Tôi đã nghĩ rằng… [chuyện này không bao giờ xảy ra, làm gì có chuyện đó, tôi không tin…]