Nghệ Thuật Thuyết Trình Bằng Câu Chuyện

Lượt đọc: 372 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Các Kỹ Thuật Làm Cho Dữ Liệu Có Ý Nghĩa

❊ ❊ ❊

Không có bất kỳ ai ra quyết định chỉ bởi vì các con số. Họ cần một câu chuyện

Daniel Kahneman

Một trong những câu hỏi hóc búa nhưng lại thường gặp trong các buổi chia sẻ của tôi là: “Có thể kể chuyện về những con số không?”, “Mô tả như thế nào để các con số có ý nghĩa hơn?”.

Tôi luôn cảm thấy thú vị khi nhận được câu hỏi này, đa phần họ là những học viên rất nghiêm túc và thực sự đam mê về chủ đề này. Các câu hỏi này là hoàn toàn cần thiết và ai ai cũng nên biết câu trả lời.

Bởi lẽ, chúng ta đang ở trong thời đại bùng nổ dữ liệu với hàng loạt thuật ngữ phổ biến như dữ liệu lớn, dữ liệu nhỏ, dữ liệu sâu, trí thông minh nhân tạo,... Và mỗi khi doanh nghiệp đưa ra bất kỳ quyết định to lớn nào, thì việc phân tích dữ liệu là bắt buộc. Họ sẽ phân tích để tìm hiểu xu hướng tiêu dùng của khách hàng, hành vi mua sắm của khách hàng, mức độ yêu thích đối với sản phẩm công ty, tỉ lệ dân số và độ tuổi... Hàng loạt các trường dữ liệu được phân tích.

Tôi cho rằng công việc của chuyên gia phân tích dữ liệu cũng giống như các kỹ thuật viên trong bệnh viện vậy. Khi bạn đi xét nghiệm máu, chuyên gia xét nghiệm máu sẽ làm các thủ thuật cần thiết và gửi lại cho bạn một kết quả với toàn những con số. Những con số này có ý nghĩa là gì? Họ sẽ không nói cho bạn biết. Và bạn sẽ không thể hiểu được cho đến khi gặp bác sĩ. Bác sĩ không phải là người phân tích dữ liệu nhưng bác sĩ là người biết đọc các dữ liệu ấy và nói cho bạn biết chuyện gì đang xảy ra và sắp tới bạn cần làm gì.

Một người thuyết trình hay kể chuyện bằng dữ liệu cũng tương tự như vậy. Bạn không phải là người sẽ bỏ hàng loạt bảng biểu hay con số lên trên slide PowerPoint rồi trình chiếu cho cấp lãnh đạo. Bạn sẽ là người đưa ra các kiến nghị hành động cho lãnh đạo một cách có chiến lược, dựa trên việc sử dụng dữ liệu.

Trong nội dung này, tôi sẽ chia sẻ với các bạn ba kỹ thuật đơn giản có thể ứng dụng để làm cho dữ liệu trở nên ý nghĩa. Nắm vững ba kỹ thuật này sẽ giúp cho bạn dịch chuyển từ vai trò chỉ chia sẻ và phân tích dữ liệu, sang vai trò mới là giải thích ý nghĩa của dữ liệu và cao hơn nữa là truyền cảm hứng hành động thông qua dữ liệu.

Hoạt động

Trước khi tìm hiểu về các kỹ thuật này, hãy dành thời gian để suy nghĩ thêm về các loại dữ liệu đang sử dụng trong nghành nghề của bạn là gì?

Một số học viên khi tham gia các chương trình đào tạo đã chia sẻ với tôi một số ví dụ như sau:

Bộ phận
đào tạo

Số lượng nhân viên tham gia đào tạo

Tỷ lệ phản hồi về chương trình đào tạo

Số giờ đào tạo

Số tiền chi trả

Tỷ lệ nhân viên tham gia đào tạo,...

Bộ phận tuyển dụng

Tỷ lệ ứng viên đậu phỏng vấn

Tỷ lệ nghỉ việc

Số tiền chi trả cho công ty săn đầu người

Tỷ lệ ứng viên qua thời gian thử việc,...

Bộ phận
bán hàng

Doanh số bán hàng

Lợi nhuận công ty

Doanh số theo từng khu vực, sản phẩm,...

Bộ phận
tiếp thị

Thị phần của từng sản phẩm

Độ bao phủ của sản phẩm

Mức độ hài lòng của khách hàng với sản
phẩm mới...

Như vậy các con số này có ý nghĩa là gì?

Ba kỹ thuật chúng ta có thể áp dụng để làm cho số liệu có ý nghĩa bao gồm:

Kỹ thuật kết nối với một vật cụ thể, quen thuộc

Ví dụ 1:

Năm 2008, khi ra mắt sản phẩm MacBook Air, Steve Jobs đã có một động tác là giơ chiếc laptop này ngang gương mặt của ông. Đây là một hành động có chủ đích của chuyên gia thuyết trình Steve Jobs. Ông muốn khán giả nhanh chóng hình dung kích thước của chiếc MacBook Air.

Như vậy Steve Jobs đã kết nối MacBook Air với một điều rất quen thuộc với khán giả, đó là kích thước gương mặt. Nhờ đó khán giả dễ hình dung kích thước chiếc laptop này.

Ví dụ 2:

Khi mô tả kích thước siêu nhỏ của các con vi khuẩn, một tác giả đã viết “Trong 1/4 kích thước của muỗng uống trà có thể chứa được 1 tỷ con vi khuẩn”. Tác giả đã sử dụng một vật rất quen thuộc với mọi người là muỗng uống trà, để từ đó mọi người dễ hình dung hơn.

Ví dụ 3:

“Khoảng cách từ trái đất lên mặt trăng là 384.400km, tương đương 32 lần đường kính quả đất. Nếu đi bộ không ngừng nghỉ (tốc độ đi bộ thông thường là 5kmgiờ) từ đây lên mặt trăng thì mất khoảng 8 năm 9 tháng. Nếu đi xe hơi từ trái đất lên mặt trăng thì mất khoảng 4.000 giờ chạy xe liên tục (khoảng 1/2 năm chạy xe liên tục).”

Như vậy, tác giả đã sử dụng phương pháp đi bộ hoặc đi xe để mọi người dễ hình dung hơn khoảng cách giữa trái đất với mặt trăng.

Ví dụ 4:

Stephen Covey tác giả cuốn sách Thói quen thứ 8, đã miêu tả một cuộc thăm dò ý kiến với 23.000 nhân viên đến từ một số công ty và ngành nghề khác nhau. Ông trình bày lại những điều đúc kết được từ cuộc thăm dò này:

“Chỉ 37% nói rằng họ hiểu rõ tổ chức của mình muốn đạt được cái gì và tại sao.

Chỉ 20% hào hứng với các mục tiêu của nhóm và của công ty của mình.

Chỉ 20% nói rằng họ thấy rõ sợi dây kết nối giữa công việc của mình với các mục tiêu của nhóm và công ty.

Chỉ 15% cảm thấy tổ chức của họ thực sự tạo điều kiện cho họ thực hiện các mục tiêu chủ chốt.

Chỉ 20% hoàn toàn tin tưởng tổ chức mà họ đang làm việc.

Rất rõ ràng, nhưng cũng rất trừu tượng. Bạn có thể nghĩ “có rất nhiều bất mãn và rắc rối ở nhiều công ty”.

Sau đó Stephen Covey thêm vào một phép kết nối để làm cho các dữ liệu này dễ hình dung hơn. Ông nói: “Nếu một đội bóng ghi được một số bàn thắng nhất định, chỉ 4 trong số 11 cầu thủ trên sân biết được bàn thắng nào là của mình. Chỉ 2 trong số 11 cầu thủ bận tâm đến điều đó. Chỉ 2 trong trong số 11 cầu thủ biết vị trí mình chơi và mình cần làm gì. Và trừ hai cầu thủ ra thì cả đội, bằng một cách nào đó, sẽ tranh bóng với chính đồng đội của mình thay vì tranh với đối thủ.”

Phép kết nối các dữ liệu này với một trận bóng giúp cho khán giả không chỉ dễ hình dung, mà còn tạo ra cảm giác kịch tính và một cảm giác vận động. Chúng ta dễ dàng hình dung ra cảnh hai cầu thủ đang cố gắng ghi bàn trong khi toàn bộ đồng đội chống lại họ.

Mẹo dành cho bạn:

Khi kết nối dữ liệu với một vật nào đó, bạn hãy chọn những vật cụ thể và quen thuộc với khán giả của mình. Ví dụ: Steve Jobs kết nối laptop với gương mặt của ông để khán giả hình dung kích thước. Stephen Covey kết nối doanh nghiệp với đội bóng đá…

Phương pháp này hiệu quả khi chúng ta phải mô tả những số lượng rất to hoặc rất nhỏ mà mắt thường không thể hình dung được. Ví dụ: khoảng cách từ trái đất đến mặt trăng, số lượng vi khuẩn trong một cái muỗng trà...

Kỹ thuật kết nối này thông thường được sử dụng kết hợp với kỹ thuật so sánh dữ liệu. Từ đó tạo hiệu quả cao hơn: vừa kết nối dữ liệu với vật cụ thể, vừa so sánh với vật đó.

Kỹ thuật so sánh dữ liệu

Ví dụ 1: Khi chiếc iPod đầu tiên của Apple ra mắt, các chuyên gia Apple đều đau đầu suy nghĩ làm sao để tạo thông điệp ấn tượng cho khán giả về hai con số nổi bật nhất của siêu phẩm này. Dung lượng iPod lên đến 5GB và kích thước thì rất nhỏ gọn.

Với sự thông minh và sáng tạo của mình, Steve Jobs đã truyền thông và làm cho thông điệp của ông về các con số bám dính hơn bao giờ hết. iPod trở thành siêu phẩm được săn lùng, và các bài báo thì hết lời ca ngợi cách Steve Jobs đã thổi hồn cho những con số khô khan.

“Ipod và 1.000 bài hát trong túi của bạn”.

Kỹ thuật làm cho con số có ý nghĩa mà Steve Jobs đã sử dụng là so sánh:

So sánh 5GB tương đương với sức chứa 1.000 bài hát.

So sánh kích thước của iPod với kích thước chiếc túi quần của bạn.

Với cách thức so sánh này, Steve Jobs đã giúp khán giả thấy rõ lợi ích và ý nghĩa vượt trội của các dữ liệu này.

Ví dụ 2: Năm 2008, Steve Jobs ra mắt MacBook Air và tuyên bố: Đây là chiếc Notebook mỏng nhất thế giới với độ dày chỉ 1,94cm. Để giúp khán giả hình dung độ mỏng, Steve Jobs đã minh họa bằng cách rút chiếc MacBook Air ra từ một phong bì thư.

Đây chính là kỹ thuật so sánh dữ liệu: So sánh độ dày của Macbook Air với độ dày của một phong bì thư.

Mẹo dành cho bạn:

Có một số trường hợp, bạn cần mô tả những con số siêu nhỏ. Ví dụ: Độ dày 1cm thì có ý nghĩa gì đối với người nghe? Khi đó, bạn có thể áp dụng kỹ thuật so sánh khoảng cách với những vật quen thuộc mà mọi người dễ hình dung.

Một số mẫu câu quen thuộc trong so sánh như:

Tương đương…

Gấp bao nhiêu lần...

Ví dụ 3:

Khi mô tả về khối tài sản khổng lồ của tỷ phú Jeff Bezos, người ta đã viết như sau: “Nếu trải 130 tỷ đô-la bằng tờ 1 đô-la thì nó sẽ giống một sợi dây. Sợi dây này sẽ bao quanh trái đất 200 lần, rồi kéo dài từ trái đất lên mặt trăng vòng tới vòng lui 15 lần, rồi với số dây còn lại thì vòng quanh trái đất thêm 8 lần.”

Đây là kỹ thuật so sánh dữ liệu: So sánh 130 tỷ đô-la với kích thước và khoảng cách giữa trái đất và mặt trăng.

Mẹo dành cho bạn:

Đối với những con số quá lớn, thậm chí lớn đến mức khán giả không thể hình dung là con số đó lớn như thế nào. Kỹ thuật so sánh như thế này sẽ giúp khán giả sửng sốt về dữ liệu của bạn.

Bạn có thể áp dụng cách này khi mô tả về doanh thu của công ty, lợi nhuận hay số lương mà công ty chi trả hằng năm cho nhân viên.

Ví dụ 4:

“Khi sử dụng hệ thống cũ tải dữ liệu xuống hệ thống máy tính của công ty thì mất khoảng thời gian tương đương với bay từ thành phố Hồ Chí Minh qua Mỹ và sau đó phải chờ một chút nhưng với những đổi mới của về hệ thống của chúng ta thì thời gian lấy dữ liệu phức tạp này xuống chỉ tương đương với thời gian bay từ thành phố Hồ Chí Minh ra Hà Nội. Chưa đầy hai giờ đồng hồ.”

Trong ví dụ này, tôi đã sử dụng kỹ thuật so sánh dữ liệu. So sánh khoảng thời gian tải dữ liệu với thời gian bay để giúp khán giả để hình dung hơn. Đồng thời, tôi cũng kết nối thời gian tải dữ liệu với thời gian của các chuyến bay quen thuộc đối với người Việt Nam.

Ví dụ 5: “Theo báo cáo kết quả tài chính quý II năm 2020 cho thấy: Tình hình doanh thu của chúng ta bị giảm 15% so với chỉ tiêu đề ra. Giảm nhiều hơn 50% so với cùng kỳ năm ngoái và giảm nhiều hơn 10% so với tháng trước. Điều này đang cho thấy tình trạng báo động về doanh thu của tổ chức.”

Ở ví dụ này, kỹ thuật so sánh về dữ liệu đã được áp dụng, so sánh cùng một loại dữ liệu (doanh thu) theo các mốc thời gian khác nhau.

Mẹo dành cho bạn:

Bạn cũng có thể áp dụng so sánh dữ liệu qua các mốc thời gian khác nhau để làm cho dữ liệu có ý nghĩa hơn.

Ví dụ 6: Mỗi túi bỏng ngô cỡ vừa chứa 37 gram chất béo bão hòa. Vậy thì sao? Tốt hay xấu?

Art Silverman nhìn chằm chằm vào túi bỏng ngô. Anh đang đau đầu không biết làm sao có thể truyền tải thông điệp đến những người đi xem phim về ảnh hưởng của bỏng ngô đến sức khỏe con người. Silverman nhận ra thách thức anh phải đối mặt là ở chỗ: ít người biết được “37 gram chất béo bão hòa” có nghĩa là gì?

Và sau một khoảng thời gian suy nghĩ. Đây là thông điệp mà họ trình bày: “Mỗi phần bắp rang bơ cỡ vừa mua tại bất kỳ rạp chiếu phim nào đều chứa lượng chất béo gây nghẽn động mạch nhiều hơn một bữa sáng với thịt nguội và trứng, một suất ăn McDonald’s lớn kèm khoai tây chiên cho bữa trưa, và bữa tối với món bít tết kèm rau thơm – tất cả cộng lại!”

Câu chuyện ngay lập tức tác động mạnh đến dân chúng và hàng loạt những thông điệp khác thay phiên nhau truyền tải về tác hại của bỏng ngô. Và sau này tất cả các hãng chiếu phim đều tuyên bố họ sẽ chấm dứt sử dụng dầu dừa trong bỏng ngô.

Mẹo dành cho bạn:

Sử dụng kỹ thuật so sánh dữ liệu với những dữ liệu quen thuộc để giúp khán giả dễ hình dung.

Kết hợp so sánh dữ liệu và trực quan hóa dữ liệu để thông điệp dễ nhớ hơn.

Kỹ thuật tạo tỷ lệ khoảng cách

Kỹ thuật tạo tỷ lệ khoảng cách nghĩa là tạo sự đối lập về con số bằng cách tạo ra một tỷ lệ trong khoảng mà bạn muốn đối chiếu. Khoảng cách giữa nhỏ tối thiểu và lớn tối đa.

Ví dụ 1:

“Năm nay, một bé gái đã bị bắt cóc ở Aruba; bốn bé đã bị chết vì cá mập tấn công; 79 trẻ chết vì cúm gia cầm; 965 trẻ chết vì nổ máy bay; 14.600 trẻ bị chết vì chiến tranh; 5.000.000 trẻ đã chết vì các bệnh truyền nhiễm liên quan đến nước. Các con số này cao gấp hai lần lượng người chết vì sóng thần. Cao gấp năm lần lượng người chết trong bão Katrina và tương đương với thảm họa Trung tâm Thương mại Thế giới. Vậy đỉnh điểm của con số sẽ nằm ở đâu? Cơn phẫn nộ của chúng ta đang ở đâu? Và tính nhân văn của chúng ta đang ở đâu?” (nguồn: Năm 2008, WaterPartnerorg)

Trong ví dụ này, tác giả đã tạo một tỷ lệ khoảng các tăng dần từ số 1 người chết đến một con số người chết khủng khiếp và không thể đếm được trong cơn bão Katrina và thảm họa Trung tâm Thương mại Thế giới. Việc tạo tỷ lệ khoảng cách tăng dần sẽ thôi thúc cảm xúc thương tâm của khán giả, đẩy cao trào lên đến đỉnh điểm. Và sau đó tác giả mới đưa ra ba câu hỏi như một lời kêu gọi hành động.

Việc tạo ra tỷ lệ khoảng cách tăng dần giúp khán giả thấy rõ hơn về ý nghĩa của các con số và ý nghĩa của bài thuyết trình.

Mẹo dành cho bạn:

Bạn cũng có thể kết hợp cả ba kỹ thuật để gia tăng ý nghĩa dữ liệu như trong bài phát biểu này:

Kỹ thuật kết nối dữ liệu: Để giúp khán giả hình dung sự khủng khiếp và to lớn của dữ liệu (số người chết), tác giả đã đưa ra những sự kiện rất quen thuộc mà ai cũng biết. Tác giả đã kết nối dữ liệu với sự vậtsự việc quen thuộc như thảm họa sóng thần, bão Katrina và thảm họa Trung tâm Thương mại Thế giới.

Kỹ thuật so sánh dữ liệu: Những từ ngữ so sánh có thể thấy rõ là “Cao gấp 5 lần, cao gấp 2 lần hoặc tương đương”. Việc so sánh này giúp cho khán giả hình dung sự khủng khiếp của các con số.

Kỹ thuật tạo tỷ lệ khoảng cách: Khoảng cách tăng dần để tạo cao trào trong cảm xúc của khán giả và đạt được mục tiêu thuyết trình.

Ví dụ 2:

Cựu Phó Tổng thống Mỹ, Al Gore đã có bài thuyết trình đầy cảm hứng và thuyết phục về chủ đề khí hậu. Tôi thực sự say mê bài phát biểu này và thấy đây là bài phát biểu rất hay về cách làm cho các con số biết nói. Bài phát biểu về chủ đề “Sự lạc quan về biến đổi khí hậu”.

Khi mô tả về lượng chất thải nhân tạo tích lũy trong khí quyển, ông mô tả như sau:

“Lượng tích lũy chất thải nhân tạo đã gây ấm trên toàn cầu. Chúng bao phủ không khí và thu giữ một lượng nhiệt năng tương đương với 400.000 quả bom nguyên tử cùng cỡ với quả ở Hiroshima khi phát nổ mỗi 24 giờ, trong 365 ngày một năm.

Phân tích các kỹ thuật được dùng trong ví dụ:

Tạo tỷ lệ khoảng cách: Tác giả mô tả lượng nhiệt năng bằng cách tạo ra một tỷ lệ bằng nhau khi nói về các quả bom nguyên tử: Cứ mỗi 24 giờ thì 400.000 quả bom sẽ phát nổ và cứ nổ liên tục mỗi 24 giờ như vậy trong vòng 365 ngày một năm. Khi tạo ra tỷ lệ khoảng cách “mỗi ngày” thì ông đã làm cho khán giả hình dung được sự khủng khiếp của dữ kiện.

BÊN CẠNH KỸ THUẬT “TẠO TỈ LỆ KHOẢNG CÁCH”, TÁC GIẢ CÒN SỬ DỤNG KỸ THUẬT SO SÁNH KHI MÔ TẢ LƯỢNG NHIỆT NĂNG “TƯƠNG ĐƯƠNG VỚI 400.000 QUẢ BOM NGUYÊN TỬ CÙNG CỠ VỚI QUẢ Ở HIROSHIMA”.

Kỹ thuật kết nối dữ kiện với vật quen thuộc: Để mô tả về lượng nhiệt bao phủ trái đất, tác giả đã kết nối lượng nhiệt đó với hình ảnh quả bom nguyên tử Hiroshima. Đây là một sự kiện mà chắc rằng ai cũng biết và có thể hình dung được sự khủng khiếp của vụ thả bom này.

Mẹo dành cho bạn:

Để tạo tỷ lệ khoảng cách, bạn có thể dùng các từ như:

Mỗi Hàng ngày, trong suốt .... (bao nhiêu năm) Hàng giờ, trong suốt... (bao nhiêu ngày/ tháng/ năm) Lặp lại đều đặn, liên tục trong suốt.....

loạt câu chuyện để tham khảo. Tương tự như vậy, bạn có thể sưu tầm sẵn một danh sách các câu chuyện thuộc nhiều chủ đề như: Mẫu câu chuyện truyền cảm hứng; Mẫu câu chuyện thành công trong kinh doanh; Mẫu câu chuyện về làm việc đội nhóm; Mẫ
Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.