“Hành trình người hùng ở bên trong chính bạn, hãy xé tấm màn và khám phá điều bí mật trong bạn.”
- JOSEPH CAMPBELL
Hành trình người hùng chính là diễn tiến bên trong của nhân vật chính, là mấu chốt cơ bản để tạo nên những câu chuyện hay. Trong nghệ thuật kể chuyện thì khuôn mẫu chung về hành trình người hùng hay được áp dụng là kể về một anh hùng đi phiêu lưu, sau đó gặp một cuộc khủng hoảng và người hùng sẽ hành động để chiến thắng khủng hoảng, trở về nhà và thay đổi cuộc sống của mình.
Có rất nhiều học giả đã đưa ra nhiều lý thuyết khác nhau về hành trình người hùng, nhưng phổ biến nhất là học thuyết của nhà thần thoại học Joseph Campbell trong tác phẩm The Hero with a Thousand Faces (tạm dịch: Người hùng với hàng nghìn gương mặt). Ông đã nghiên cứu hàng nghìn câu chuyện và nhận định “người hùng dù có hàng nghìn gương mặt” trong hàng nghìn câu chuyện hay bộ phim nhưng về cơ bản hành trình thành người hùng của họ đều giống nhau.
Theo khuôn mẫu của Joseph Campbell, người hùng của chúng ta sẽ trải qua hành trình gồm hai phần của thế giới: Thế giới bình thường nơi người anh hùng đang sống và Thế giới đặc biệt (special worldnew world) nơi người hùng sẽ thực hiện một sứ mệnh đặc biệt nào đó. Hành trình qua hai phần thế giới này thường bao gồm ba phân cảnh chính:
Phân cảnh 1: Khởi hành. Phân cảnh 2: Chiến đấu. Phân cảnh 3: Trở về. Sau nghiên cứu của Joseph Campbell có nhiều học giả khác đã rút gọn mô hình của ông. Khi tìm hiểu các mô hình rút gọn, tôi nhận thấy mô hình 12 bước của Christopher Vogler có tính ứng dụng cao trong nhiều lĩnh vực. Chúng ta cùng tìm hiểu mô hình này như sau:
1. THE NORMAL WORLD (Thế giới bình thường)
Trước khi bước vào cuộc hành trình, các anh hùng của chúng ta đều có một cuộc sống riêng bình thường. Vậy tại sao người hùng của chúng ta lại bước vào thế giới đặc biệt?
Có nhiều lý do, nhưng thông thường tập trung lại sẽ có hai lý do chính:
Người hùng gặp vấn đề khó khăn ở thế giới hiện tại và mong muốn thay đổi khó khăn này.
Hoặc người hùng không gặp khó khăn ở hiện tại nhưng luôn mong muốn vươn tới một tương lai tốt đẹp hơn. Và ngay tại thời điểm đó, người hùng nhận được một lời kêu gọi.
Lời kêu gọi thể hiện dưới nhiều hình thái khác nhau. Đó có thể là một biến cố, một lời đề nghị hay một lời mời từ người bạn, người thân, sếp, đồng nghiệp hay một người thầy. Đó có thể là một ngày đặc biệt mà người hùng chợt nhận ra điều gì đó... Cho dù đó là hình thái nào thì nó đã khơi gợi trong lòng người hùng một sự thay đổi, một khát khao hay chỉ đơn giản là tín hiệu ngầm cho một cơn bão thay đổi kéo đến.
Lời khuyên dành cho bạn:
Khi kể chuyện chúng ta có thể giải thích ngắn gọn về thế giới hiện tại của người hùng. Điều quan trọng là tập trung mô tả suy nghĩ và cảm giác của người hùng khi họ ở trong thế giới hiện tại.
Một số câu chúng ta có thể mô tả là:
Tôi cảm thấy… [mệt mỏi, chán nản với công việc hiện tại].
Tôi cảm thấy… [không còn động lực đến công ty mỗi ngày].
Tôi cứ suy nghĩ mãi về cuộc sống hiện nay của mình… [trăn trở, mất ngủ…].
2. THE CALL (Lời kêu gọi)
Thường thì người hùng sẽ nhận được “lời kêu gọi” cho một hành trình mới. Ví dụ như trong bộ phim Karate kid (Siêu nhí Karate), cậu bé nhận được thông tin là gia đình chuyển chỗ ở từ Mỹ sang Trung Quốc hay Harry Potter nhận được thư mời nhập học ở Hogwarts, Frodo trong phim Chúa tể những chiếc nhẫn đang yên lành thì bị Gandalf rủ đi du lịch.
Trong cuộc sống thường ngày của chúng ta, lời kêu gọi này có thể là một ngày đặc biệt, một thông tin đặc biệt hoặc là một sự kiện bất ngờ xảy đến. Đó cũng có thể là thời điểm chúng ta tham gia một khóa học đặc biệt, đọc một cuốn sách hay, hay nghe một câu nói truyền động lực và đọc một câu chuyện nào đó.
Khi nhận được lời kêu gọi, người hùng sẽ có cảm giác thích thú, có thêm động lực và hy vọng về một thế giới mới tốt đẹp hơn.
Lời khuyên dành cho bạn:
Lời kêu gọi là một điểm quan trọng cần được kể chi tiết và cụ thể. Vì đây là thời điểm có ý nghĩa và đáng nhớ với nhân vật chính. Thời điểm này đã tác động mạnh mẽ và thôi thúc nhân vật chính thay đổi nên cần được mô tả CỤ THỂ, CHI TIẾT về sự kiện bên ngoài, và mô tả RÕ NÉT, CHÂN THẬT về cảm xúc và suy nghĩ của nhân vật lúc đó.
Chúng ta có thể tham khảo một số câu sau:
Tôi còn nhớ như in ngày đó… (đó là một ngày Chủ nhật, tôi ngồi trong quán cà phê trên cái ghế màu xanh, ngoài trời đang mưa nhẹ...)
Tôi nhớ rất rõ giây phút… (tôi nhớ rất rõ giây phút tôi mở thư báo trúng tuyển đại học…)
Lúc đó, tôi cảm thấy… (tôi cảm thấy mọi thứ đổ sập dưới chân mình, tôi bàng hoàng nhận ra những gì tôi đã nỗ lực bấy lâu nay đã tan thành bọt biển...).
Cảm xúc trong tôi lúc đó… (cảm xúc trong tôi lúc đó rất hỗn loạn, tôi vừa muốn bỏ chạy tan biến trong đám đông, vừa muốn ở đó nói cho mọi người biết sự thật…).
3. THE MENTORASSISTANCE (Người hỗ trợNgười thầy)
Người anh hùng của chúng ta cần một sự hỗ trợ. Sự hỗ trợ này có thể đến từ một người thầy hay sư phụ (Mentor), người huấn luyện (Coach) hay một khả năng đặc biệt nào đó. Trong bộ phim Tây Du Ký, Tôn Ngộ Không gặp Sư Phụ; trong phim Karate Kid, cậu bé Chan gặp người thợ sửa ống nước, sư phụ Han. Trong truyện Tấm Cám, Tấm gặp được ông Bụt, hay trong chương trình truyền hình thực tế “Shark Tank” thì các Shark chính là người thầy cho những người mới khởi nghiệp.
Trong cuộc sống thường ngày của chúng ta, người đồng hành hỗ trợ có thể là một huấn luyện viên, một người thầy, một người bạn, một người sếp,... Như vậy, điểm quan trọng nhất để giúp cho người hùng của chúng ta mạnh dạn bước khỏi thế giới bình thường thì luôn phải có người đồng hành.
Lời khuyên dành cho bạn:
Người hùng sẽ dễ dàng bước qua thế giới mới khi gặp được người đồng hành. Và khi có một người hỗ trợ tốt, những bước chân của người hùng sẽ mạnh mẽ, tự tin và nhất quán hơn. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, người hùng tự thân mình thay đổi mà không có người hỗ trợ xuất hiện. Đây cũng là một yếu tố không bắt buộc phải có trong câu chuyện.
Chúng ta có thể tham khảo một số mẫu câu sau khi mô tả về người hỗ trợ.
Một người rất có ý nghĩa đối với tôi là... [khi tôi quyết định nghỉ việc và ra làm riêng, một người có ảnh hưởng rất lớn đối với tôi là…].
Từ một người... tôi trở thành…, người có ảnh hưởng rất lớn đối với tôi khi đó là… (từ một học sinh ghét môn toán, học cho có và chưa bao giờ đạt điểm hơn 5, tôi trở thành sinh viên giỏi toán cấp tỉnh và sau khi ra trường, tôi mê mẩn toán học và quyết tâm đi theo ngành phân tích dữ liệu. Một người đặc biệt nhất mà tôi đã gặp, đó chính là thầy Tuấn…).
4. THE DEPARTURE (Khởi hành)
Đây là lúc người anh hùng từ thế giới bình thường bước vào thế giới mới. Cậu bé Chan bước vào thế giới võ thuật và bắt đầu tới nhà chú Han để luyện võ, Harry bước vào nhà ga để đến Hogwarts, Frodo rời Rivendell hay nhiệm vụ đầu tiên của các siêu anh hùng. Cuộc hành trình của người anh hùng thực sự bắt đầu từ giờ phút này.
Lời khuyên dành cho bạn:
Bạn chỉ cần kể ngắn gọn trong 1-2 câu khi mô tả về việc mình quyết định khởi hành vào thế giới mới. Tránh tập trung vào giải thích quá nhiều chi tiết không cần thiết, khán giả sẽ quan tâm nhiều hơn về việc bạn đã gặp thử thách khó khăn gì và bạn đã vượt qua như thế nào.
5. THE TRIALS (Thử Thách)
Tất nhiên anh hùng của chúng ta sẽ trải qua rất nhiều thử thách theo nhiều cấp độ khác nhau. Cậu bé Chan phải lặp lại những bài tập chán ngắt và tưởng chừng không liên quan đến việc tập võ, và cũng có lúc bản thân cậu muốn từ bỏ. Harry Potter phải luyện tập và đấu tranh trong suốt bảy năm, hay năm anh em siêu nhân phải đánh hết bao nhiêu đối thủ trước khi gặp đối thủ đáng gờm nhất. Phần lớn lúc khởi đầu người anh hùng sẽ bị hành hạ, đe dọa, gặp khó khăn nhưng càng ngày sẽ càng mạnh mẽ hơn, kiên trì hơn để sẵn sàng cho thử thách khó khăn nhất.
Lời khuyên dành cho bạn:
Đây là yếu tố ghi điểm để tạo nên một câu chuyện kết nối và truyền cảm hứng cho khán giả. Bạn có thể mô tả chung chung về quá trình gian khổ, nhưng bạn cần chọn ra một ví dụ cụ thể, chi tiết để mô tả khó khăn, thử thách của người hùng.
Tập trung mô tả về khó khăn ở bên ngoài, kết hợp với mô tả những suy nghĩ và cảm xúc của người hùng tại thời điểm đó.
Bạn có thể tham khảo một số mẫu câu như sau:
Tôi háo hức, hăm hở lao vào học tập để đạt được mục tiêu đề ra. Nhưng chuyện đó kéo dài không được bao lâu. Mỗi ngày tôi phải làm việc 14 giờ đồng hồ, liên tục thức khuya khiến tôi suy nhược. Tôi cáu gắt với bản thân mình và tự hỏi chuyện gì đang xảy ra. Làm việc chăm chỉ cũng không giúp tôi có thêm khách hàng. Chuyện quái quỷ gì đang xảy ra. Sao những gì tôi học được không giống như bây giờ?...
Tôi cảm thấy bế tắc mệt mỏi khi… [mô tả sự kiện diễn ra một cách chi tiết]
Tôi bị đuổi khỏi chính công ty mà mình đã tạo nên. Cảm giác lúc đó thật nhục nhã. Tôi muốn biến mất đến một nơi nào đó… [mô tả những suy nghĩ và cảm xúc khi nhân vật đối mặt với khó khăn]
Mẹo kể chuyện hay:
Hãy bắt đầu câu nói bằng “Tôi”.
Mẫu câu tham khảo là: Tôi cảm thấy… Tôi đã nghĩ là… bởi vì… [nêu sự kiện và kết quả xảy ra].
Khán giả sẽ dễ bị mất mạch cảm xúc khi chúng ta chuyển danh xưng hay chuyển qua mô tả về một sự kiện hay nhân vật khác. Do đó, luôn tập trung mạch cảm xúc bằng cách mô tả nhân vật chính và gắn kết các sự kiện theo sau cảm xúc của nhân vật chính.
6. THE APPROACH (Thử thách tăng dần)
Đây là phần quan trọng bậc nhất trong cuộc hành trình, người anh hùng sẽ đối đầu với thử thách khủng khiếp nhất. Đó có thể là đối thủ nặng ký nhất hay đó cũng có thể là nỗi sợ hãi lớn nhất trong chính bản thân họ. Tất nhiên người hùng của chúng ta sẽ chẳng thể nào hạ nó được trong lần đầu tiên. Người hùng có thể bị thất bại thảm hại hay khủng khiếp hơn là đánh đổi mạng sống của mình.
Lời khuyên dành cho bạn:
Tùy theo chủ đích kể chuyện bạn sẽ cân nhắc có cần bổ sung tình tiết để đẩy câu chuyện lên cao trào hay không. Một câu chuyện tạo động lực hay truyền cảm hứng hành động thì có thể có 1-2 cao trào. Một số câu chuyện kể trong môi trường doanh nghiệp hay kinh doanh có thể không cần yếu tố cao trào. Bạn có thể dừng lại ở phần nói về khó khăn mà nhân vật đối mặt, sau đó nói đến giải pháp đã làm là gì và kết thúc bằng cách nói về kết quả.
7. THE CRISIS (Chết hay tái sinh)
Thời khắc đen tối nhất trong mọi kịch bản câu chuyện, người anh hùng đi đến bờ vực thảm hại. Người hùng bị đánh cho tím tái mặt mũi hay thậm chí là tưởng như chết. Nhưng bất ngờ vì một lý do đặc biệt nào đó, người hùng hồi sinh mạnh mẽ. Sức mạnh này thông thường sẽ đến từ trong chính bản thân người hùng. Sức mạnh nội sinh đó giúp người hùng “tái sinh trong chính cái chết” để chiến thắng kẻ thù. Trong Karate Kid, cậu bé người hùng bị chơi xấu đánh gãy chân và không thể lên sân khấu. Trong thời khắc kịch tính chỉ còn vài giây đó, khát khao chiến thắng nỗi sợ của chính bản thân đã thôi thúc cậu bé đứng lên chiến đấu “chỉ bằng một chân”, sử dụng chiêu võ tuyệt đỉnh nhất và chiến thắng trong vinh quang. Hay trong câu chuyện của Steve Jobs phát biểu tại trường Đại học Stanford khi ông bị đuổi khỏi chính công ty mình đã sáng lập, khi đó mọi thứ đều sụp đổ và ông chỉ muốn từ bỏ mọi thứ: xấu hổ, có lỗi, chán nản thất vọng và muốn từ bỏ là điều mà Steve Jobs phải đối mặt. Điều duy nhất kéo ông khỏi vực thẳm đó chính là niềm đam mê với công nghệ.
Lời khuyên dành cho bạn:
Đây là đỉnh điểm của một câu chuyện và làm khán giả có thể nín thở, hồi hộp khủng khiếp để dự đoán chuyện gì sẽ xảy ra. Các nhà làm phim sẽ khai thác tối đa nút thắt này. Và nếu bạn cần kể câu chuyện không quá kịch tính, bạn có thể bỏ qua yếu tố này.
Hãy dành thời gian xem một số bộ phim hay đọc các câu truyện để tìm hiểu thêm cách các tác giả đã đẩy người hùng của họ vào giây phút sinh tử.
8. THE REWARD (Phần thưởng)
Phần thưởng ở đây mang rất nhiều ý nghĩa: của cải vật chất, tình yêu, sự công nhận của mọi người, công danh, quyền lực, hay đơn giản là sự nhẹ nhõm vì tất cả đã kết thúc. Chúng ta có thể thấy cậu bé Chan đã giành chức vô địch sau khi chiến thắng đối thủ cuối cùng. Harry Potter nhận được sự công nhận của thế giới phù thủy. Frodo thấy nhẹ nhõm khi không còn phải đeo nhẫn. Steve Jobs tiếp tục theo đuổi đam mê và gây dựng Apple thành công ty tỷ đô.
Lời khuyên dành cho bạn:
Đây là phần tóm tắt về thành tựu bạn đạt được. Bạn mô tả ngắn gọn nhưng thể hiện cảm xúc hào hứng, tự hào và vui tươi. Từ đó sẽ truyền thêm động lực và cảm hứng cho khán giả.
Mô tả cụ thể, chi tiết và rõ ràng về phần thưởng mà nhân vật đã đạt được sẽ giúp gia tăng tính thuyết phục và xác thực cho câu chuyện.
9. THE RESULT (Kết quả)
Giai đoạn này là kết quả của hành trình, người anh hùng đã thay đổi thế giới đặc biệt như thế nào. Phần lớn thì đó sẽ là thế giới toàn màu hồng, không còn cái xấu, mọi người sống trong hòa bình, hạnh phúc. Đây gọi là kết thúc có hậu. Trong Karate Kid, cậu bé đã nhận được sự công nhận của tất cả mọi người. Đặc biệt là “kẻ thù” của cậu cũng hối lỗi và tâm phục khẩu phục với cậu, những người bạn khác quay sang gọi thầy của cậu là “sư phụ”. Mọi người đã hướng thiện. Trong một số câu chuyện khác, có những kết thúc mà ở đó người hùng phải nhận những hậu quả khủng khiếp, gọi là kết thúc buồn. Đó có thể là hình ảnh người cha trong Old Boy, Anakin tiêu diệt các anh hùng hay Batman không thể cứu được Harvey trong Dark Knight (Kỵ sĩ bóng đêm).
Lời khuyên dành cho bạn:
Tùy theo chủ đích kể chuyện mà nhân vật sẽ có một kết thúc có hậu hay kết thúc buồn. Đây là phần cuối của câu chuyện, hãy diễn tả rõ nét cảm xúc và suy nghĩ của nhân vật. Từ đó giúp khán giả có cơ hội lắng đọng để chiêm nghiệm thông điệp của câu chuyện.
10. THE RETURN (Trở về)
Cuộc phiêu lưu ở thế giới đặc biệt chính thức khép lại, người hùng sẽ trở về với thế giới bình thường như lúc trước khi bước vào thế giới đặc biệt. Cậu bé Chan trở về một thế giới bình thường mới tại thành phố mới. Harry Potter trở về thế giới không phép thuật sau mỗi năm học. Frodo trở về Shire hay Batman trở về làm người bình thường.
Lời khuyên dành cho ban:
Tùy theo tính chất câu chuyện mà phần này có thể có hoặc không. Đây là phần tóm tắt nhanh để chuẩn bị kết thúc câu chuyện.
Một số mẫu câu có thể tham khảo:
Từ đó về sau… (kết thúc chuyện)
Sau đó... (kết thúc chuyện)
11. THE NEW LIFE (Cuộc sống mới)
Người anh hùng của chúng ta bắt đầu cuộc sống mới nhưng không còn là “người của ngày hôm qua nữa”, người hùng đã hoàn toàn thay đổi. Cuộc phiêu lưu đã giúp người hùng trưởng thành và thay đổi cách nhìn về cuộc sống. Một cuộc sống mới dành cho cậu bé Karate: những người bạn mới, con người mới với những niềm vui trọn vẹn hơn.
Lời khuyên dành cho ban:
Tùy theo tính chất câu chuyện mà phần này có thể có hoặc không. Mô tả nhanh “cuộc sống mới” của người hùng sẽ giúp khán giả được truyền cảm hứng nhiều hơn về câu chuyện.
Có thể mô tả một vài điều trong cuộc sống mới của nhân vật để giúp câu chuyện sinh động và trực quan hơn.
Tùy theo tính chất của “cuộc sống mới” mà bạn có thể lựa chọn cảm xúc cho phù hợp và dẫn dắt đến kết thúc câu chuyện.
12. THE RESOLUTION (Bước vào hành trình mới)
Đây là sự quyết định sau cùng của người hùng. Liệu người hùng có từ bỏ tất cả, chấp nhận một cuộc sống bình thường hay sẽ chuẩn bị để bước vào những cuộc phiêu lưu tiếp theo của vòng lặp mới như trong phim siêu anh hùng Marvel với câu “Anh ấy sẽ trở lại” ở phần cuối. Còn trong bộ phim Karate Kid thì hành trình mới này ngầm hiểu là những thách thức tiếp theo của cuộc sống mới.
Đây là mô típ kết thúc quen thuộc của các bộ phim nhằm dẫn dắt khán giả chờ đợi một cuộc phiêu lưu mới của người hùng.