Gorbunov chiến đấu đã khá lâu, mới không phải ngạc nhiên trước những trở ngại không lường trước được, những trở ngại này thường bắt phải thay đổi kế hoạch tác chiến hay trong khi đang thực hiện. Dù óc tường tượng có phong phú đến đâu chăng nữa, thì cũng không thể nào tiên đoán hết tất cả những trường hợp ngẫu nhiên: một thủ đoạn đối phó của địch và thời tiết đột ngột thay đổi, thái độ không kiên quyết hay là sáng kiến quá đáng của những người thừa hành. Mỗi một tình huống như thế, đến lượt nó, lại ảnh hưởng đến những sự kiện có liên quan, và cứ thế số lượng những lần vi phạm vào kế hoạch ban đầu cứ tăng lên hết sức nhanh chóng, tạo ra một nguy cơ làm cho cách dàn quân tuyệt vời sẽ tiêu biến. Tất cả những điều đó thì Gorbunov đã biết rõ, nhưng không phải vì thế mà nhiệm vụ của anh trở nên dễ dàng hơn. Hơn nữa, như anh thường thấy, có không ít những kế hoạch hay đã được hoàn thành một cách thắng lợi. Trung úy tuyệt nhiên không hay biết gì về nguyên nhân đã làm cản trở cuộc tấn công chung, và vì thế không tìm ra được lý lẽ gì để biện bạch cho sự trì hoãn đã làm tình hình của anh thêm phức tạp.

Một thời gian khá lâu đã trôi qua, kể từ khi anh và các chiến sĩ của anh chiếm được rìa làng, nhưng cuộc tấn công của nhóm quân có nhiệm vụ đánh chiếm thì vẫn chưa bắt đầu. Việc chờ đợi kéo dài đã làm cho Gorbunov mất những ưu thế rõ rệt của thắng lợi lúc ban đầu. Thời gian đó đã tạo cho quân thù có điều kiện để chuẩn bị đánh trả, thời gian đó ngốn mất nghị lực mãnh liệt của quân ta.

“Bây giờ thì họ chẳng còn cảm thấy cái gì khác nữa, ngoài sự mệt nhọc, giá rét và thắc mắc”, – Gorbunov nghĩ bụng.

Và cả điều này nữa cũng bắt đầu làm anh lo lắng: nếu bọn Đức phản kích thì anh và một nhúm chiến sĩ của anh sẽ không thể giữ vững ở đây được. Anh vừa mới đi vòng một lượt qua các chiến hào. Những lời hướng dẫn của anh về cách cố thủ ở trong những chiến hào đó, là những lời lẽ khôn ngoan, mưu trí; tuy nhiên, trung úy vẫn thấy băn khoăn, không yên tâm. Bọn Đức đóng ở giữa làng, trên mép cao của dòng mương xói, chúng có thể bắn suốt cả tuyến đầu mà chúng đã phải bỏ lại, Gorbunov biết rằng các chiến sĩ của anh biết rõ điều đó cũng không kém gì anh, và mặc dù không thốt lên một lời than phiền nào, nhưng ai nấy đều tỉnh táo đánh giá tình hình.

Băng giá mỗi lúc một ác liệt thêm. Trung úy bỏ vành tai mũ xuống và thắt dây dưới cằm. Đứng trên bậc thềm trường học, một lần nữa anh lại nhìn về phía đáng lẽ phải xuất hiện pháo hiệu đỏ. Trên vòm trời xanh đùng đục, mặt trăng tròn như chiếc đĩa lờ mờ chiếu sáng trong sương mù. Ở trên chân trời, cái ấp nọ vẫn tiếp tục cháy. Nhưng, ngay cả trên những cánh đồng phủ đầy tuyết màu lam, tràn ngập một thứ ánh sáng không chói lọi, thì thậm chí ngọn lửa trông có vẻ như là bị băng giá lại và không chút sinh khí.

Gorbunov bước vào trong trường. Các chiến sĩ ngủ gà ngủ gật hay là lặng thinh, rụt cổ, ngồi dọc theo bức tường, cố không động đậy, vì sợ hơi ấm mất đi. Họ cố giữ hơi ấm, như giữ một bảo vật mỏng manh mà chỉ vì một cử động không thận trọng cũng có thể làm tan vỡ. Gorbunov cố ngồi làm sao để qua lỗ thủng có những bờ răng cưa như bị gặm nhấm, anh có thể thấy được bầu trời.

Hai người liên lạc được phái đi đưa báo cáo, mãi vẫn chưa trở về, và Gorbunov trong bụng mắng thầm họ. Anh sực nhớ đến đại úy Podlaskin, chỉ huy nhóm quân có nhiệm vụ đánh chiếm, và phẫn nộ nắm chặt quả đấm trong chiếc bao tay. Gorbunov rất giận. Anh duỗi chân và bỗng cảm thấy mỏi mệt. Anh không buồn ngủ, nhưng toàn thân cho đến bây giờ không sao, thì đột nhiên bủn rủn yếu hẳn đi. Trung úy thấy lạnh và đói. Khó khăn lắm anh mới móc được miếng bánh mì khô trong túi quần bông và bẻ đôi miếng bánh ra.

- Masha, có muốn ăn không? – trung úy hỏi.

- Hỏi gì mà như con gái thế! – Masha nói.

Cô bò đến chỗ Gorbunov, và anh đưa cho cô nửa miếng bánh. Họ ngồi bên nhau, vai kề vai, nhai ngấu nghiến miếng bánh cứng như đá. Quân thù ở cách họ một trăm rưởi thước. Những vệt đạn sáng màu da cam vút bay qua mảnh bầu trời trong lỗ thủng ở bức tường. Người nào đó rên rỉ trong giấc ngủ nặng nề, còn ở trong góc thì ai đấy ho lên sù sụ và khạc nhổ. Gorbunov và Masha nhai bánh mì khô kêu rào rạo. Trung úy liếc nhìn cô gái. Anh thấy một gò má đầy đặn màu lam, cái mũi hơi dài và làn tóc phủ đầy sương muối thòi ra dưới chiếc mũ lông. Masha nhai, má của cô động đậy. Con mắt to, ươn ướt sáng lên trong hàng lông mi dài và thanh. Trung úy lại thò tay vào túi, lấy cục đường gói gọn trong mảnh giấy và đưa cho Masha. Cô gặm đường, và trên mặt cô hiện rõ vẻ trầm ngâm bình tĩnh tuyệt đẹp.

- Giá được thế này thì tuyệt biết mấy: một lần ăn, thế là trong một tuần… – Masha nói. – Không thì mỗi ngày phải ăn, mà khi không có việc gì để làm thì lại muốn ăn…

- Đúng thế, – trung úy nói. – Con người quả là một sinh vật chưa hoàn thiện.

Tuy đã ăn hết đường, nhưng hai người vẫn tiếp tục ngồi bên nhau.

- Giá bây giờ mà được một cốc nước xi-rô sủi bọt thì tuyệt… Ở Moskva, hàng ngày tôi vẫn uống, – Masha nói.

- Sau chiến tranh, tôi sẽ đãi chị rượu sâm banh, – Gorbunov nói một cách lịch sự.

- Không, tôi thích rượu ca-go hơn, – Masha đáp lại.

Họ ngồi lặng thinh trong một lúc. Bỗng trung úy cảm thấy đầu của cô gái gục xuống trên vai anh. Đưa mắt nhìn nghiêng thì anh thấy Masha đang lơ mơ ngủ. Cô thở khe khẽ, đều đặn. Gorbunov cảm thấy hơi bất tiện, nhưng anh tự nhủ mình là chẳng có gì đáng ngại cả vì sự gần gũi đặc biệt đó giữa người chỉ huy và cấp dưới nảy ra trong những điều kiện ở tiền duyên. Anh thấy đau lưng, nhưng không thay đổi thế ngồi để khỏi động đến giấc ngủ của cô gái. Anh nhìn qua lỗ thủng: không có pháo hiệu đỏ. Trong giây phút đó thì trung úy nghe một phát súng trầm trầm và tiếng nổ tạch tạch dữ dội mỗi lúc một tăng lên. Trong lỗ thủng lóe lên một ngọn lửa trắng. Tiếng nổ bùng âm vang và những mảnh đạn bay rít lên.

- Chà, thế mà tôi đã ngủ thiếp! – Masha nói và sửa lại cái mũ lông.

Đạn súng cối nổ vang, hết quả này đến quả khác. Trong lỗ thủng bừng bừng như rực cháy. Bụi gạch bay mịt mù trong không khí cuồn cuộn lên. Mọi người bò tránh xa lỗ thủng, túm tụm trong những góc tối om, như tuồng là bóng tối có thể che chở cho họ khỏi bị trúng đạn.

Gorbunov nhanh nhẹn bò đi và nhìn ra ngoài. Đạn súng cối giã xuống suốt dọc tuyến chiến hào. Tuyết bị những phát đạn nổ tung lên, bay chung quanh trường. Dãy nhà đen thẫm ở trên dòng mương xói luôn luôn lóe sáng lên bởi những ánh chớp của những phát súng liên hồi. Trung úy đặt tay lên khẩu tiểu liên.

- Rumyantsev, đến đây! Sveshnikov, Petrenko, đến đây! – anh thét lên.

Bất cứ lúc nào bọn Đức cũng có thể xông đến đây cả. Gorbunov phái người đi và ra lệnh phải sẵn sàng chiến đấu. Còn anh thì cúi khom lưng, chạy lên phía trên đến bên khẩu súng máy. Bây giờ thì anh không còn thấy mệt, thấy đói gì nữa. Ý thức trách nhiệm, sự cần thiết phải nhìn thấy trước mọi việc và phải điều khiển mọi việc không cho phép anh được suy nghĩ đến bản thân mình nữa. Anh lại bận túi bụi, và tất cả những cái gì có nguy hiểm đến cá nhân anh – mảnh bom hay viên đạn vô tình – đều có vẻ chỉ là một trở ngại đáng tức mà thôi.

- Đã phát hiện được khẩu đội chưa? – Gorbunov thét lên với những người xạ thủ súng máy. – Tại sao không phát hiện được?

Một tiếng nổ ầm vang bùng lên dưới chân mọi người. Hai tấm ván sàn bật lên, chĩa những hàng đinh tua tủa như bị một bàn tay vô hình nhổ ra. Nhưng Gorbunov không có thì giờ để ý đến điều đó nữa.

- Khẩu đội kia kìa! – trung úy thét lên với những người xạ thủ súng máy. – Quá ngôi nhà thứ ba, từ phía tay phải…

Trên bờ dòng mương xói, một ngọn lửa mạnh nhay nháy phụt ra giữa các ngôi nhà gỗ. Từ trong sương mù, qua những ánh chóp lóe sáng trắng, hiện rõ những cành cây trơ trụi của cái vườn ngày đông tháng giá trông chẳng khác nào mảnh đăng ten đen, hiện rõ góc nhà và những khung cửa sổ chạm trổ.

- Bắn vào phía vườn! – trung úy thét lên.

Anh chạy đến cửa sổ khác, áp sát người vào khung cửa và bắn hết cả một đĩa đạn. Rồi anh quay lại, cố sức gào át tiếng súng máy để ra lệnh:

- Đổi vị trí!

Họ chạy đến bếp. Gorbunov cạy khuôn cánh cửa sổ, và các chiến sĩ chĩa nòng súng ra ngoài. Họ bắn một tràng dài; làn khói xám tỏa ra từ khẩu súng máy. Ngọn lửa nhay nháy giữa các ngôi nhà đã biến mất và không xuất hiện lại nữa. Bắt đầu tương đối yên tĩnh.

- Hết rồi ư? – xạ thủ số một vừa nhìn trung úy vừa nói.

- Bắn rất chính xác! – trung úy nghiêm trang nói.

Anh sực nhớ đến viên đạn súng cối rơi trúng tầng một, và chạy xuống dưới.

- Chúng ta chẳng sợ chiến đấu đâu, – xạ thủ số một vừa lắp băng đạn mới vừa nói.

Khi đi xuống cầu thang, Gorbunov nghĩ thầm rằng giá anh chỉ chậm một phút thôi thì có lẽ không thể nào ra khỏi gian phòng bên dưới được. Những trường hợp tương tự thì anh, cũng như tất cả những ai đã từng bị ở dưới làn bom đạn, đều đã gặp. Tuy thế ý nghĩ là anh đã thoát chết, đã không bị thương, làm anh ngạc nhiên, và Gorbunov cảm thấy một nỗi xúc động, hồi hộp muộn màng.

Ở gian phòng bên dưới mọi cái đều đen sạm lại. Gió thổi tạt tuyết từ rơm rạ và từ gạch đá xuống. Gorbunov nhìn thấy Masha. Cô gái ngồi cạnh tường, cô không đứng dậy và ngẩng bộ mặt bối rối nhìn anh.

- Ryzhova, chị làm sao thế? – Gorbunov hỏi.

- Ôi, báo cáo đồng chí trung úy, – cô ngượng nghịu nói sè sẽ, – tôi bị thương.

Hình như chính cô cũng không tin điều đó. Cô nhìn Gorbunov một cách lạ lùng làm như tuồng do việc anh đến đây thì mọi việc sẽ phải sáng tỏ và cô sẽ trở lại lành lặn như vài phút trước đây.

Gorbunov và Rumyantsev khiêng cô gái sang lớp học bên cạnh. Họ đặt cô lên trên rơm, và Rumyantsev đi ra để chỉ huy việc tải thương.

- Masha, chị bị thương ở đâu? – Gorbunov hỏi.

- Ở đây, – cô nói, nhưng không nhúc nhích để chỉ vết thương.

Mặt cô quắt lại và tái nhợt, vẻ ngạc nhiên ngượng ngùng vẫn còn trên mặt.

Trung úy tháo sợi dây áo dài ngụy trang của Masha. Chiếc áo lông cộc bị mảnh đạn xuyên thủng ở phía ngực bên phải. Gorbunov thận trọng cởi móc khuy. Anh cảm thấy thoang thoáng mùi máu âm ấm. Áo va rơi của cô thấm ướt và bốc hơi. Nắp kim loại của cây bút chì lòi ra từ túi áo bên phải.

- Để tự tôi làm lấy, – Masha sực nhớ ra và nói. – Đồng chí không biết đâu mà.

Đưa mắt nhìn cô, trung úy thấy cô mỉm cười. Cô hơi cử động và kêu lên.

- Nằm yên, Masha, nằm yên đi, – Rumyantsev nói to.

Anh đã quay trở lại, trong tay cầm cái túi cứu thương của Masha. Anh lấy kéo và khéo léo cắt áo va rơi. Anh làm một cách vững vàng, thành thạo, như tuồng suốt đời anh đã băng bó vết thương và việc này đối với anh là một việc thông thường. Dường như anh ta không mảy may có chút thương xót bất lực mà Gorbunov cảm thấy rất sâu sắc.

Trung úy đi ra và đến gần lỗ thủng. Chiến sĩ đứng trực chiến ở đấy lặng thinh tránh ra một bên. Trung úy buồn rầu nhìn anh ta mà không hỏi gì cả. Pháo hiệu đỏ ở hướng tây-nam không có.

Bọn Đức đã ngừng bắn, nhưng chúng có thể lại tiếp tục bắn bất cứ lúc nào.

“Mình không thể đứng vững ở đây được, – Gorbunov nghĩ bụng, – chúng nó sẽ diệt hết chúng ta, người này đến người khác, mà chả được tích sự gì sốt.”

Các tiểu đội trưởng đến gần anh và báo cáo về số tổn thất. Ba người hy sinh và năm người bị thương, trong số đó có hai người bị thương nặng. Nghe xong tên họ những người mà anh biết rõ, Gorbunov quay người lại. Các tiểu đội trưởng lặng thinh chăm chú nhìn trung úy.

- Hãy đưa thương binh đến đây, – Gorbunov nói.

Anh im lặng, đưa mắt cau có nhìn vào mặt người này đến người khác. Tiểu đội trưởng Medvedovsky hỏi khẽ:

- Chúng ta sẽ làm gì bây giờ, đồng chí trung úy?

- Ở nguyên tại chỗ! – Gorbunov xẵng giọng nói. – Nếu bọn chó Đức ló mũi đến thì hãy tiêu diệt chúng!

- Xin tuân lệnh, ở nguyên tại chỗ! – Medvedovsky thét lên.

Mặt anh ta đanh lại và kín đáo, nên không rõ là anh tán thành quyết định của Gorbunov hay chỉ phục tùng nó mà thôi.

Gorbunov hiểu rõ tâm trạng các chiến sĩ của anh. Cứ mỗi phút chờ đợi một cách bị động ở đây đều có thể mang lại những hy sinh, tổn thất mới mà mọi người ở đây đều không tin là cần phải làm như thế. Họ không hiểu được nguyên nhân không cho họ tiến lên, cho nên họ sẵn sàng cho là không có nguyên nhân đó.

Gorbunov không thể thuyết phục họ được, vì chính bản thân anh coi nguyên nhân đó là do những người mà anh có dính dáng với họ trong kế hoạch tác chiến đã tỏ ra thiếu khả năng hay là không kiên quyết. Anh không liều lĩnh dẫn quân tiến lên, vì theo đúng mệnh lệnh thì anh phải tấn công một cách hiệp đồng với nhóm quân có nhiệm vụ đánh chiếm. Hơn nữa, với số quân mà Gorbunov hiện có trong tay, thì anh không đủ sức để một mình mở trận tấn công. Rút lui thì anh không dám, vì cuộc tấn công chung có thể bắt đầu bất cứ lúc nào và việc rút khỏi phòng tuyến của địch mà đơn vị anh đã chiếm được, trong trường hợp đó, sẽ là một tội ác. Ở nguyên tại chỗ thì chắc là anh cũng không thể làm được, và điều đó thì mọi chiến sĩ trong đội của anh đều hiểu rõ.

Các tiểu đội trưởng đã đi ra. Trung úy nạp đạn súng tiểu liên và lại treo súng ở cổ.

“Nhất định có điều gì đấy sẽ xảy ra, – anh nghĩ thầm và tự an ủi mình.–Thường thì đến phút cuối cùng bao giờ cũng tìm ra được một lối thoát nào đấy. Nếu Podlaskin sẽ không bắt đầu tấn công, thì những liên lạc viên của mình sẽ trở về… Hơn nữa, đại tá không thể nào quên chúng mình được…”

Bỗng nhiên, Gorbunov thấy một trong số những liên lạc viên của anh. Chiến sĩ Mitkin mình lấm tuyết, đang đứng ở cửa, đưa mắt nhìn gian phòng. Lông mày, lông mi và ria không cạo của Mitkin đều đóng băng trắng xóa. Gorbunov cố kìm mình, đứng đợi cho đến khi người chiến sĩ dừng lại trước mặt anh. Nhưng khi người liên lạc vừa mới bắt đầu báo cáo thì Gorbunov hiểu ngay rằng những điều xấu nhất mà anh e ngại đã được xác nhận. Anh đưa mắt nhìn xuống, lắng nghe lời nói vội vã, ấp úng.

- Bọn Đức trong khu rừng con? – anh hỏi lại khe khẽ.

- Báo cáo đồng chí trung úy, trong khu rừng con. Chúng bắn chúng tôi, chúng tôi rẽ phía khác để tránh, về phía khe hẻm… Nhưng ở đấy cũng không thể vượt qua được. Fedyunin nói với tôi: “Cậu hãy chạy đến chỗ trung úy, báo cáo tình hình, còn tớ sẽ len lỏi, bò về đến chỗ quân ta. Tớ không biết có về được hay không. Còn cậu thì hãy báo cáo với trung úy là chúng ta bị bao vây rồi…”

- Fedyunin không nói điều đó, – Gorbunov nói.

Người liên lạc im bặt. Khuôn mặt sạm đen với những hàng lông mày trắng xóa của anh ta lúc đó trông khó đăm đăm, giống như mặt một người phải nhận một nhiệm vụ quá sức.

- Nói nhảm, tôi biết Fedyunin. Không phải bọn chó Đức bao vây chúng ta, mà chúng ta bao vây chúng nó. Rõ chứ?

Rõ, – Mitkin ngập ngừng nói.

- Thế thì anh nói như vậy để làm gì?

Mitkin bất giác tháo bỏ găng tay, rồi chắp hai tay lại, như để cầu nguyện, và bắt đầu thổi vào hai bàn tay lạnh cóng.

“Tội nghiệp, cậu ta mệt nhoài rồi”, – trung úy nghĩ thầm.

Anh đọc thấy trên mặt người chiến sĩ một nỗi băn khoăn thành thật và buồn rầu. Bỗng Mitkin hé miệng cười tỏ ý hiểu.

- Rõ, – anh lặp lại.

“Trung úy lắm mẹo thật, – Mitkin nghĩ bụng. – Sợ ảnh hưởng đến tinh thần chiến sĩ đây mà. Dùng mẹo như thế để làm gì nhỉ? Trong hoàn cảnh khó khăn thì bao giờ chúng ta cũng là người đầu tiên giúp đỡ anh ta cơ mà.”

Nhưng Mitkin không nói điều đó với trung úy. Và mặc dù cả hai người đều biết rõ như nhau thực trạng của đội, nhưng trước mặt nhau, cả hai người đều làm ra vẻ như là mọi việc đều thuận buồm xuôi gió cả.

- Bây giờ anh lại đi đến đấy, anh biết đường rồi, – Gorbunov nói. Anh thấy rất thương khi phải phái một chiến sĩ đã mệt lử đi làm nhiệm vụ, và vì thế anh nghiêm nghị nói. – Sẽ có người nào đó đi với anh. Dù thế nào đi nữa thì cũng phải cố mà đến sở chỉ huy cho bằng được… Một tay thì cũng cứ bò, nếu như…

- Tuân lệnh! – người liên lạc nói.

Khi Gorbunov bước ra ngoài để lấy thêm một chiến sĩ nữa phái đi, thì Mitkin tiến đến gần Dvoeglazov.

- Này ông bạn, quấn giúp tớ với, – anh yêu cầu bạn, – tớ chả quấn được, ngón tay cóng cứng đờ rồi.

- Chúng dồn chúng ta vào thế bí hở? – Dvoeglazov chìa điếu thuốc lá cho Mitkin và thận trọng hỏi.

- Không đâu, – Mitkin đáp. – Chúng ta đang bao vây dần dần.

Anh đi đến góc phòng, châm thuốc hút, thèm khát kéo một hơi thật dài. Sau đó, anh cùng người đồng đội mới đứng trước mặt trung úy, lắng nghe mệnh lệnh.

- Hãy báo cáo miệng, – Gorbunov nói. – Chúng ta đang ở rìa phía đông. Quân địch chuẩn bị phản kích. Cuộc phản kích có thể bắt đầu bất cứ lúc nào. Trên đường đi, các anh hãy cố gắng điều tra thật chính xác trong khu rừng con hiện có bao nhiêu quân Đức. Hãy báo cáo về điều đó.

Anh lặng thinh trong giây lát.

- Không hoàn thành mệnh lệnh, thì đừng trở về.

Anh đi đến gần tường và lại nhìn qua lỗ thủng. Như thế là bằng cách nào đó, bọn Đức đã cắt đứt liên lạc của anh với hậu tuyến.

“Cần phải bình tĩnh suy nghĩ chín chắn mọi điều” – vài lần anh tự nhủ thầm như thế, nhưng thực ra thì cái thế mà anh đang lâm vào thì không cần phải suy nghĩ lâu la gì cả. Cũng giống như mọi tình thế không lối thoát khác, tình thế của anh bây giờ là hết sức rõ ràng.

- Ta đi thôi, – Mitkin nói.

Đến cửa thì bỗng dưng anh quay lại và chạy đến chỗ Dvoeglazov.

- Này ông bạn đồng hương, cậu biết địa chỉ của tớ, – anh vội vã thì thầm, có chuyện gì thì cậu hãy viết thư cho vợ tớ… Sẽ làm thế chứ?

- Tớ sẽ làm, – Dvoeglazov đáp.

- Thế thì tạm biệt nhé! – Mitkin nói.

Anh hấp tấp giẫm nát mẩu thuốc lá và nhảy phóc ra ngưỡng cửa.