Tuyết chậm rãi bay lất phất. Trong ánh tuyết thấp thoáng xam xám đơn điệu, Gorbunov nhận ra những hình thù đen sạm lờ mờ. Những hình thù đó trượt theo sườn mương xói, và từ bên trên, từ những gợn tuyết rơi đùng đục, hiện rõ lên những chuỗi bóng đen đứt đoạn.

- Một bức tranh có nhiều hứa hẹn, – Dvoeglazov nói và bố trí cạnh lỗ thủng với khẩu tiểu liên trong tay.

Gorbunov cảm thấy nhẹ nhõm. Anh biết rõ là bây giờ phải làm gì. Anh không thể nghĩ về điều gì khác, vì tất cả những hình thù mờ ẩn, không thịt không xương ấy đang đến gần và giờ đây đã che khuất tất cả. Không quay lại, anh thét lên:

- Nhằm đúng bọn phát-xít xâm lược…

Và sau khi ngừng lại một tí, tính toán tầm bắn có lợi nhất, thì anh kết thúc:

- …bắn!

Không còn nghe thấy gì nữa trong tiếng râm ran của loạt súng tiểu liên. Mọi người tì vào bệ cửa sổ bắn dữ dội. Gian phòng được một thứ ánh sáng giần giật, lập lòe chiếu rọi, dường như có hàng chục ngọn đèn chói lòa lắc lư và nhấp nháy, trong chớp nhoáng làm rõ lên trong bóng tối một con mắt nheo lại, một gò má đầy râu, trần nhà với những thanh dầm bị tróc vữa trát, đá dăm và rơm rạ dưới chân. Lugovykh và Kochesov đứng cạnh Dvoeglazov, họ cùng bắn. Những làn khói xám bốc lên trần.

Gorbunov chạy lên phía trên. Anh còn chưa biết là viên đạn súng lớn nổ ở trên đó đã phá hủy những gì. Một vài lớp học và gian phòng có người giáo viên chết, thì ngổn ngang những đống đổ nát. Không thể chui vào đó được. May thay là người xạ thủ không việc gì và anh đã nổ súng. Những vỏ đạn nóng bỏng rơi xuống sàn và bắn ra xa.

- Đạn sắp hết, – xạ thủ số một nói trong lúc tạm ngừng giữa các loạt.

- Đưa cho tôi, – trung úy nói.

Anh quỳ xuống và nhắm một nhóm người gồm mấy bóng đen. Trên má, dưới làn da của anh, những thớ thịt nhúc nhích. Anh bắn một loạt ngắn, và những bóng đen biến mất.

- Bọn phát xít sẽ hết sớm hơn đạn của cậu, – trung úy đứng dậy và nói.

Anh đi đến gian phòng tận cùng và từ cửa sổ nom rõ cả tuyến chiến hào của mình. Trong một chỗ sâu lờ mờ có những chiến sĩ đang nằm, hầu như không trông rõ được trong những chiếc áo dài ngụy trang. Nhưng những chớp lóe của các loạt đạn, giống như những tia điện, chạy từ chỗ này sang chỗ khác trên cung gờ chiến hào đóng băng.

Bọn Đức nằm xuống và tiếng súng ngừng bặt.

Gorbunov đi xuống dưới và phái Rumyantsev mang mệnh lệnh đến cho các tiểu đội trưởng bảo rằng phải chăm chú theo dõi những đường tiến từ hậu tuyến đến. Sau đó anh bắt đầu đi qua trước các chiến sĩ.

- Tình hình thế nào? – anh hỏi Lugovykh.

- Chẳng sao cả, – anh này vừa trả lời vừa nạp lại đạn tiểu liên.

Bọn Đức bắt đầu bắn. Những khẩu liên thanh yểm hộ nã vào các tường của trường học. Một viên gạch vỡ rơi xuống, và cả một tổ ong vô hình kêu vù vù trong lớp học.

- Hãy nằm xuống, đồng chí trung úy! – Lugovykh hét lên.

- Cũng được, – Gorbunov nói.

Anh ngồi xuống sau những hòn gạch và từ đó nhìn ra. Bọn Đức lại xông vào tấn công. Sau những gợn tuyết rơi, lại xuất hiện những hình thù lờ mờ chuyển động. Các khẩu súng liên thanh bắn hầu như không ngớt. Gorbunov lại lên gian phòng tận cùng, – từ đó anh nom thấy rõ hơn tình hình của toàn bộ vị trí. Bọn Đức bò hay chạy, xuất hiện vài giây và lại nằm xuống.

Súng tiểu liên nổ đì đùng ở sau trường, và Gorbunov hiểu rằng bọn Đức đã theo dòng mương xói đi bọc lấy cao điểm mà trên đó có ngôi nhà. Bây giờ thì bọn Đức đồng thời cả bốn mặt xông lên tấn công trường học. Trung úy lao đến gian phòng bên cạnh. Hai liên lạc viên chạy theo anh. Một con chim đen to với hai cánh xòe rộng nhẹ nhàng bay ra và lơ lửng dưới trần nhà. Gorbunov không để ý đến con chim, dường như anh đã chờ nó ở đây. Từ cửa sổ, anh thấy bọn Đức đang chạy trên bờ dốc thoai thoải đến trường học. Chúng ở cách chừng ba bốn mươi thước. Gorbunov thò khẩu tiểu liên ra ngoài khung cửa sổ. Anh không còn nhớ gì nữa. Anh chỉ thấy những hình thù đen ngòm ấy thấp thoáng trong vòng ngắm. Anh bóp cò, và mỗi viên đạn dường như là một phần tử nhỏ bé của chính bản thân anh đã tách ra và bắn trúng quân thù. Bọn Đức nhốn nháo chạy, nhảy và ngã xuống. Một số tên từ từ rơi phịch xuống tuyết, những tên khác chạy một quãng, loạng choạng mấy bước và cũng ngã xuống. Các chiến sĩ liên lạc kê sung vào đùi bắn. Bỗng đĩa đạn đã hết sạch, và vừa chửi rủa, trung úy vừa lắp đĩa khác. Nhưng không cần phải bắn nữa. Nhóm quân địch xông vào đã bị diệt sạch. Gorbunov ngoái cổ lại, dường như chờ đợi một cuộc tấn công từ phía sau. Chỉ đến lúc này anh mới để ý thấy con chim bay ở trên. Anh suy nghĩ hồi lâu con chim bay đến đây thế nào và cớ sao nó chẳng bay đi. Bỗng anh bật cười, và các liên lạc viên ngạc nhiên nhìn người chỉ huy.

- Con chim nhồi rơm, – anh nói to. – Đó là chim nhồi rơm.

Phòng này trước đây có lẽ là phòng động vật học. Con chim chết “liệng” ở dưới trần nhà. Những đồ vật gì đấy không rõ bị gãy nát và kính vỡ nằm hàng đống ở trên sàn.

Tuyết rơi mỗi lúc một dày đặc. Những gợn tuyết không ngớt rung động đã che phủ mương xói và làng. Lợi dụng sự che chở đó, bọn Đức lại tấn công. Thậm chí Gorbunov không sử dụng được pháo hiệu, vì những pháo hiệu đó để ở trong lớp học đã bị đạn súng lớn phá hủy.

Những khẩu liên thanh của Đức đã ngừng bắn, và một sự yên tĩnh đã bắt đầu, thỉnh thoảng những phát súng thưa thớt lại phá tan bầu không khí yên tĩnh đó. Cái lối bắn tiếng một như thế thì thật đáng lo ngại. Hàng trăm tên địch từ khắp nơi tiến đến gần mà không trông thấy và bất cứ lúc nào cũng có thể xuất hiện. Thỉnh thoảng cảm thấy dường như trong bóng tối mênh mông vây bọc quanh trường, nghe được tiếng sột soạt yếu ớt và tiếng lẻng kẻng mơ hồ. Tiếng đó chỉ hơi nghe thấy được mà thôi, nhưng báo hiệu một điềm dữ. Mọi người cảm thấy một sự chuyển động không rõ ràng và đông đảo từ khắp mọi phía đổ dồn về phía họ trong bóng tối.

- Hãy chuẩn bị lựu đạn, – chẳng hiểu vì sao Lugovykh nói thì thầm.

Gorbunov đi xuống tầng dưới, đứng giữa lớp học và nhìn những người đồng đội. Đúng như quy định, tất cả đều có mặt ở vị trí của mình, ngồi hoặc đứng cạnh lỗ châu mai. Rumyantsev đứng cạnh trung úy. Cái lưng to rộng của Kochesov gù lại. Trên những viên gạch cạnh anh có những đĩa đạn và những quả lựu đạn được xếp thật cẩn thận. Lugovykh không quay đầu, lấy tay trái sửa lại cái mũ lông. Dvoeglazov rướn cổ nhìn đằng trước; anh nhè nhẹ gõ mũi giày trên sàn. Các chiến sĩ lặng thinh, chuẩn bị sẵn sàng đối phó với mọi tình huống. Trong những phút ấy, mỗi phút trong số đó đều có thể trở thành phút cuối cùng, thì tư thế của mọi người vẫn như mọi khi.

Gorbunov nhìn lui và bất ngờ gặp đôi mắt của Rumyantsev. Cả hai người thậm chí không suy nghĩ, nhưng đều cảm thấy cùng một điều như nhau. Đất đai mà trên đó họ đã sống, đất đai bát ngát đến nỗi cưỡi máy bay cũng khó bay khắp, thì giờ đây đã thu hẹp lại chỉ bằng diện tích nhỏ bé của ngôi trường này. Họ bị đơn độc và các đồng đội của họ không thể đến cứu giúp, còn trong bóng tối dày đặc cách ly đội thì quân thù đông đúc đang tiến đến gần. Mọi người đây, hay ít nhất thì cũng là nhiều người trong số họ, đã không còn có tương lai nữa, vì rằng tương lai đã bị rút hẹp lại bằng khuôn khổ một sự kiện đã đến sát.

Trong thế giới rất hạn chế về mặt không gian và rất eo hẹp về mặt thời gian ấy, thì họ dường như bị đơn độc và lẻ loi. Mỗi người một cách, nhưng họ đều cảm thấy cái nét chung đó của tình thế mà họ đang lâm vào, nhưng cái nét chung đó có sức mạnh đẩy họ đến với nhau. Trong giờ phút này, mỗi người đều cảm thấy là những người khác gần gũi thân thiết đối với họ, với mức độ cần thiết của sự gần gũi giữa người với người mà người ta thường khi rất thiếu. Tất cả mọi người đã trở thành như một sinh vật duy nhất. Sinh vật đó lớn hơn gấp mười lần so với mỗi một người, có thể là mười lần buồn thương hơn, nhưng cũng là mười lần mạnh mẽ hơn. Gorbunov tái mặt đi vì xúc động và anh thét lên theo một cơn hứng phấn kỳ lạ và không thể cưỡng nổi:

- Các đồng chí! Trên đầu chúng ta là ngọn cờ đỏ của Tổ quốc!

Rumyantsev tiến lên một bước, và những con mắt nhỏ bé của anh bừng lên.

- Tổ quốc Xô-viết của chúng ta muôn năm! – trung sĩ thét lên.

Họ đã đấu tranh như thế với tình trạng đơn độc cuối cùng của mình. Và mặc dù các chiến sĩ biết là trên trường không có lá cờ đỏ, nhưng tất cả mọi người dường như đều nghe được tiếng phần phật ở trên đầu mình, tiếng phần phật của tấm lụa cờ quý báu đang giương cao và tung bay phấp phới.

- Liên Xô muôn năm! – Dvoeglazov gào to; trên bộ mặt gầy gò của anh hiện rõ một nỗi xúc động khó tả.

Các chiến sĩ trước đây thường được nghe khẩu hiệu đó, nhưng giờ đây những lời quen thuộc ấy vang lên và ngời sáng lên trong toàn bộ sức sống mãnh liệt ban đầu của chúng. Những lời đó không những nói lên nội dung của cuộc sống con người, mà còn làm cho cuộc sống đó trở thành vô địch và vô tận. Trên một diện tích nhỏ bé lập tức trở thành chật hẹp. Tổ quốc đang vây bọc lấy mọi người, và sự tận cùng của đời sống của họ đã tiến đến sát sàn sạt, thì đã bị đẩy lùi và không còn nom thấy được nữa. Tương lai lại bừng nở và xôn xao ở đằng trước xa xa, xa hơn nhiều so với thời hạn của một đời người.

Lugovykh tóm lấy khẩu tiểu liên và huơ lên trong không. Gorbunov mỉm cười sung sướng. Từ gian phòng bên, nơi Rumyantsev đã thu xếp thành trạm quân y, những thương binh đã đi ra. Họ hiện ra ở các cửa, vịn vào nhau hay dựa vào những khẩu súng trường. Những người còn nhúc nhắc được thì trở về hàng ngũ, và các chiến sĩ chỉ chỗ cho họ ở bên cạnh mình. Một chàng trai cao lêu nghêu nhảy lò cò và ngồi phệt xuống sàn bên cạnh Kochesov.

- Dịch ra tí nào, – anh ta nói như tuồng là đang ở trên tàu điện.

Kochesov xê ra, và anh thương binh đặt khẩu súng trường của mình trên hòn gạch.

- Tình hình các cậu ra sao? Bọn chó đẻ ở đâu? – anh nói, rồi bật cơ bẩm đánh rắc một tiếng, lên đạn.

Gorbunov thấy Masha. Cô ngồi cạnh cửa, ngả lưng vào tường, đưa hai tay đỡ lấy ngực. Và mặc dù không thể hiểu là làm sao cô đã bò ra đây được, nhưng Gorbunov không mảy may ngạc nhiên. Tất cả những cái gì đã được thực hiện trước mắt anh, thì anh không cảm thấy là kỳ diệu nữa. Nỗi khổ đau và chết chóc dường như đã mất hết quyền lực đối với đồng đội của anh. Giá mà anh liên lạc viên Mitkin từ trong góc tối đen ngòm bước ra trong chiếc áo ca pốt cứng đờ ở ngực, cầm lấy khẩu tiểu liên và đứng cạnh cửa sổ đi nữa, thì trung úy cũng không kinh ngạc gì. Điều mà giờ đây Gorbunov đang cảm thấy thì na ná giống như là một sự giải phóng kỳ diệu. Dường như là tất cả những mối lo sợ và tất cả những nỗi lo lắng thường bám theo con người và làm cho con người hư hỏng, đều đã tiêu biến và chỉ để lại những cái quý báu nhất trong con người, là tình yêu, lòng căm thù của con người, ý chí của con người muốn sống mãi. Tất cả những người tập hợp lại ở trong ngôi trường này, đều là những con người khác nhau. Khi còn là ban ngày, khi ở cách đây chừng hai ba cây số thì họ là những con người khác nhau về tính chất, về thói quen, về khuynh hướng, về thành tích hay thất bại. Trong số đó có những người gan dạ và rụt rè, vui vẻ và cau có, lịch thiệp và dữ tợn, những người được bạn bè yêu mến, cũng như những người bị bạn bè xa lánh. Nhưng giờ đây tất cả mọi người đều sáng ngời lên với một sự trong trắng và hăng say đến kỳ lạ, những cái này làm cho họ không thể nào bị thương tổn được cả đối với viên đạn và lòng ghen tị, cả đối với cái chết và lòng hiếu danh. Giờ đây thì đối với những người này, không có gì là không làm được, bởi vì Tổ quốc đã vào sâu trong người họ. Người yếu nhất và người sợ sệt nhất cũng giống như tất cả mọi người khác, và mọi người ở đây đều là những anh hùng, vì Tổ quốc sáng tạo ra những đứa con theo mẫu mực của mình và giống như mình.

Gorbunov chạy đến gần Masha. Anh cúi xuống gần cô, và cô nói khẽ:

- Cho tôi một quả lựu đạn…

Trung úy tháo lựu đạn, và Masha đưa hai tay cầm lấy.

- Đó là tôi đề phòng khi… – cô nói.

Ở phía sau có những loạt súng nổ lên đùng đoàng. Trong giây phút đó, những hình thù đen ngòm hiện lên cách lỗ thủng chừng hai mươi bước. Trên ngực chúng chớp chớp ngọn lửa. Bọn Đức vừa chạy vừa bắn tiểu liên. Một loạt súng bắn đón chúng. Kochesov ưỡn thẳng người và ném lựu đạn.

- Tóm lấy! – anh gào lên và chính anh không nghe thấy giọng của mình nữa.

Lựu đạn nổ bùng dưới chân bọn xạ thủ tiểu liên. Trong những tia lửa nhọn thấp thoáng những cánh tay vung lên và những thân hình ngã phịch. Những bông tuyết tung lên trên cao và quay tít dường như bị đất hắt lên.

Những hình thù mới xuất hiện trong những gợn tuyết đùng đục. Những hình thù đó dường như dày đặc lại từ bóng tối và tách rời khỏi bóng tối thành những khối đen ngòm. Gorbunov cảm thấy một đòn giáng xuống vai, và lập tức tay trái của anh trở nên nặng nề. Anh kề môi vào kim loại lạnh buốt, dùng răng kéo chốt an toàn và ra sức quẳng quả lựu đạn, dường như anh muốn lao người theo nó.

Trận chiến đấu đã diễn ra trên khắp tuyến công sự. Bọn Đức gần như đã tiến sát đến trường học và giờ đây thì đang xông vào trường. Nhưng cao điểm bị bao vây tứ phía sáng ngời lên trong đêm băng giá bằng một ngọn lửa trắng xóa và ùn ùn khói lên. Như tuồng ở đây không còn có người nào nữa, nhưng những con người khổng lồ huyền diệu đã đánh lùi bóng tối to lớn đổ xuống ở khắp nơi. Một đám mây bị ánh sáng xuyên qua, sáng lên, bay lơ lửng trên đầu họ, và trong đám mây đó là những ánh chớp lay động.

Những hàng quân tấn công đầu tiên bị đánh bạt. Trong bóng tối bị lùi ra thì lại không thấy người nào nữa.

Rumyantsev đến gần Gorbunov:

- Đồng chí trung úy, đồng chí đưa tôi băng cho.

Gorbunov ngạc nhiên nhìn trung sĩ, sau đó anh mới nhớ ra là mình bị thương thật.

- Tí nữa, – anh nói và chạy ra khỏi lớp.

Anh muốn nhìn xem tình hình trong các chiến hào.

Anh hiện ra ở bậc thềm và bỗng nhiên trông thấy ánh lửa đỏ rực nhỏ bé giống như một viên hồng ngọc trong bóng tối xám xịt và lờ mờ ở xa xăm. Ánh lửa nhấp nháy, bùng lên, rực cháy, bốc cao dần và để lại ở đằng sau một vệt hồng mỏng manh. Gorbunov đứng dừng lại vô cùng ngạc nhiên. Cuối cùng anh đã được trông thấy ánh lửa đỏ ở hướng tây-nam! Pháo hiệu bay vút lên thành một đường cong giống như một bông hoa đỏ thắm xòe ra những tia trên một cọng uốn cong và sáng rực.

Gorbunov đi xuống bậc thềm và đứng trước trường học. Anh lấy cánh tay lành lặn bóp vai trái. Ngoái cổ lại, anh ra lệnh tấn công, và mọi người đều nghe lời nói của anh. Sau đó, không rời mắt khỏi pháo hiệu đỏ và không nhìn quanh, anh bèn xông lên. Lòng bàn tay của anh cảm thấy hơi ấm toát ra từ vai anh bị chảy máu. Anh nghe tiếng hô “xung phong” ở đằng sau lưng mình, tiếng hô ngọt ngào như tiếng nhạc, và hiểu rằng đó là các chiến sĩ đã vùng lên. Anh đi trước, còn các chiến sĩ vừa hò reo vừa chạy vượt anh, cả từ bên trái lẫn bên phải. Bông hoa rực cháy sáng trong bầu trời, đột nhiên, trở nên đùng đục và rơi ra thành nhiều cánh hoa lửa. Nhưng trong giây phút đó, một ánh sáng chói lòa từ trong bóng tối vụt ra từ hướng tây-nam, bùng lên và tung ra khắp mọi phía. Có cảm giác dường như đó là ngọn lửa rơi xuống đã đốt cháy biển cả. Những chiến sĩ đuổi kịp Gorbunov thì chạy tiếp nữa. Một chiến sĩ dùng khẩu súng trường làm cái nạng chống, nhảy lò cò, vừa hét vang vừa vung quả lựu đạn. Ở phía trước đã bắt đầu trận chiến đấu giáp lá cà, những phát súng ầm vang, và Gorbunov càng rán sức chạy nhanh hơn nữa. Nhóm của Podlaskin chắc là đã xông vào trong làng rồi, vì rằng những ánh lửa của một trận chiến đấu lớn từ đó đã bay ngược lại. Những ánh lửa ấy bao trùm toàn bộ khoảng không gian trông thấy được, bùng nổ ra và xua đuổi đêm tối lùi xa ở phía trước.

* * *

Buổi sáng, đại tá gọi điện cho Gorbunov, hỏi thăm sức khỏe của anh và khuyên anh đến trạm quân y. Ông nghe báo cáo của trung úy; báo cáo rõ ràng, ngắn gọn, như mọi báo cáo tốt.

- Trận đánh có kết quả lắm, – đại tá nói. – Bọn Đức quá ư ham xông vào tấn công trường học đến nỗi Podlaskin diệt chúng rất dễ dàng. Thiệt hại của chúng ta thì không lớn, còn bọn Đức thì bị quân ta giết rất nhiều!

Gorbunov không còn thấy giận đại úy Podlaskin nữa. Sau này mới rõ là người chỉ huy nhóm quân đánh chiếm thật ra thì không thể tấn công sớm hơn được. Công binh sau khi đã gỡ sạch bãi mìn ở trên các đường tiến vào làng thì đã hoàn thành nhiệm vụ đúng thời hạn. Nhưng trong khi đánh nhau thì phát hiện ra những hàng rào chắn cài mìn khác nữa đã cản những lối từ rừng ra. Công binh làm việc rất thiện nghệ, nhanh chóng, gan dạ chưa từng thấy. Podlaskin nghe tiếng súng trong trận đánh của Gorbunov, thấy bầu trời nóng bỏng ở phía đông và thúc giục mọi người, đồng thời anh luôn luôn cầm sẵn khẩu súng bắn pháo hiệu ở trong tay. Bây giờ thì Gorbunov rất ngạc nhiên là Podlaskin tự hào nhất là đã vượt qua những trở ngại không dự kiến trước được. Và mặc dù sự tự hào đó, theo Gorbunov, hình như là ít có cơ sở, nhưng nó đã thuyết phục Gorbunov và làm cho anh không còn giận nữa. Có lẽ là ở hoàn cảnh của đại úy thì không ai có thể hoạt động tốt hơn anh ta được. Tất cả những hồi ức về những giờ phút gần đây bắt Gorbunov phải tìm kiếm, nếu không phải là lòng thông cảm, thì cũng là sự hiểu biết. Cũng như Podlaskin tự hào về thắng lợi của mình, Gorbunov, đến lượt anh, anh cũng có những thành tích để nói đến. Nhưng nói đến những giờ phút chờ đợi với đại tá, là người chỉ huy cuộc tấn công lớn trong lúc đó của các đơn vị của mình thì hình như không tiện và nhỏ nhen. Gorbunov chỉ nhận xét một điều là mối liên hệ bị gián đoạn tạm thời đã làm cho tình hình chung đối với anh không rõ ràng.

- Sao lại không rõ ràng? – đại tá nói. – Nếu cậu đã chiếm được vị trí rồi thì phải giữ nó cho kỳ được dù có phải chết đi nữa. Còn kẻ thù thì dù chúng xuất hiện ở đâu chăng nữa thì cũng phải đánh. Trong những vấn đề đó thì tôi không thể cho phép có một sự không rõ ràng nào hết…

Gorbunov đồng ý với sư đoàn trưởng. Trận đánh đã kết thúc thắng lợi, và bây giờ, đối với Gorbunov thì thậm chí chính anh cảm thấy mọi việc có vẻ khác hẳn với lúc đêm qua, mọi việc có vẻ giản đơn hơn và tương đối ít khó khăn hơn.

- Podlaskin bị vướng ở bãi mìn lâu quá, – đại tá nói. – Cái đó thì cũng thường tình thôi… Thế là đại úy thì vấp phải mìn, còn bọn Đức thì vấp phải cậu… Nói chung thì như thế cũng là hay… Này, Gorbunov, thôi cậu hãy nghỉ ngơi đi. Bọn xạ thủ tiểu liên ở trong khu rừng con thì chúng mình đã diệt… Cậu hãy chuyển lời cảm ơn và khen ngợi đến các chiến sĩ trong đơn vị của cậu.

Cứ theo giọng nói thì đại tá đang vui. Đơn vị của ông đã nhanh chóng tiến quân, và bây giờ thì trận chiến đấu ầm vang đã xa quá làng.

Gorbunov vừa đỡ cánh tay đã băng bó vừa bước ra khỏi nhà. Anh thấy ngôi trường trên ngọn đồi không cao, ở bên kia mương xói. Ngày hôm đó trời âm u, không chút ánh nắng. Ngôi nhà bị phá dở dang hiện lên những vệt đen sẫm của những cửa sổ không kính và một lỗ thủng to tướng hình bầu dục trên bức tường gạch. Tuyết rơi xuống trong đêm qua đã phủ lấp hết những dấu vết của trận đánh.

Trung úy bước trên đường, trong bụng nghĩ thầm là ngay hôm nay phải viết thư cho mẹ. Sau đó anh nghĩ là giá mà gửi cho mẹ anh ở Saratov một gói bưu kiện thì thật là tốt biết mấy. Hai người đàn bà đi qua, mặt mày hớn hở, mắt còn ngấn lệ. Những người đàn bà đó hân hoan nhìn trung úy, và anh mỉm cười với họ. Anh trông thấy Kochesov và Dvoeglazov. Hai chiến sĩ ấy đang đi về phía anh, mang theo những cà mèn và những ổ bánh mì đen. Trung úy đứng dừng lại. Anh muốn nói với họ điều gì đấy thật hay và thật mạnh.

- Các cậu đi chén đấy à? – anh hỏi thế mặc dù điều đó thì quá ư rõ ràng rồi.

- Đồng chí trung úy, đúng thế ạ, – Dvoeglazov đáp, mặt anh xám màu tro.

Trung úy và hai chiến sĩ đứng lại, mỉm cười với nhau và ngập ngừng không nói nên lời. Rumyantsev đi đến và báo cáo là đã chuẩn bị xong xe trượt tuyết. Phải đi đến trạm quân y. Trung úy không định đến nằm tại trạm quân y, nhưng anh muốn được gặp mặt Masha Ryzhova. Nhớ đến cô thì anh lại thấy không yên tâm. Khi người ta chở cô đi thì cô còn tỉnh và thậm chí còn đòi người ta chở cô đi sau cùng.

“Cô gái kiên cường lắm, – trung úy nghĩ bụng. – Chắc rồi sẽ khỏi thôi.”

Chiếc xe trượt tuyết chạy qua khỏi làng, và Gorbunov nhìn quanh. Trên đường, những chiến sĩ mặc những chiếc áo dài ngụy trang bẩn thỉu đang đi lại. Anh nghĩ thầm là ngay nội nhật hôm nay phải xin cấp những chiếc áo dài mới cho các chiến sĩ trong đơn vị anh. Tay anh bị đau buốt, và cứ mỗi lần xe xóc thì anh lại cau mặt. Đến chỗ rẽ, một lần nữa anh trông thấy trường học đỏ với những cửa sổ đen sạm. Sau đó con đường chạy xuống mương xói và ngôi trường không còn nom thấy được nữa.