Bọn Đức lại bắt đầu bắn. Những viên đạn súng cối đầu tiên rơi sau trường học khoảng chừng năm mươi thước. Bốn phát nổ vang chói lòa trắng sáng trong không trung dày đặc sương mù. Tuyết trộn lẫn khói nghi ngút xoáy tít và tung tóe ra. Sau đó thì mọi người nghe tiếng đất rơi lộp độp. Những viên đạn súng cối tiếp theo thì giã xuống gần hơn nhưng hơi chệch về một bên. Cứ bốn viên cùng nổ một lúc, khi thì ở sau trường, khi thì trước trường, với những khoảng cách đều nhau giữa các loạt bắn. Những phát súng nổ cứ chuyển dần đến các chiến hào, mùi thuốc súng tràn ngập các chiến hào. Trung úy lại bò dọc theo đường công sự của quân ta. Anh dừng lại một tí cạnh các chiến sĩ đang nằm trong tuyết, và nói điều gì đó về quân địch, có lẽ là chúng sẽ thò mõm đến đây, nhưng chúng sẽ không thoát lui được nữa. Anh nhắc lại một lần nữa cho các tiểu đội trưởng rằng cần phải giữ vững vị trí, và nếu bọn chó Đức tấn công thì tiêu diệt chúng. Anh ra lệnh chuyển một số người vào trong trường học để có tường che chở. Đạn súng cối rơi xuống mỗi lúc một gần hơn. Mỗi lần nghe tiếng đạn rít tăng mạnh dần lên, thì mọi người lại nằm dí xuống tuyết, một vài người nhắm mắt lại.

Gorbunov trở lại trường. Bọn Đức đã chuyển khẩu đội của chúng sang chỗ khác; không thể phát hiện được vị trí của nó, và trung úy ra lệnh không được khai hỏa. Anh dựa lưng vào tường, ngồi xếp bè he trên rơm. Bề ngoài thì anh có vẻ trầm tĩnh, khi người khác hỏi anh điều gì thì anh điềm đạm trả lời khe khẽ. Nhưng tất cả những cái gì anh đã thấy, đã nghe, đều được anh nhận thức một cách cực kỳ rành rọt và đều đòi hỏi anh phải có một sự phản ứng chớp nhoáng, tức thì. Khó khăn lắm anh mới bắt mình nói chậm rãi được. Thỉnh thoảng anh lại sửa lại quai đeo tiểu liên, mà thực ra thì chẳng cần thiết phải làm như thế. Khi anh nhận thấy là anh làm việc đó quá nhiều lần, thì anh buông tay ra và nắm chặt bàn tay lại. Anh cố không nghĩ đến điều này: giá mà trận tấn công sẽ diễn ra theo đúng kế hoạch thì tuyệt biết mấy. Nhưng cả việc đó hầu như anh không thể làm được. Gorbunov ra lệnh chuyển khẩu trung liên sang sườn của vị trí quân ta, vì anh cho là sườn đó chưa được bảo đảm đầy đủ. Sau đó anh hạ lệnh cho các xạ thủ súng máy ngay bây giờ phải lấy đích ngắm trong trường hợp bọn Đức xuất hiện và bắn chúng. Nhưng đằng sau tất cả những ý nghĩ đó còn có một ý nghĩ khác, ý nghĩ này bị đẩy ra khỏi ý thức, nhưng dường như nó đã chuyển vào trong máu và những bắp thịt đang co lại một cách căng thẳng vô ích. Ý nghĩ đó tựa hồ như đứng sau những ý nghĩ khác, hắt bóng của nó lên những ý nghĩ khác và đem màu sắc của nó nhuộm cho chúng. Tín hiệu mở đầu trận tấn công chung vẫn không có, và mặc dù Gorbunov tự thuyết phục mình rằng đợi pháo hiệu nữa thì vô ích thôi, nhưng anh chỉ cố đánh lừa nỗi chờ đợi đã trở thành không chịu được nữa rồi.

Cứ trong một khoảng thời gian rất đều đặn thì đạn súng cối lại rơi xuống. Trong những lúc đạn ngừng nổ thì trung úy nghe được tiếng nói chuyện rì rầm. Lugovykh, Dvoeglazov và Kochesov ngồi nói chuyện gần đấy và không để ý lắm đến hỏa lực địch.

- Chà, khổ một nỗi là thuốc lá hết rồi, – Lugovykh nói.

Dvoeglazov móc túi lấy hộp xì gà Đức, xé toạc giấy bóng kính, và bằng một điệu bộ lịch sự, anh chìa hộp thuốc sang trọng cho các bạn.

- Xin mời, – anh nói.

Các chiến sĩ châm thuốc hút. Họ ngồi thoải mái, nói chuyện với nhau, nhưng họ không hề làm những động tác thừa, vì họ, cũng như phần đông các chiến sĩ từng trải mùi súng đạn, đã học được cách trân trọng quý từng phút yên tĩnh.

- Nặng lắm! – Lugovykh hài lòng nói.

- Của La Habana đấy, – Dvoeglazov đáp lại.

- Giá bây giờ có món canh bắp cải chua nhỉ! – Kochesov nói.

- Hôm nay không có bữa trưa đâu, – Dvoeglazov dõng dạc nói.

- Ngày mai người ta sẽ đem cơm nước đến, – Kochesov nói.

- Mà cũng có thể là ngày mai, tớ sẽ không còn nữa, – Dvoeglazov nói.

Bốn viên đạn ầm nổ vang rền rất gần. Những tia lửa lóe ra, sáng bừng trong nháy mắt. Các chiến sĩ cảm thấy một luồng không khí giần giật tạt qua mặt họ.

- Nó đang dò đấy, – Kochesov nhận xét.

- Các cậu đã nghe bản tin của Phòng thông tin rồi chứ? – Lugovykh hỏi. – Đang phản công trên mặt trận của chúng ta.

- Quả thế, – Kochesov thốt lên.

- Đúng vậy, – Dvoeglazov xác nhận.

Anh gảy tàn thuốc và lại đặt vào miệng. Những đám khói tỏa ra, lơ lửng vây quanh bộ mặt gầy với đôi mắt vui vẻ, linh hoạt của Dvoeglazov.

- Này, Kochesov, ở quê cậu thế nào, – Lugovykh hỏi, – có băng giá như ở Nga không hở?

- Ở quê mình thì ít băng giá, – Kochesov trả lời. – Thế nhưng nóng thì dữ lắm.

- Thế nghĩa là cậu, Lugovykh, có một quê hương riêng có băng giá, còn Pavel thì có một quê hương riêng với khí hậu nóng gắt, – Dvoeglazov nói. – Như thế là sai… Đối với quê hương, tổ quốc thì khí hậu không có tầm quan trọng gì lắm.

- Sao thế? – Lugovykh hỏi.

- Đối với quê hương, tổ quốc thì Chính quyền Xô-viết mới có tầm quan trọng cơ, – Dvoeglazov nói rõ thêm.

Những loạt đạn mới lại bùng nổ, và vôi trát tường từ trần nhà rơi xuống người các chiến sĩ. Họ rụt cổ, lặng thinh lắng nghe.

- Tớ hiểu thế này, – Lugovykh trình bày lý lẽ, – quê hương, đó là gia đình của tớ, nhà của tớ, làng của tớ…

- Thế toàn huyện thì sao? – Dvoeglazov hỏi.

- Cả huyện nữa.

- Thế tỉnh?

- Cả tỉnh nữa.

- Thế nước cộng hòa?

- Còn phải nói, – Lugovykh nói.

- Như cậu chẳng hạn, sinh ở Sibir, – Dvoeglazov nói, – cậu học nghề ở Moskva, lấy vợ người Ukraina, còn làm việc thì thường xuyên ở vùng Volga. Mà ở khắp nơi thì cậu đều cảm thấy như ở nhà vậy…

- Đúng thế, – Kochesov nói.

- Tớ cũng nói như thế, – Lugovykh nói.

- Khí hậu thì thường khác nhau, – Dvoeglazov nói, – tùy theo các quy luật của thiên nhiên… Còn hạnh phúc của con người đều có trên khắp Liên Xô… Đấy, như thế là quê hương của cậu thật là lớn lao!…

Những phát súng cối lại ầm ầm nổ vang, và các chiến sĩ lại lắng tai nghe.

- Chẳng biết là Tania của tớ bây giờ đang làm gì? – Dvoeglazov nói.

- Bây giờ khuya rồi, cô đang ngủ, – Lugovykh đáp lại.

- Cũng có thể là đang ngủ, – Dvoeglazov trầm ngâm nói, – và không cảm thấy gì cả… Còn tớ thì đang ngồi dưới làn lửa đạn ở đây.

- Làm sao cô ta có thể cảm thấy được? – Lugovykh hỏi.

- Tớ cũng muốn biết, – Dvoeglazov nói lên ý nghĩ thầm kín của anh, – là vợ tớ có giữ tiết hay không? Dù sao thì cũng bực thật, nếu cô ta tằng tịu với một thằng cha nào đó ở hậu phương.

- Vợ tớ thì không tằng tịu đâu, – Kochesov nói một cách tin tưởng.

- Ai mà biết được họ! – Dvoeglazov buồn rầu nói.

Một chiến sĩ chạy xộc vào lớp học và báo cáo với Gorbunov rằng có hai người bị thương.

- Cái thằng Đức làm mình đến ngấy rồi! – Dvoeglazov nói.

Bốn viên đạn nổ inh tai, làm rung động những bức tường. Các chiến sĩ nhất loạt nằm rạp xuống, dường như bị một sức mạnh từ trên đè xuống. Làn khói thơm thơm lọt qua lỗ thủng và từ từ tan ra.

- Một đêm không thể nào quên được, – Dvoeglazov ngẩng đầu nói. Sau đó anh tìm điếu xì gà bị đánh rơi, cẩn thận xem xét và đặt điếu thuốc vào miệng.

- Thế là nó đã dò được, – Kochesov nhận xét.

- Tớ làm nghề nặn tượng, – Dvoeglazov nói. – Khi nào chiến thắng rồi thì sẽ xây đài kỷ niệm chiến thắng ở đâu đấy. Nếu còn sống thì nhất định tớ sẽ tham gia làm công trình đó.

Một thương binh được khiêng đến cho Rumyantsev. Người thứ hai tự đi đến, vừa đi vừa giữ cánh tay đẫm máu. Sau đó hai chiến sĩ khiêng liên lạc viên Mitkin vào và đặt xuống sàn, trước mặt Gorbunov. Họ thấy Mitkin đã bò từ khu rừng con ra, vừa lê đi vừa để lại đằng sau mình một vệt đen thẫm rất dài. Anh bò nghiêng người, một tay bíu, hai chân đạp, cứ lặp đi lặp lại mãi một động tác ấy mà thôi. Khi đang bò mà gặp đống tuyết hay một thân cây đổ thì anh không rẽ tránh mà cứ bò qua những chướng ngại ấy, mặc dù như thế thì phải tốn nhiều sức lực. Cảm thấy hình như là anh không nhận thấy những vật chướng ngại và cứ vượt qua chúng mà không nhận thức gì về điều đó cả. Nhưng anh chuyển động một cách có phương pháp, với một ý thức kiên trì thường xuyên: anh đưa tay về phía trước và trườn mình trên khuỷu tay, rồi lê tới vài phân. Anh di chuyển rất chậm chạp. Các chiến sĩ hiểu rằng đó là một người bị thương, và họ đã bò đến đón anh.

Người ta đặt Mitkin trên chiếc áo mưa vải bạt, anh yếu, nhưng nói rành rọt:

- Trung úy đâu? Mệnh lệnh ở tôi.

Anh thở dài và lập tức toàn thân mềm nhũn. Anh thật là đáng ngạc nhiên vì anh đã bò được đến đây.

Mitkin hấp hối. Mắt anh mở to, trong đôi mắt ấy không còn phản ánh nỗi đau đớn nữa, mà hiện rõ một sự mệt nhoài quá sức chịu đựng về thể xác. Anh mấp máy đôi môi, và Gorbunov kề tai vào đấy.

- Mệnh lệnh… – Mitkin thậm chí không thều thào được nữa, mà thở dài.

- Tôi đây! – Gorbunov nói. – Anh hãy nói đi!

Nhưng Mitkin không còn nghe gì nữa. Anh chậm rãi trở mình, còn cánh tay lành của anh thì với ra đằng trước. Hơi thở của anh thưa dần. Mỗi một hớp không khí mà anh nuốt vào, chạy qua cuống họng thành một cục và làm giãn mạnh lồng ngực. Khoảng cách giữa các lần thở ra mỗi lúc một dài hơn, và cứ sau mỗi lần thở ra thì các chiến sĩ lại chờ đợi đến lần thở sau tiếp theo. Họ đợi mãi cho đến khi Mitkin chết và hơi thở của anh mãi mãi ngừng hẳn. Người chiến sĩ nằm nghiêng, một tay duỗi ra, chân ấn xuống đất, dường như anh vẫn còn trong tư thế bò đi, mang theo trong mình mệnh lệnh chưa chuyển được tới nơi.

Thi hài của Mitkin được khiêng đến sát tường và đắp chiếc áo mưa vải bạt lên trên. Người ta không tìm thấy trong các túi của anh có phong thư nào cả – mệnh lệnh có lẽ được truyền miệng. Gorbunov đi đến gần lỗ thủng và lặng thinh nhìn về hướng tây-nam. Liên lạc viên đã trở về sau khi làm xong nhiệm vụ, nhưng Gorbunov vẫn như trước không biết được điều gì cả. Cũng có thể là đội anh đã được lệnh rút ra, nhưng bây giờ thì điều đó chẳng còn ý nghĩa gì nữa và anh phải giữ vững vị trí. Gorbunov bỗng nhận thấy là rừng ở phía sau làng không còn nom thấy được nữa. Tuyết rơi thưa thớt, chậm chạp, còn dãy nhà ở trên bờ của dòng mương xói thì như tan dần trong không trung xám xịt.

Bọn Đức bắn nhiều hơn, và giờ đây thì những phát đạn nổ nối tiếp nhau: chắc là quân địch cho thêm một khẩu đội mới hoạt động nữa. Thiệt hại nhanh chóng tăng lên, đã có vài người hy sinh. Gorbunov quỳ xuống và nhìn qua khe hở giữa các viên gạch. Anh quên rằng nửa giờ trước đây anh đã tự nhủ mình không đợi tín hiệu tấn công nữa. Cứ mỗi phút trôi qua, số người bị loại ra khỏi vòng chiến lại tăng lên, và anh cảm thấy là chỉ có pháo hiệu đỏ mới có thể cứu sống những người còn sót lại. Nếu quân thù lại chiếm được rìa phía đông của làng, thì cuộc tấn công chậm trễ của Podlaskin sẽ không giành được thắng lợi. Bọn Đức sẽ đưa tất cả những súng ống của chúng sang phía tây-nam, và làng sẽ vẫn nằm trong tay chúng. Trận đánh mà đòi hỏi những nỗ lực và hy sinh lớn như thế, thì coi như là thất bại.

Có người nào đó quỳ xuống cạnh trung úy. Gorbunov quay lại và thấy Rumyantsev. Trung sĩ lấy những bàn tay ướt quệt mặt toát mồ hôi và để lại trên mặt những vết đen thẫm.

- Tình hình đằng cậu thế nào? – trung úy hỏi.

- Ryzhova vẫn thở! – Rumyantsev thét lên.

- Tôi hỏi thương binh thế nào? – trung úy thét.

- Không có băng, – Rumyantsev đáp.

- Hãy xé áo ra mà dùng, – trung úy ra lệnh.

- Thế thì tôi chạy đi nhé, – Rumyantsev nói.

Anh bò đến cửa. Các bức tường của trường học rung lên vì những viên đạn bùng nổ. Sóng nổ thỉnh thoảng quật vào lỗ thủng ở tường, trung úy nằm nghiêng người, và tuyết rơi vào mắt. Gorbunov giụi mắt và lại nhìn qua khe hẹp. Bây giờ thì anh không buộc tội cho ai về điều là pháo hiệu bị chậm trễ. Lúc này điều quan trọng là làm sao pháo hiệu bùng sáng lên.

Tiểu đội trưởng Medvedovsky vất vả lắm mới bò đến trường học được. Anh ngã xuống, lồm cồm dậy và bò trên mặt đất, toàn thân anh run lên trong chớp mắt. Medvedovsky người phủ đầy tuyết hiện ra ở ngưỡng cửa, anh khom lưng, chạy đến Gorbunov. Quỳ xuống, anh thét lên:

- Báo cáo đồng chí trung úy, chúng ta đang bị tiêu tan!

Gorbunov nhìn khuôn mặt đen sạm bị méo đi vì tiếng thét, với da ở môi bị nứt nẻ. Anh ôm ngang cổ Medvedovsky và kéo đầu anh ta về phía mình, dường như là muốn hôn.

- Anh bị mất tinh thần! – anh hét lên, và những con mắt dữ tợn của anh tối sầm lại. – Đào hầm ẩn nấp dưới đất và cố thủ!

Tiểu đội trưởng kề môi vào tai trung úy, như tuồng là rỉ tai cho anh biết điều gì bí mật.

- Các chiến sĩ của tôi đang cố thủ! – anh thét lên, rồi khom lưng chạy theo dọc tường đến lối ra.

Bọn Đức sử dụng pháo binh, và trận pháo kích đã lên đến mật độ hủy diệt. Tiếng loảng xoảng, tiếng rít và tiếng ầm ầm hòa lẫn thành một thứ tiếng ổn không thể chịu nổi. Không khí bị xé réo lên và nổ đùng đùng, quật ngã người, xốc họ khỏi mặt đất và ném vào tuyết. Đất rung chuyển dưới những thân hình nằm sóng soài, mất hết sự rắn chắc và sức nặng của mình. Cũng giống như các chất khí, đất bay tung lên, bùng cháy, rít lên, hừng hực và bốc khói. Mọi người không thét kêu, không nói chuyện, họ cố níu vào cái gì đó trước kia là đất. Thỉnh thoảng họ nhìn nhau bằng những cặp mắt chăm chú và họ quay mặt đi vì thấy trong những cặp mắt đó cũng chỉ một sự chờ đợi ấy. Sự chờ đợi ấy đã làm cho mọi người giống nhau một cách kỳ lạ. Nhưng những người ấy là những người lính Nga và vì thế họ hoàn thành nghĩa vụ của họ ngay cả lúc cảm thấy hình như không thể nào thực hiện được. Các liên lạc viên bò đi bò lại từ chiến hào này đến chiến hào kia, các cán bộ chỉ huy hạ lệnh bằng cách ra hiệu. Các chiến sĩ quan sát bới tuyết đã phủ lấp người họ, và lại nhìn.

Không có pháo hiệu đỏ, và Gorbunov hiểu rằng những chiến sĩ bảo vệ tuyến phòng ngự quả thật là đang bị tiêu tan. Anh nổi giận. Các bắp thịt của anh co lại căng thẳng, như ở người đang chuẩn bị nhảy, và hai hàm răng của anh thì nghiến chặt. Giống như thời thơ ấu, khi Gorbunov cảm thấy hình như có thể điều khiển được những sự kiện chỉ bằng sức mạnh của lòng mong muốn mãnh liệt, cả người anh được tập trung lại trong cái “tôi muốn” đầy vẻ đòi hỏi. Anh yêu cầu, chờ đợi và ra lệnh. Bằng thể chất, anh cảm thấy sự nỗ lực dữ dội của ý chí trong người anh. Nhưng trong làn sương mù xám xịt dày đặc ở hướng tây-nam, tín hiệu đã không xuất hiện. Gorbunov nghe tiếng tim của anh đập nhẹ. Không còn đủ sức để kìm mình được nữa, anh đứng lên và ưỡn thẳng người. Trong giây phút đó, một tiếng nổ ầm kinh khủng lay chuyển cả ngôi nhà. Trung úy cảm thấy hình như trần nhà đang sụp đổ xuống đầu anh. Viên đạn trọng pháo giã trúng vào tầng trên của trường học, và vôi trát cùng với rác rưởi và cát bụi trút xuống người Gorbunov.

Loạt súng lớn ngừng bặt, và trong sự yên tĩnh kỳ lạ đã bắt đầu, nghe vang lên tiếng nói vội vàng của người quan sát:

- Bọn Đức đã tấn công.