Masha đã yếu đi, nhưng cô không nhận thấy điều đó. Điều làm cô buồn nhất là cô bị loại ra khỏi vòng chiến đấu đúng vào giây phút mà theo cô là không hợp thời nhất. Cô cảm thấy có lỗi đối với Rumyantsev là người hiện đang phải thay cô săn sóc thương binh. Vừa thở khò khè, đứt đoạn, vừa cố nhỏm dậy và bực mình vì trạng thái yếu đuối của toàn thân, cô nói huyên thiên không nghỉ. Cô nói chuyện với những người thương binh và an ủi họ. Cô khuyên trung sĩ nên băng bó thế nào cho tốt và phải làm thế nào để tránh gây ra sự đau đớn không cần thiết. Nhưng khi người khác yêu cầu cô nằm yên thì cô không trả lời.

- Đối với mỗi người thì phải có cách xử lý riêng, anh hiểu chứ, Rumyantsev?… Có thương binh thì thụ động, những người đó thì lập tức mất tinh thần… Có thương binh thì kiên nghị, họ không cho làm gì với họ cả… Có những người hay rên rỉ… có những người không rên rỉ… Và đối với mọi người đều phải có cách xử lý riêng.

- Thế có những người không biết vâng lời không? – Rumyantsev hỏi.

- Có… những người hay luống cuống, – Masha nói.

Rumyantsev lấy những tấm ván tủ che cửa sổ lại và ra lệnh cho một chiến sĩ lấy rơm rạ nhét vào những khe hở.

Trung sĩ đi từ người thương binh này đến người thương binh khác, theo sau anh là một chiến sĩ cầm đèn pin soi.

- Một trăm gam, này ông bạn! Uống vào cho khỏe! – anh quỳ xuống, chìa cái bình toong cứu thương đựng rượu vốt ca và nói. – Giá được thì tớ cũng nốc hết, nhưng không được phép…

Ánh đèn pin chiếu sáng khuôn mặt nhỏ nhắn, hầu như không có lông mày, với đôi mắt sâu thông minh. Cả người anh lấm đầy máu, thậm chí trên mặt cũng vấy máu, vì anh đưa tay quệt mặt.

- Xong rồi! – anh nói, sau khi đã băng xong cho một thương binh và đắp chiếc áo lông cộc lên người đó.

Nếu có người nào đó bắt đầu thét lên hay vùng vẫy thì Masha liền giúp trung sĩ.

- Nào, cố chịu đựng, hãy cố chịu đựng… ối dào, sao mà không điềm tĩnh đến thế! – Masha hết hơi và giọng cô nghẹn lại. – Tốt hơn là anh hãy hình dung xem sau chiến tranh… chúng ta sẽ sống sướng như thế nào.

Khi cả năm người thương binh đều đã được băng bó xong thì Rumyantsev chùi tay vào vạt áo bờ lu và móc túi thuốc lá ra.

- Bây giờ thì có thể phì phèo điếu thuốc được rồi, – anh nói.

Masha gọi anh và xin nước uống. Cô khát nước từ lâu và kiên nhẫn cố đợi cho đến khi Rumyantsev rảnh việc. Trung sĩ mang đến một cà mèn tuyết, và Masha khoái trá nuốt những bông tuyết mịn màng và lạnh ngắt.

- Ngon hơn nước chanh, – cô mỉm cười nói.

Rumyantsev ngồi xuống và châm thuốc hút.

- Bực thật, – Masha nói. – Đúng vào lúc nước sôi lửa bỏng này… thì tôi lại bị thương… Thế là anh phải vất vả thay tôi.

- Cứ tính là cô sẽ mắc nợ mình, – Rumyantsev vui vẻ nói. – Khi nào cô khỏi thì chúng ta sẽ thanh toán với nhau. Chỉ có điều là nếu chỉ một bao thuốc lá thơm thì mình sẽ không lấy đâu.

- Anh cố làm cho tôi bình tâm hở? – Masha âu yếm trách. – Tôi bị chứng tràn khí ngực! – cô nói rời rạc cái chữ khó nói đó.

- Thì có việc gì, – Rumyantsev nói, rồi hít một hơi và nhả khói ra.

- Dốt thế… – Masha nói. – Với vết thương như thế này, ngay cả trong điều kiện quân y viện cũng còn khó cứu sống, huống nữa là. – Trong giọng nói của cô luôn luôn cảm thấy cái vẻ hiểu biết hơn của một nhà chuyên môn so với một kẻ i tờ, và chính cảm giác ấy đã bắt buộc cô nói về thương tích của bản thân như là về một điều gì đó của người khác.

- Mình chả phải là đốc tờ, – Rumyantsev nói, – nhưng do vết thương đó thì người ta chả chết đâu. Đó là mình nói với cô đấy.

- Chà, Rumyantsev, – cô thì thầm. – Anh nói chuyện với tôi như thể nói với một chiến binh thụ động… Tôi chẳng sợ tí nào…

Ý nghĩ về cái chết quả là không làm cho cô sợ sệt. Và mặc dù tự nhủ là mình có thể chết, nhưng trong thâm tâm thì cô không tin điều đó. Thậm chí cô cảm thấy thích thú lạ lùng, dường như là cô định quan sát bản thân mình cả sau khi mọi việc sẽ kết thúc. Cô trầm ngâm nghĩ ngợi và lặng thinh.

- Hơi tiếc, – bỗng cô nói bằng một giọng khe khẽ và là lạ như thế nào ấy, – tôi sẽ không được nghe về thắng lợi của chúng ta.

- Đừng buồn, Masha ạ, hãy ngủ đi một lúc, – Rumyantsev nói.

Anh đứng lên tắt đèn, vì phải tiết kiệm pin, rồi đi ra. Masha nằm lại trong bóng tối. Cô nghĩ là sau chiến thắng, các đội quân trở về sẽ diễu trên Hồng trường, qua lăng Lenin như thế nào… Rồi cô buồn rầu, khi đột nhiên hiểu rằng cô sẽ không được bước đều cùng đồng đội trong bộ quân phục màu xanh. Bỗng cô cảm thấy hình như có cái gì đấy đưa cô đi, lắc lư, quay tít, như ở trên thuyền. Cô buồn nôn và nhắm mắt lại. Sau đó thì cô bất tỉnh.

Gorbunov đến các chiến hào và xem xét những chỗ bị phá hủy. Anh ra lệnh đào những hầm hàm ếch dưới những chân tường đã đóng băng để ẩn nấp. Anh thấy việc quan sát bọn địch còn chưa đầy đủ và hạ lệnh phải tăng cường thêm. Sau đó anh cho phép nhóm một đống lửa ở sân trường được che khuất bởi những công trình xây dựng gì đó đã bị phá hủy một phần. Mọi người lần lượt đến đấy để sưởi. Gorbunov bò từ công sự này đến công sự khác, lắng nghe các chiến sĩ và ra lệnh. Trung úy hiểu rõ rằng toàn bộ nỗ lực của anh chỉ là để đẩy lùi một kết cục không thể tránh khỏi mà thôi, nhưng ngồi yên một chỗ mà chờ tín hiệu thì anh không thể chịu được. Hơn nữa, hoạt động mà anh đã gây ra thì quen thuộc đối với những chiến sĩ trong đội, hoạt động đó đã tạo ra một vẻ ngoài như tuồng là sự gián đoạn kéo dài của trận tấn công là hợp lý. Các chiến sĩ bận việc túi bụi thì họ ít cảm thấy tình trạng nguy hiểm của họ.

Gorbunov không nghĩ đến Masha khi anh bò trong chiến hào, song một cảm giác mơ hồ về điều gì đó hết sức đáng buồn đã xảy ra rồi, làm lòng anh nặng trĩu. Cảm giác lờ mờ về nỗi tai họa, chưa rõ tên, nhưng đã xảy ra rồi, cứ ám ảnh trong óc trung úy.

Gorbunov đi vào trường, vớ một nắm rơm ở sàn lên và bất giác phủi tuyết ở đôi ủng dạ. Rumyantsev đi đến gần; nhìn anh ta thì trung úy sực nhớ đến Masha.

- Thu xếp cho thương binh xong rồi chứ? – Gorbunov hỏi.

- Theo điều kiện có thể được, – Rumyantsev nói.

- Cố nhiên là trong những điều kiện của quân y viện thì tốt hơn.

Trung úy và Rumyantsev bước vào phòng, đi đến gần các chiến sĩ bị thương. Rumyantsev bấm đèn pin và chiếu qua chiếu lại trên lớp rơm. Những thân hình lần lượt hiện lên trong vòng ánh sáng tròn. Họ nằm hoặc ngồi. Có người thì nhắm mắt, có người thì nheo mắt lại vì bị chói. Một người có ria, mặt bóng lên vì mồ hôi nhễ nhại, ngừng rên và lấy cái áo dài ngụy trang trùm lên đầu, như tuồng là muốn được yên một mình với những cơn đau xót của bản thân.

- Anh ta đang đau lắm, – trung sĩ rỉ tai Gorbunov, – nhưng ta chẳng có cái gì để làm cho anh đỡ đau cả…

Masha nằm ở sát chân tường. Mặt cô với đôi mí sưng húp, lúc đó trắng bạch, giống như màu trắng trên tóc phủ lớp sương muối. Và mặc dù nét mặt của cô không có gì thay đổi cả, nhưng trung úy vẫn cảm thấy là khuôn mặt ấy xa lạ, có thể là khuôn mặt ấy đẹp hơn, nhưng hình như nó không còn thuộc về người sống nữa. Hai tay cô gái duỗi xuôi dọc theo thân mình. Đôi ủng dạ to và mới lòi ra dưới chiếc áo bờ lu, đôi ủng bất động và xếp cân đối như để trong kho.

Gorbunov nghĩ là Masha đã chết rồi. Anh sực nhớ lại hai tháng trước, lần đầu tiên anh đã gặp cô. Hôm ấy, vào một ngày thu, một cô gái mặc chiếc áo bông thoăn thoắt bước trên con đường làng ven mặt trận, vừa đi vừa nhảy qua những hũm nước. Hai cánh tay hơi chìa ra và khe khẽ đánh đàng xa theo nhịp bước nhẹ nhàng. Cô hơi lắc lư người khi đi, dường như cô đang ở trên những làn sóng vô hình của sinh lực và thanh xuân dào dạt đưa cô tiến lên. Cô nghĩ điều gì đó và mỉm cười. Trung úy ngoái cổ lại, đưa mắt nhìn cô gái và bước đi theo đường của mình, vừa đi anh vừa thầm trách mình là đã nhìn theo cô, cũng như đã không đi theo cô. Sau đó, anh gặp cô ở đội cứu thương trung đoàn. Anh đã biết được tên cô, biết được là cô đã tình nguyện nhập ngũ, biết được là cô không biết tiếng La-tinh, nhưng lại ném lựu đạn giỏi và cô muốn làm trinh sát viên, nhưng chẳng hiểu vì sao người ta không lấy cô làm trinh sát. Kết thúc câu chuyện, cô xin anh tặng cho cô một khẩu pa-ra-ben-lom của sĩ quan Đức. Mấy ngày sau, Gorbunov đem tặng cô khẩu brao-ninh chiến lợi phẩm. Masha mân mê khẩu súng lục bé tí trong tay và nói: “Vũ khí của đàn bà con gái… ở các ban tham mưu, tất cả các cô đánh máy đều đeo nó.” – “Lần sau, tôi sẽ tặng chị khẩu bức kích pháo”, – Gorbunov bực dọc nói. Anh nhìn khuôn mặt tròn của cô với cái mũi hơi dài, nhìn những chiếc răng đều đặn, ươn ướt và anh nghĩ rằng thực ra thì Masha giống nhiều thiếu nữ khác. Chính anh cũng không hiểu tại sao anh đặc biệt khoái trá khi được thấy Masha và hơi buồn khi không gặp mặt cô ở trạm cứu thương. Sau đó thì cô được phái đến đơn vị anh. Bây giờ thì Gorbunov thường được thấy cô, nhưng hoàn cảnh bắt anh phải xử sự một cách chính thức hơn, đó là sự xử sự của cấp trên đối với cấp dưới. Tuy nhiên, mỗi lần anh hình dung đến người vợ tương lai của mình, thì anh nghĩ là vợ anh sẽ giống một nữ diễn viên điện ảnh xinh đẹp hoặc là một người mà mọi cái đều y hệt như Masha.

Trung úy nhớ lại tất cả những điều đó, khi nhìn thấy cái đầu trắng xóa của cô gái nằm bất động trên lớp rơm, trong vòng ánh sáng tròn của chiếc đèn pin. Anh nhớ lại không phải theo trình tự những lần gặp gỡ, những buổi chuyện trò, những sự kiện, mà là nhớ lại trong một cảm giác thoáng qua về sự tổn thất bất ngờ của mình. Nỗi đau thương mà anh đang cảm thấy, là dấu hiệu của trạng thái trống rỗng đột ngột của tâm hồn. Trong giây phút đó, anh thương xót Masha không phải vì cô là người thiếu nữ trẻ măng, không phải vì cô là người nữ cứu thương của anh, cũng không phải vì cô là người đồng chí dũng cảm và đáng yêu, mà vì rằng anh đã mất một cái gì đã sống chính trong lòng anh mà không thể nhận thấy và khi phải vĩnh biệt với cái đó thì thật là đặc biệt khó khăn.

- Chết rồi ư? – trung úy hỏi.

- Cô còn thở, – Rumyantsev nói.

Chỉ đến bây giờ Gorbunov mới nhận thấy một làn hơi mỏng manh bốc lên từ cái miệng hé mở của cô gái.

- Chắc sẽ chết thôi, – Rumyantsev nói. – Mất nhiều máu quá.

- Phải làm cái gì đó để cứu sống cô ta, – Gorbunov nói.

- Ở đây thì làm cái gì được? – trung sĩ nói. – Giá mà ở trong quân y viện thì sẽ làm…

Anh nhặt cái túi cứu thương của Masha và lục tìm trong đó. Anh lần lượt lấy ra những ve lọ gì đấy có những dòng chữ bí ẩn, trầm ngâm nhìn chúng, rồi bỏ lại vào trong túi. Anh lấy ra cái ống tiêm, thận trọng sờ cái kim tiêm, đưa ống ra ánh sáng nhìn và thận trọng để lại trên bông. Anh nhìn rất lâu: cái hộp đựng những ống thuốc chứa đầy dung dịch đặc màu vàng nhạt, và Gorbunov với lòng hy vọng mơ hồ theo dõi trung sĩ. Trong những ống thuốc trong vắt mà trung sĩ đang cầm, ánh lên một sức mạnh kỳ diệu có thể chữa được bệnh và đem lại sự sống cho con người. Chỉ cần lấy nó ra từ cái vỏ mỏng manh ấy nữa mà thôi. Và có lẽ anh chàng Rumyantsev này – một chiến sĩ dũng cảm, một người anh hùng, một người thợ tiện giỏi giang, một con người may mắn, một người có thể làm được mọi việc – có thể khám phá được điều bí mật của sức mạnh đó chăng, vì có khi những nỗ lực đầy hào hứng làm cho điều không thể làm được trở thành có thể thực hiện được, làm cho điều mầu nhiệm trở thành hiện thực. Nhưng Rumyantsev thận trọng đóng hộp thuốc lại và để vào trong túi. Anh lấy từ trong túi ra một cái lọ trắng đậy nút thủy tinh, đọc những chữ ghi trên đó và tin tưởng thốt lên:

- I-ốt.

Gorbunov cau có nhìn trung úy, quay phắt lại và đi ra khỏi lớp học. Masha sắp chết, mà anh thì bất lực không thể ngăn cản được điều đó. Anh khép cửa và nhìn vào gian phòng tối om, giá lạnh với một lỗ thủng hình bầu dục ở trên tường. Các chiến sĩ đang khe khẽ chuyện trò ở trong góc. Gorbunov đứng một lúc rồi ngồi xuống rơm. Người quan sát không báo cáo gì với anh cả, như thế tức là chưa có hiệu lệnh tấn công. Trung úy thầm nghĩ rằng giá mà cuộc tấn công bắt đầu ngay từ giây phút này thì có lẽ là Masha sẽ được cứu sống. Vì sau khi nhập với nhóm quân của Podlaskin, thì anh sẽ chuyển giao cô cùng những thương binh khác cho bác sĩ cứu chữa. Anh đã tin tưởng vô hạn vào tài ba kỳ diệu của người bác sĩ còn chưa biết đó, vì rằng cái vận hội duy nhất thì bao giờ cũng có vẻ là có khả năng cứu nguy nhất. Trung úy đứng phắt dậy và bước đến lỗ thủng. Anh buồn rầu nhìn làn sương mù băng giá màu lam nhạt. Thắng lợi của trận đánh và sinh mệnh của những con người hiện giờ đang tùy thuộc vào cũng chỉ một điều ấy mà thôi. Anh sốt ruột hết sức. Đặt tay lên khẩu tiểu liên trắng xóa vì băng giá, trung úy đi từ lỗ thủng đến cửa và quay trở lại. Bỗng anh nhận thấy các chiến sĩ nói chuyện với nhau trong góc bắt đầu lặng thinh và chăm chú nhìn anh. Anh chậm rãi đi thêm một lượt nữa, rồi quay lại và ngồi vào chỗ của mình ở cạnh tường.

Có lúc nào đó, Gorbunov cảm thấy rất rõ rệt là anh đơn độc. Tất cả những người hiện đang ở đây, đều coi anh là một người chỉ huy chiến đấu dày kinh nghiệm, với người đó thì bao giờ họ cũng sẵn sàng lao vào bất cứ công việc nguy hiểm nào. Trong trường hợp thắng lợi thì công lao chủ yếu thuộc về anh. Trong những giây phút khó khăn, người ta hy vọng nhìn vào anh. Mỗi một cử chỉ của anh, giọng nói, điệu bộ, khí sắc của anh đều được nhiều người chú ý bàn luận tỉ mỉ. “Trung úy đang cau có”, – các chiến sĩ có thể nói như thế, và đó sẽ là một dấu hiệu xấu. “Trung úy đang vui”, – họ nhận xét như thế, tức là mọi việc đều được tiến triển tốt đẹp. Lòng tin tưởng của người chỉ huy dường như là một thứ tài sản chung, và vì thế anh không thể nào để mất nó được. Nhưng anh không thể tiếp thụ được sự bình tĩnh cần thiết đó ở người nào khác cả. Và mặc dù các chiến sĩ tin tưởng ở tính chất kiên nghị của anh, nhưng chính bản thân anh không nhất thiết phải tin như vậy. Niềm tin đó đòi hỏi ở anh rất nhiều, nhưng lại ít giúp đỡ anh. Bên cạnh anh không có cả Ivanovsky, người mà anh có thể hỏi ý kiến. Chính trị viên bị thương ngay từ đầu trận đánh và giờ đây đã ở hậu tuyến rồi. Chỉ còn một mình Gorbunov thôi, và anh phải tự quyết định một mình. Ý chí của anh, cũng như ý chí của bất cứ người chỉ huy nhất nguyên chế nào khác, đang trải qua một cơn thử thách phức tạp, nhưng không một người nào ở quanh anh được biết về điều đó.

Gorbunov ngồi, tay đặt lên đầu gối, chân co lại, anh chậm rãi, khoan thai hút thuốc. Anh lại nghĩ đến đại úy Podlaskin, trong óc anh cố tìm hiểu xem những nguyên cớ gì đã làm cho anh ta chậm trễ. Và vì anh, Gorbunov, đã thực hiện xong phần nhiệm vụ của mình rồi, nên anh không thể tìm ra được cái cớ gì để có thể biện bạch cho người khác. Hiện giờ anh đang nổi giận và căm tức anh chàng đại úy không may đó, kẻ thủ phạm duy nhất của thất bại chung không tránh khỏi. Gorbunov hút xong điếu thuốc và chậm rãi dí nát mẩu tàn thuốc trên sàn.

“Trở ngại là điều thường tình thôi, – anh nghĩ bụng, – nhưng mệnh lệnh thì dù sao cũng phải thực hiện, thế mới bỏ mẹ chứ!…”

Rumyantsev đi đến gần trung úy.

- Báo cáo đồng chí chỉ huy, – trung sĩ nói, – tôi yêu cầu chỉ định tôi làm nhiệm vụ di chuyển.

- Di chuyển? – Gorbunov hỏi.

- Phải tải thương binh đến trạm cứu thương, tải Ryzhova và Semenikhin.

- Đến trạm cứu thương? – Gorbunov nói.

- Tôi nghĩ là phải lấy bốn chiến sĩ làm cứu thương. Chúng tôi sẽ kịp trở về vào buổi trưa.

Gorbunov đưa cặp mắt sáng lạnh lùng nhìn Rumyantsev.

- Không được, – trung úy nói, – tôi không cho phép.

- Báo cáo rõ, – Rumyantsev nói, mặc dù chính anh không hiểu rõ gì cả. – Đồng chí ra lệnh chỉ định người khác?

- Không nên, – trung úy nói.

Rumyantsev không đề nghị với anh điều gì đáng phấn khởi cả. Chính trung úy cũng đã nghĩ là phải tải chiến thương ra khỏi chỗ này, nhưng rồi anh đã phải từ bỏ ý định đó. Để len lỏi được qua hỏa lực của bọn xạ thủ tiểu liên đã bố trí ở khu rừng con, thì bốn người không thể đủ được. Có lẽ, mười người cũng không đủ. Gorbunov không biết quân Đức đã xâm nhập vào hậu tuyến của anh với những lực lượng nào, và anh không có quyền làm phân tán đội quân bé nhỏ của anh.

- Nhiệm vụ của chúng ta là tống cổ bọn chó Đức ra khỏi làng, – Gorbunov nói. – Việc di chuyển thì chúng ta sẽ hoãn lại chừng một hay hai giờ nữa.

Anh nghĩ rằng khi Masha còn khỏe mạnh và anh thấy cô hằng ngày, anh đã không vội vã phân rõ ngọn ngành trong mối quan hệ của anh đối với Masha. Chỉ đến bây giờ anh mới nhận rõ, nhưng điều đó dường như chỉ để làm tăng thêm nỗi đau đớn ê chề của những giờ phút ấy mà thôi.