29 tháng Ba

Hán Khẩu ở gần kề những chiếc thuyền nhỏ di chuyển trên hầu khắp mặt sông. Những ống khói của xưởng chế tạo vũ khí dần dần hiện ra khỏi một ngọn đồi, gần như vô hình dưới đám khói khổng lồ; xuyên qua một màu nắng xanh lơ nhàn nhạt của buổi chiều mùa xuân. Thành phố cuối cùng hiện ra với tất cả những ngân hàng cùng những hàng cột của chúng qua những khoảng trống của một tiền cảnh rõ rệt, màu đen: các chiến hạm của Tây Phương. Từ sáu ngày nay Kyo đi ngược dòng sông, không một tin tức nào của Thượng Hải.

Bên dưới hông của con tàu hàng, một phụ hạm ngoại quốc kéo còi. Giấy tờ của Kyo hợp lệ, và anh đã quen với hành động lén lút. Anh đi ra phía mũi tàu, chỉ vì thận trọng.

- Chúng muốn gì vậy ? – anh hỏi một người thợ máy.

- Chúng muốn biết xem chúng ta có chở gạo hay là than không ? Cấm chở những thứ ấy.

- Cấm nhân danh cái gì ?

- Chỉ là một cái cớ. Nếu chúng ta chở than, họ sẽ không nói gì cả, nhưng sẽ xếp đặt để tịch thu hàng tại cảng. Không thể nào tiếp tế cho thành phố được.

Dưới kia là những ống khói, những máy trục, những kho chứa – những vật đồng minh của cuộc Cách mạng. Thượng Hải cho Kyo biết thế nào là một hải cảng rộn rịp. Hải cảng mà anh đang ngắm nhìn chỉ đầy những thuyền buồn và ngư lôi hạm. Anh cầm lấy ống dòm; một tàu hàng, hai chiếc, ba chiếc. Một vài chiếc khác... Con tàu của anh cặp vào bờ, anh phải dùng đò ngang để đi Hán Khẩu.

Kyo rời tàu. Trên bến, một người sĩ quan trông chừng tàu cặp bến.

- Sao có ít tàu quá vậy? – Kyo hỏi.

- Các công ty đã cho di chuyển tất cả tàu... họ sợ bị trưng dụng.

- Mọi người, tại Thượng Hải, đều tin là việc trưng dụng đã xảy ra từ lâu rồi.

- Bao giờ đò rời bến ?

- Mỗi nửa giờ.

Phải chờ hai mươi phút nữa. Kyo bước đi thơ thẩn. Những ngọn đèn dầu cháy sáng nơi tận cùng các tiệm buôn; đó đây, một vài bóng cây và mái nhà uốn cong cao lên trên nền trời phía Tây nơi tỏa một ánh sáng không rõ bắt nguồn từ đâu, hình như phát ra từ chính nơi sự êm ả của khí trời, và nối vào bóng dáng dịu dàng của đêm tối, rất cao ở bên trên. Mặc dầu những binh sĩ và các Hiệp hội thợ thuyền, nơi tận cùng các cửa hàng nhỏ bé, những y sĩ, những người bán cỏ và các loại quái vật, những người viết thuê, những người bỏ bùa, những nhà chiêm tinh, những thầy bói, vẫn tiếp tục hành nghề dưới ánh sáng lờ mờ. Những cái bóng rút mất trên mặt đất hơn là đổ dài xuống đó, tắm trong một ánh sáng xanh lơ nhàn nhạt; ánh sáng cuối cùng của buổi chiều có một không hai ấy đang trôi qua, ở một nơi nào đó rất xa xôi, và chỉ có một tia nắng phản chiếu lên mặt đất, ánh sáng dọi yếu ớt phía tận cùng một vòng cầu khổng lồ, bên dưới một ngôi chùa phủ đầy rêu đã ngả màu đen. Bên kia bờ sông, một đại đội binh sĩ mất hút vào màn đêm dày đặc sương mù tỏa sát mặt sông, mất sau những tiếng lục lạc, tiếng máy hát vang rền, trong một khung cảnh đầy những đóm sáng. Kyo cũng đi lần xuống đến một cơ xưởng với những hình khối to lớn; những mạn tàu được cạo sạch lớp sơn như để chứng tỏ rằng Trung Hoa được giải phóng. Con đò ngang ở sát gần đó.

Thêm một khắc đồng hồ nữa trên mặt sông, nhìn thành phố dâng lên trong buổi chiều. Cuối cùng Hán Khẩu hiện ra. Những chiếc xe kéo chờ đợi trên bến, nhưng sự lo âu của Kyo đã quá lớn lao để anh có thể bình tĩnh được. Anh rảo bước hơn: Tô giới mà Anh đã rời bỏ hồi tháng Giêng, các ngân hàng thế giới đã đóng cửa, nhưng không bị chiếm đóng... “Sự lo âu mới thật lạ lùng làm sao: người ta căn cứ theo nhịp tim của mình để cảm thấy mình thở khó khăn, làm như mình thở bằng tim...” Nơi một góc đường, giữa những khoảng hở ra của một khu vườn rộng lớn mọc đầy những thân cây đơm hoa, màu xám dưới màn sương mù buổi chiều, hiện ra những ống khói của các xưởng biến chế, phía tây. Không một cột khói nào. Trong số tất cả các ống khói mà anh trông thấy, chỉ có những ống khói của xưởng chế tạo vũ khí là còn hoạt động. Có thể nào Hán Khẩu, thành phố mà các phần tử Cộng sản của toàn thế giới chờ đợi sự thắng lợi của Trung Hoa, lại đình công hay sao? Xưởng chế tạo vũ khí vẫn làm việc; ít ra người ta cũng có thể tin tưởng nơi Hồng quân chớ? Kyo không còn dám đi lang thang nữa. Nếu Hán Khẩu không phải như người ta tưởng, toàn thể đồng chí của anh tại Thượng Hải, kể như bị lên án tử hình. Và May. Và cả chính anh.

Cuối cùng, Phái bộ của Hiệp hội lao động quốc tế. Cả thành phố đều được thắp sáng. Kyo biết rằng trên tầng cao nhất Borodine đang làm việc; tầng dưới, nhà in đang hoạt động rầm rộ với tiếng ầm ĩ của cánh quạt khổng lồ quay không trơn tru.

Một người lính gác quan sát Kyo, mặc một cái áo thun dài tay màu xám cổ cao. Ngỡ rằng anh là người Nhật, anh ta đã lấy ngón tay chỉ về phía người chạy việc có bổn phận hướng dẫn người ngoại quốc, khi cái nhìn của anh ta bắt gặp giấy tờ mà Kyo chìa ra; qua lối vào rộn rịp, anh ta đưa anh đến khu vực của Hiệp hội lao động quốc tế đặc trách thành phố Thượng Hải. Về người thư ký tiếp đón, Kyo chỉ biết rằng đó là người đã tổ chức những cuộc nổi dậy đầu tiên tại Phần Lan; một đồng chí, chìa bàn tay trên bàn giấy trong khi tự giới thiệu: Vologuine. Đẫy đà giống như một người đàn bà đứng tuổi nhiều hơn là một người đàn ông; phải chăng vì sự thanh nhã của nét mặt vừa phúng phính vừa hồng hào, phảng phất nét mặt dân miền Cận đông mặc dù nước da thật trắng, hay vì những chớm tóc dài gần như ngã màu xám, được cắt để vén ra phía sau nhưng lại rơi phủ xuống đôi má giống như những mái tóc cứng chải rẽ ?

- Chúng ta đã đi sai đường tại Thượng Hải, - Kyo nói.

Ngay sau đó, anh cảm thấy bất mãn đối với những lời vừa thốt lên: ý nghĩ của anh đi nhanh hơn anh. Dù vậy, câu nói cảu anh vẫn nói lên điều mà đáng lẽ anh phải nói ngay: nếu Hán Khẩu không thể tiếp viện các khu vực đang trông chờ, thì giao trả vũ khí là tự sát.

Vologuine ngồi lún trong cái ghế tựa, vùi hai tay vô hai túi áo của bộ quân phục bằng vải kaki.

- Nữa!... – Anh ta lẩm bẩm.

- Trước hết, xin đồng chí cho biết những gì đang xảy ra tại đây ?

- Nói tiếp đi, chúng ta đã đi sai đường như thế nào tại Thượng Hải ?

- Nhưng mà tại sao, tại sao các xưởng biến chế ở đây lại không hoạt động ?

- Khoan đã. Các đồng chí nào phản đối ?

- Những người thuộc các toán chiến đấu. Các phần tử khủng bố cũng vậy.

- Đám khủng bố, mặc kệ chúng. Những người kia...

Ông ta nhìn Kyo:

- Họ muốn gì ?

- Ra khỏi Quốc dân đảng. Tổ chức đảng Cộng sản. Độc lập. Trao quyền cho các hiệp hội. Và nhất là không giao trả vũ khí. Trước hết.

- Cũng vẫn chuyện ấy.

Vologuine đứng lên nhìn qua cửa sổ về phía dòng sông và các ngọn đồi, không hề để lộ một nét mặt nào: một vẻ chăm chú cùng cực giống như của một người mộng du tạo nên sinh khí trên khuôn mặt im sững ấy. Anh ta thấp nhỏ, và lưng cũng đẫy đà không kém gì bụng, khiến trông có vẻ như gù lưng.

- Tôi nói cho đồng chí rõ. Giả sử chúng ta ra khỏi Quốc dân đảng. Chúng ta sẽ làm gì đây ?

- Trước hết, phải có một toán dân quân cho mỗi hiệp hội lao động, mỗi nghiệp đoàn.

- Với loại vũ khí nào? Ở đây những xưởng chế tạo vũ khí nằm trong tay các tướng lãnh. Tưởng Giới Thạch hiện làm chủ xưởng chế tạo tại Thượng Hải.

Và chúng ta bị cắt đứt với Mông Cổ, do đó, không có vũ khí của Nga.

- Tại Thượng Hải, chúng ta đã chiếm xong xưởng chế tạo vũ khí.

- Với quân đội cách mạng phía sau lưng các anh. Không phải trước mặt. Chúng ta sẽ võ trang cho ai ở đây? Mười ngàn người thợ, có lẽ. Cộng thêm các phần tử cộng sản nòng cốt của “quân đội sắt thép” thêm được mươi ngàn người nữa. Mươi viên đạn cho mỗi người! Chống lại họ, có hơn 75.000 người, chỉ riêng ở đây thôi. Đó là chưa kể... Tưởng Giới Thạch, cũng như những người khác. Rất lấy làm sung sướng để liên kết chống lại chúng ta, ngay khi áp dụng biện pháp đầu tiên thật sự Cộng sản. Và chúng ta sẽ tiếp tế cho các đoàn quân của chúng ta bằng những gì đây?

- Các lò đúc, các xưởng chế biến không kể sao?

- Nguyên liệu không còn được gởi đến nữa.

Đứng yên, khuôn mặt nhìn nghiêng khuất sau những chòm tóc, trước khung cửa sổ, đêm đang dâng lên – Vologuine nói tiếp:

- Hán Khẩu không phải là thủ đô của thợ thuyền, nó là thủ đô của những người thất nghiệp.

“Không có vũ khí: có lẽ càng hay. Có những lúc tôi thầm nghĩ, nếu chúng ta võ trang cho họ, họ có thể sẽ nổ súng vào chúng ta. Và thế nhưng, có những người làm việc mỗi ngày mười lăm giờ mà không dám kêu nài gì cả, vì “cuộc Cách mạng của chúng ta bị đe dọa...,”

Kyo vẫn tiếp tục trầm ngâm hơn nữa, như trong giấc mơ.

- Quyền hành không thuộc về chúng ta, - Vologuine nói tiếp, - nó thuộc về các tướng lãnh Quốc dân đảng khuynh tả, theo lời họ nói.

Họ sẽ không thừa nhận Xô viết, cũng như Tưởng Giới Thạch. Chắc chắn như vậy. Chúng ta có thể lợi dụng họ, thế thôi. Một cách thận trọng.

“Nếu Hán Khẩu chỉ là một bối cảnh đẫm máu...” – Kyo không dám nghĩ xa hơn nữa. “Mình cần phải gặp mặt Possoz, khi ra khỏi đây” – anh thầm nói. Đó là người bạn duy nhất tại Hán Khẩu, mà anh có thể tin cậy được. “Mình cần phải gặp mặt Possoz...”

Vologuine cảm thấy khó chịu hơn là anh ta để lộ cho thấy. Kỷ luật đảng được củng cố dữ dội hơn từ sau cuộc tranh chấp với các phần tử Trốtkýt. Vologuine ở đây để thi hành các quyết định do các đồng chí tài ba hơn, am tường hơn anh – và Kyo. Tại Nga, anh ta không thảo luận. Nhưng anh vẫn chưa quên sự kiên nhẫn kỳ khôi mà những người bônsơvích giảng giải chân lý của họ một cách không mỏi mệt cho những đám đông thất học – các bài diễn văn của Lénine, những câu nói khẳng quyết xoáy quanh cùng một điểm mà ông ta trở đi trở lại những sáu lần mỗi lần một thêm khẳng quyết. Cơ cấu Đảng Cộng sản Trung Hoa còn lâu mới có được sức mạnh của Đảng Cộng sản Nga; và những bài thuyết trình tình hình, những chỉ thị, ngay cả những mệnh lệnh thường lạc mất trên quãng đường dài từ Mạc Tư Khoa đến Thượng Hải.

- Mở miệng ra với vẻ đần đồn ấy, dù sao... thật là vô ích. Ông ta nói. Thiên hạ tưởng rằng Hán Khẩu ngả theo Cộng sản, càng hay. Là một vinh dự cho sự tuyên truyền của chúng ta. Đó không phải là một lý do khiến chuyện ấy có thật.

- Chỉ thị nào mới nhất ?

- Củng cố “cái nòng cốt” Cộng sản của quân đội sắt thép. Chúng ta có thể làm lệch đi một trong hai đầu cân. Tự chúng ta không là một sức mạnh. Các tướng lãnh đang cùng chiến đấu với chúng ta, ở đây, thù ghét các xô viết và các phần tử Cộng sản không kém Tưởng Giới Thạch. Tôi biết vậy, trông thấy như vậy, có thể nói... mỗi ngày. Bất cứ một khẩu hiệu nào của Cộng sản cũng sẽ làm họ chống lại chúng ta. Và hẳn nhiên sẽ đưa họ đến một sự liên kết với Tưởng Giới Thạch. Hành động duy nhất mà chúng ta có thể làm được là làm suy sụp Tưởng bằng cách lợi dụng họ. Sau đó đến lượt Phùng Ngọc Tưởng[1] cũng bằng cách ấy, nếu cần. Giống như chúng ta đã làm suy sụp các tướng lãnh mà chúng ta cũng đã cùng chiến đấu cho đến nay, bằng cách lợi dụng Tưởng. Bởi vì sự tuyên truyền mang lại cho chúng ta chừng ấy số người mà sự chiến thắng mang lại cho họ. Dầu sao, Cách mạng cũng không thể nào duy trì mãi hình thức dân chủ được. Tự ngay bản chất, nó phải trở thành xã hội chủ nghĩa. Hãy để mặc nó. Cần phải thai nghén nó. Và không nên làm nó phải đẻ non.

- Phải. Nhưng trong chủ nghĩa Mác xít đã có ý nghĩa của sự tất yếu, và sự phấn khởi của ý chí. Mỗi lần sự tất yếu quan trọng hơn ý chí, tôi trở nên dè dặt.

- Một khẩu hiệu sặc mùi Cộng sản, hiện tại, dù sao, cũng sẽ làm cho các tướng lãnh kết hợp tức khắc chống lại chúng ta: 200.000 người chống lại 20.000. Vì vậy các đồng chí cần phải dàn xếp với Tưởng Giới Thạch tại Thượng Hải. Nếu không có phương tiện, hãy giao trả vũ khí.

- Nếu như vậy, không nên cố phát động cuộc Cách mạng tháng Mười: có bao nhiêu người bônsơvích lúc đó ?

- Khẩu hiệu “hòa bình” giúp chúng ta chinh phục được đám đông.

- Còn nhiều khẩu hiệu khác nữa.

- Hãy còn quá sớm để nêu lên. Những khẩu hiệu nào ?

- Hủy bỏ hoàn toàn, tức khắc, các trang trại và tiền cho vay. Cuộc cách mạng nông dân không có những sự liên kết mờ ám... Sáu ngày trải qua để đi ngược dòng sông đã khiến định thêm ý nghĩ của Kyo: tại các thành phố phù sa ấy, định cư nơi ngã ba sông từ hàng ngàn năm nay những người nghèo ngả theo nông dân như ngả theo thợ thuyền.

- Nông dân bao giờ cũng ngã theo, - Vologuine nói, - hoặc thợ thuyền hoặc giai cấp tư sản. Nhưng họ ngả theo.

- Xin lỗi. Một phong trào nông dân chỉ tồn tại bằng cách bám vào các thành phố và thành phần nông dân mình họ chỉ có thể tạo nên một cuộc bạo động mà thôi, hẳn nhiên. Nhưng không nên tách rời họ ra khỏi thành phần vô sản: việc hủy bỏ tiền cho vay là một khẩu hiệu chiến đấu, khẩu hiệu duy nhất có thể động viên các nông dân.

- Phân chia ruộng đất, - Vologuine nói.

- Một cách cụ thể hơn, nhiều nông dân rất nghèo làm chủ đất, nhưng họ làm việc cho bọn cho vay cắt cổ. Mọi người đều biết như vậy. Mặt khác, tại Thượng Hải cần phải lôi kéo càng nhanh càng hay những dân quân tại các Hiệp hội thợ thuyền. Không nên để cho họ phải giải giới, vì bất cứ một lý do gì. Dùng họ tạo nên sức mạnh của chúng ta, đương đầu với Tưởng Giới Thạch.

- Ngay khi khẩu hiệu ấy được phổ biến, chúng ta sẽ bị nghiền nát.

- Trước sau gì chúng ta cũng sẽ bị nghiền nát. Các khẩu hiệu của Cộng sản sẽ tiếp tục gây ảnh hưởng, ngay cả khi chúng ta đã từ bỏ chúng. Để nông dân kêu đòi ruộng đất, chỉ cần những bài diễn văn thôi cũng đủ, nhưng để họ không còn kêu đòi ruộng đất nữa, chỉ những bài diễn văn thôi sẽ không đủ. Hoặc là chúng ta phải chấp nhận tham gia vào cuộc đàn áp với các đoàn quân của Tưởng Giới Thạch, đồng chí muốn vậy không ? Chúng ta sẽ thỏa hiệp dứt khoát, hoặc là họ sẽ nghiền nát chúng ta, dù muốn hay không.

- Đảng đồng ý là sẽ phải đoạn giao. Nhưng không quá sớm như vậy.

- Vậy thì nếu trước hết cần phải dùng mưu, không nên giao trả vũ khí. Giao trả chúng, có nghĩa là bán đứng bạn hữu.

- Nếu họ tuân theo các chỉ thị, Tưởng sẽ không hành động.

- Họ có tuân theo hay không cũng sẽ không thay đổi được gì cả. ủy ban, Katow, chúng tôi, đã tổ chức dân quân thợ thuyền. Nếu các đồng chí muốn giải tán họ, cả thành phần vô sản tại Thượng Hải sẽ tin là có phản bội.

- Vậy thì hãy để họ giải giới.

- Các hiệp hội thợ thuyền sẽ tự thành lập tại những khu vực nghèo nàn. Các đồng chí sẽ ngăn cấm nghiệp đoàn nhân danh Hiệp hội lao động quốc tế không ?

Vologuine đã trở ra phía cửa sổ. Anh ta ngoẹo đầu lên ngực, cái đầu được đóng khung bằng một chiếc cằm chẻ. Đêm trờ đến, đầy những vì sao chưa sáng tỏ.

- Đoạn giao, - anh ta nói, - là một sự thất bại chắc chắn. Mạc Tư Khoa sẽ không tha thứ việc chúng ta rời khỏi Quốc dân đảng trong hiện tại. Và Đảng Cộng sản Trung Hoa còn thuận tiện cho việc thỏa hiệp hơn cả Mạc Tư Khoa.

- Chỉ ở thượng tầng mà thôi: ở hạ tầng, họ sẽ không giao tất cả vũ khí, ngay cả khi đồng chí ra lệnh. Các đồng chí hy sinh chúng tôi mà không làm cho Tưởng Giới Thạch được yên tâm. Borodine có thể nói điều đó cho Mạc Tư Khoa rõ.

Đó là mối hy vọng duy nhất của Kyo. Một người như Vologuine không thể nào dễ thuyết phục. Cùng lắm là anh ta chỉ chuyển lời lại.

- Mạc Tư Khoa biết vậy: lệnh giao trả vũ khí được ban ra từ hôm kia.

Sửng sốt, Kyo không trả lời ngay tức khắc.

- Có bao nhiêu khu vực đã giao trả.

- Độ chừng phân nửa...

Hai hôm trước, trong khi anh nghĩ ngợi hay yên giấc trên con tàu...

Anh cũng biết rằng Mạc Tư Khoa sẽ duy trì đường lối của họ. Tình thế đột nhiên thoáng mang lại cho dự định của Tchen một giá trị.

- Một chuyện khác nữa, - có lẽ cũng không có gì khác: Tchen-ta-Eul, một người trong số chúng tôi, muốn hạ sát họ Tưởng.

- A! Chính vì thế!

- Sao ?

- Hắn có gởi một vài chữ, yêu cầu được gặp tôi khi đồng chí đến đây.

Vologuine cầm lên một bức thư nằm trên mặt bàn, “Tại sao anh ta lại không để cho hắn lên ngay lập tức ?” – Kyo tự hỏi.

- Vấn đề nghiêm trọng... (Vologuine đọc bức thư). Họ đều nói: Vấn đề nghiêm trọng...

- Tchen đang ở đây à?

- Hắn không phải đến đây sao ? Họ đều giống nhau cả. Gần như lúc nào họ cũng thay đổi ý kiến. Hắn đã có mặt ở đây đâu chừng hai ba tiếng đồng hồ rồi: con tàu của anh bị chận xét nhiều lần.

Anh ta gọi điện thoại cho mời Tchen đến. Anh ta không thích bàn cãi với các phần tử khủng bố, mà anh ta cho là thiển cận, kiêu hãnh và thiếu nhãn quan chính trị.

- Nội vụ còn tệ hơi tại Léningrad trước kia, - anh ta nói, - khi Yourdenich có mặt tại thành phố, dù vậy người ta vẫn gỡ rối được...

Tchen bước vào, cũng mặc áo thun dài tay, đi ngang qua trước mặt Kyo, ngồi xuống đối diện với Vologuine. Chỉ có tiếng máy in lấp đầy sự yên lặng. Nơi khung cửa sổ thẳng góc với bàn giấy, giờ đây màn đêm đã hoàn toàn và ngăn cách hai khuôn mặt nhìn nghiêng. Tchen, chống khuỷu tay lên mặt bàn, hai ta nâng cằm, vẻ mặt lầm lì, căng thẳng, ngồi yên không động đậy. “Sự khép kín cùng cực của một người trông như có một vẻ thiếu nhân tính, Kyo nghĩ thầm khi nhìn Tchen. Phải chăng sự yếu đuối của chúng ta khiến chúng ta dễ cảm thấy gần gũi hơn? ...” Sau khi cơn ngạc nhiên đã thoáng qua, Kyo nhận thấy sự hiện diện của Tchen tại đây là một điều không thể tránh khỏi. Ngoài màn đêm lốm đốm những vì sao, Vologuine đứng khoanh hai bàn tay mập tròn trước ngực, những chòm tóc phủ xuống mặt, cũng chờ đợi.

- Đồng chí ở đây có nói với anh chưa? – Tchen hỏi, hất đầu về phía Kyo.

- Đồng chí biết Hiệp hội lao động quốc tế nghĩ gì về các hành động khủng bố, - Vologuine trả lời. – Dù sao, tôi cũng không muốn dài dòng với đồng chí về việc đó!

- Trường hợp hiện tại đặc biệt. Một mình Tưởng Giới Thạch cũng khá quen thuộc với quần chúng và khá mạnh đê duy trì sự thống nhất giai cấp tư sản chống lại chúng ta. Đồng chí có chống lại “việc hạ sát đó không ?”

Tchen vẫn ngồi bất động, chống khuỷu tay lên mặt bàn, hai tay nâng cằm. Kyo biết rằng bàn cãi thật là hoài công đối với Tchen, mặc dầu gã đến đây. Chỉ có sự hủy diệt mới khiến gã bằng lòng chính mình.

- Hiệp hội lao động quốc tế không phải tán thành sự tính ấy. Vologuine nói bằng giọng điệu minh bạch. “Mà ngay cả xét theo quan điểm của đồng chí dù sao...” Tchen vẫn ngồi im... “có thật là đã đến lúc chưa ?”

- Đồng chí muốn chờ cho Tưởng tàn sát xong chúng tôi phải không ?

- Ông ta sẽ ban hành những sắc lệnh và sẽ không có gì khác nữa. Con trai ông ta hiện ở Mạc Tư Khoa, đừng quên điều đó. Dù sao các sĩ quan người Nga trực thuộc Gallen cũng không thể rời khỏi Bộ Tham mưu của ông. Nếu Tưởng bị giết, họ sẽ bị làm tình làm tội. Cả Gallen và bộ tham mưu hồng quân đều sẽ không chấp nhận việc này...

“Như vậy vấn đề được bàn cãi ngay tại đây”, Kyo tự nhủ: trong cuộc bàn cãi này có một cái gì mơ hồ mà anh cũng không biết nữa, khiến anh phải thắc mắc: anh cho rằng Vologuine tỏ ra đặc biệt cứng rắn khi ra lệnh giao trả vũ khí hơn là khi nói về sự mưu sát Tưởng Giới Thạch.

- Nếu các sĩ quan Nga có bị hành hạ, - Tchen nói, - thì cũng sẽ đành vậy. Ngay cả tôi, cũng vậy. Không có gì quan trọng. Hàng triệu người Trung Hoa không đáng mười lăm sĩ quan Nga sao. Đủ rồi. Và Tưởng sẽ bỏ rơi con trai hắn.

- Sao đồng chí biết ?

- Còn đồng chí ?

- Chắc hắn không thương con bằng chính bản thân hắn, - Kyo nói. – Và nếu hắn không cố nghiền nát chúng tôi, hắn sẽ thua cuộc. Nếu hắn không hủy diệt được hành động của nông dân, chính các sĩ quan của hắn sẽ bỏ rơi hắn.

Vì vậy tôi e rằng hắn sẽ bỏ rơi đứa con, sau một vài câu hứa hẹn của các tòa lãnh sự người Âu hoặc là một vài lời bông đùa nào khác. Và tất cả các phần tử tiểu tư sản mà đồng chí muốn xáp nhập đó, Vologuine ạ, sẽ đi theo hắn ngày hôm sau khi hắn giải giới chúng tôi xong: họ sẽ đứng về phía mạng. Tôi hiểu rõ họ.

- Không hẳn thế. Và không chỉ có Thượng Hải mà thôi.

- Đồng chí nói các đồng chí đói. Thượng Hải thất thủ, ai sẽ tiếp tế cho các đồng chí? Phùng Quốc Chương ngăn cách các đồng chí với Mông Cổ, và hắn sẽ phản lại các đồng chí nếu chúng tôi bị nghiền nát. Vậy thì, không thể chờ đợi gì cả từ phía sông Dương Tử, từ phía Nga. Đồng chí tin là các nông dân mà các đồng chí đã hứa hẹn chương trình của Quốc dân đảng (giảm 15 phần trăm thuế địa tô, không nói giỡn đâu; nhưng biết chừng đâu!) sẽ chịu chết đói để nuôi dưỡng hồng quân sao? Các đồng chí sẽ tự nạp mình cho Quốc dân đảng còn hơn là các đồng chí phải như vậy. Hiện tại, cố chống lại Tưởng Giới Thạch, bằng những khẩu hiệu thật sự cách mạng, vừa nương tựa vào thành phần nông dân và vô sản tại Thượng Hải, thì thật là liều lĩnh nhưng không phải là không thể được: đệ nhất sư đoàn gần như đều là Cộng sản, bắt đầu từ vị tướng của nó, và sẽ chiến đấu cùng với chúng ta. Và đồng chí nói là chúng ta đã giữ lại phân nửa số vũ khí. Không chịu liều như vậy, là điềm nhiên chờ đợi giờ phút chúng ta bị siết họng...

Cuộc bàn cãi bắt đầu khiến Vologuine bực tức, mặc dầu thái độ lơ đãng từ tốn ấy. Nhưng anh ta không phải là không biết đến khuynh hướng mạnh mẽ tại Thượng Hải mà Kyo đang bênh vực trước mặt anh.

- Quốc dân đảng hiện đang ở đây. Chúng ta không dựng nên nó. Chúng ta có thể chinh phục từ căn bản bằng cách cho len lỏi vào trong hàng ngũ của nó tất cả các phần tử Cộng sản mà chúng ta có được. Các phần tử của nó, đại đa số, đều tỏ ra cực đoan.

- Đồng chí cũng đã biết như tôi là trong một chánh thể dân chủ đa số hay thiểu số đều không là gì cả để chống lại guồng máy lãnh đạo.

- Chúng tôi chứng minh là có thể lợi dụng được Quốc đảng bằng cách sử dụng nó. Không phải bằng cách bàn cãi. Chúng ta không ngừng sử dụng nó từ hai năm nay. Hàng ngày, hàng tháng.

- Khi nào các đồng chí còn chấp nhận những mục đích của nó; khi đến lượt nó phải chấp nhận những mục đích của các đồng chí thì không đời nào các đồng chí lợi dụng được nó. Các đồng chí khuyến dụ nó chấp nhận những tặng vật mà nó vô cùng khao khát: sĩ quan, các phần tử tình nguyện, tiền bạc, cuộc tuyên truyền. Các xô viết binh sĩ, hiệp hội nông dân, đó là một việc khác.

- Và sự khai trừ các phần tử chống Cộng thì sao ?

- Tưởng Giới Thạch không làm chủ được Thượng Hải.

- Trước thời hạn một tháng, chúng ta sẽ được Ủy ban trung tướng Quốc dân đảng chấp nhận khai trừ ông ta.

- Sau khi ông ta đã nghiền nát xong chúng tôi. Giết hay không giết các cán bộ Cộng sản thì có hề gì đến các tướng lãnh tại Ủy ban trung ương ? Cũng chừng ấy lợi! Phải chăng thật sự, đồng chí không tin rằng sự ám ảnh về tất định kinh tế đã ngăn trở Đảng Cộng sản Trung Hoa và có lẽ cả Mạc Tư Khoa, trông thấy sự khẩn thiết sơ đẳng mà chúng ta có trước mắt không ?

- Đó là chủ trương tùy thời.

- Được rồi! Theo đồng chí, Lénine không nên lấy sự phân chia ruộng đất làm khẩu hiệu (với lại trong chương trình này các phần tử xã hội chủ nghĩa cách mạng, vốn không màng thực hiện nó, khẩu hiệu ấy thường được nêu hơn là trong chương trình của các phần tử bônsơvích). Phân chia ruộng đất là tạo nên tiểu tư sản, vì vậy đáng lẽ ông ta phải thực hiện, không phải việc phân chia ruộng đất mà là công cuộc tập thể hóa tức thời. Ông ta đã thành công, đồng chí cũng thấy đó là chiến thuật. Các đồng chí đang đánh mất sự kiểm soát quần chúng.

- Đồng chí cho là Lénine, dù sao, đã giữ được sự kiểm soát ấy từ tháng hai đến tháng mười à ?

- Ông ta sẽ đánh mất nó từng giai đoạn một. Nhưng ông ta bao giờ cũng đi theo quần chúng. Các đồng chí, những khẩu hiệu của các đồng chí thì đi ngược lại. Đó không phải một sự móc nối mà là những nẻo hướng song đôi càng lúc càng tách xa nhau. Muốn vận động quần chúng theo như quan niệm của các đồng chí, cần phải có quyền hành trong tay. Đó không phải là trường hợp các đồng chí.

- Vấn đề không phải ở chỗ đó, - Tchen nói.

Gã đứng lên.

- Các đồng chí sẽ không ngăn cản được hành động của nông dân, Kyo lên tiếng trở lại. Hiện tại, chúng ta, những người Cộng sản, chúng ta đưa ra các chỉ thị mà quần chúng chỉ có thể xem như là những sự phản bội. Các đồng chí tin rằng họ sẽ hiểu được những khẩu hiệu chờ thời của các đồng chí sao?

Lần đầu tiên, trong giọng nói của Vologuine thoáng nghe có một sự đam mê.

- Dù làm cu li tại hải cảng Thượng Hải, tôi sẽ nghĩ rằng phục tùng đảng là thái độ, dù sao, cũng hợp lý duy nhất của một cán bộ Cộng sản. Và mọi thứ vũ khí cần phải được giao trả.

Tchen đứng lên:

- Người ta không phải vì phục tùng mà chịu chết. Cũng như khi giết người, ngoại trừ những kẻ quá hèn nhát.

Vologuine nhún vai,

- Không nên xem sự ám sát như là con đường chính yếu của chân lý chính trị.

- Chúng tôi sẽ đề nghị ở buổi họp đầu tiên của ủy ban trung ương việc phân chia tức khắc các ruộng đất, - Kyo vừa nói vừa chìa tay ra cho Vologuine, - và việc hủy bỏ các số tiền cho vay.

- Ủy ban sẽ không biểu quyết những đề nghị này, - Vologuine vừa trả lời vừa mỉm cười.

Tchen, cái bóng trông lùn mập trên vỉa hè, chờ đợi. Kyo bước theo gã, sau khi có xong địa chỉ của người bạn Possoz: ông ta làm giám đốc hải cảng.

- Hãy lắng nghe... - Tchen nói.

Sự chấn động của các máy in, đều đều, giống như sự chấn động của một máy tàu, truyền theo mặt đất xâm nhập vào người họ từ bàn chân lên đầu: trong thành phố đang yên giấc, trụ sở của phái bộ thức canh bằng tất cả những cửa sổ sáng choang của nó, ở đó thấy qua lại những nửa thân người màu đen. Hai người rảo bước, bóng của họ đổ giống nhau phía trước mặt; cùng một vóc dáng, cùng một kiểu cổ áo thun dài tay. Những nhà lá ở phía xa các ngả đường, với bóng dáng khốn khổ của chúng, mất hút vào tận cùng màn đêm yên tĩnh và gần như trang nghiêm, trong mùi cá và mỡ nước; Kyo không làm sao tự giải thoát khỏi sự chấn động của các máy in truyền vào các bắp thịt của anh theo mặt đất – như thể các máy sản xuất sự thật ấy đã bắt nối vào sự do dự và những lời khẳng quyết của Vologuine còn âm vang trong anh. Khi đi ngược lên dòng sông, không ngớt cảm thấy sự am tường tin tức của anh yếu kém biết bao, anh sẽ phải khó khăn đường nào để đặt định hành động của anh, nếu anh không còn chịu phục tùng hoàn toàn các chỉ thị của Hiệp hội lao động quốc tế. Nhưng Hiệp hội đã lầm lẫn. Không làm sao kéo dài thời giờ được nữa. Cuộc tuyên truyền của Cộng sản đã ảnh hưởng đến đám đông quần chúng như một cơn lụt, bởi vì nó là của đám đông ấy. Sự thận trọng của Mạc Tư Khoa dù có như thế nào, cuộc tuyên truyền vẫn không làm sao dừng lại được nữa; Tưởng biết vậy và ngay từ bây giờ cần phải nghiền nát các phần tử Cộng sản. Đó là điều chắc chắn duy nhất. Đáng lẽ cuộc cách mạng có thể được hướng dẫn một cách khác; nhưng đã quá muộn rồi. Các nông dân Cộng sản sẽ chiếm lấy ruộng đất, các thợ thuyền Cộng sản sẽ yêu sách một chế độ lao động khác, các binh sĩ Cộng sản sẽ chiến đấu cho lý tưởng, dù cho Mạc Tư Khoa có muốn hay không. Mạc Tư Khoa và các thủ đô Tây phương thù nghịch có thể cấu kết nơi phương trời xa xôi ấy, trong đêm tối, các mối đam mê đối nghịch nhau và cố tạo ra từ đó một thế giới. Cuộc cách mạng đã đến ngày sanh nở; giờ đây nó phải sanh nở hoặc chết đi. Cùng lúc với tình bằng hữu về đêm đã mang Kyo gần lại với Tchen, một cảm giác phụ thuộc lớn lao xâm chiếm lấy anh, nỗi lo lắng chỉ có một mình, một bóng; anh nhớ lại những người hồi giáo Trung Hoa anh đã trông thấy, vào những đêm như thế này, cúi lạy trong những cánh đồng cải hương bị đốt cháy, hát lên những bài ca đã từ hàng ngàn năm xé nát trái tim của con người đau khổ và biết rằng mình sẽ chết. anh đến Hán Khẩu để làm gì ? Báo cho Quốc tế III biết rõ tình hình tại Thượng Hải. Quốc tế III cũng quyết định cần phải có sự biến chuyển. Những gì anh đã nghe được còn rõ hơn cả những lý lẽ của Vologuine, là sự vắng lặng của các nhà máy, nỗi lo lắng của thành phố đang chết dần mòn dưới lớp phấn son lòa loẹt của cách mạng đắc thắng, nhưng không phải không chết vì sự đắc thắng ấy. Người ta có thể di tặng xác chết ấy cho làn sóng nổi dậy sắp tới, thay vì để nó tan rã trong những mưu mẹo. Hẳn nhiên tất cả đều bị kết án: điều cốt yếu làm sao cho đừng hoài công. Anh tin rằng Tchen, chính gã, vào lúc này cũng cảm thấy gắn bó với anh bằng một loại tình bạn giữa những người trong tù.

- Không biết! – gã nói. – Nếu phải giết Tưởng Giới Thạch, tôi biết rõ phải làm như thế nào. Đối với Vologuine cũng vậy, theo tôi nghĩ, nhưng anh ta, thay vì là kẻ sát nhân, sẽ là người tùng phục. Khi đã sống như chúng ta, cần phải có một cái gì xác thực. Thi hành các mệnh lệnh, đối với anh ta là một hành động xác thực, như việc giết người đối với tôi. Cần phải có một cái gì xác thực. Cần phải có... - Tchen im lại.

- Anh có hay nằm mơ không ? – gã lên tiếng trở lại.

- Không. Hay ít ra tôi cũng không nhớ gì nhiều về những giấc mơ của mình.

- Gần như mỗi đêm tôi đều nằm mơ. Cũng có cả việc giải khuây, mơ màng. Bóng một con mèo, trên mặt đất. Trong hành động giết người, cái khó nhất không phải là việc hạ sát. Mà là làm thế nào đừng để chùn tay. Phải tỏ ra mạnh dạn hơn... những gì đang diễn ra trong lòng mình vào lúc ấy.

Sự chua chát à? Không thể nào xét đoán theo giọng nói, và Kyo không trông thấy khuôn mặt y. Trong sự vắng vẻ của con đường, tiếng ầm ĩ nghèn nghẹn của một chiếc xe hơi vẳng lại từ xa xôi, mất theo với cơn gió làm rơi lại mùi hương của những vườn cây giữa những mùi long não của đêm tối.

- Nếu chỉ có thể... Không. Những giấc mơ, thật là tệ hại. Những con vật.

Tchen lập lại:

“Những con vật... Nhất là những con bạch tuộc. Và tôi không bao giờ quên được”.

Kyo, mặc dầu những khoảng không rộng lớn của đêm tối, cảm thấy gần gũi với Tchen như trong một căn phòng khóa kín.

- Như vậy đã lâu chưa?

- Đã lâu lắm rồi. Mấy lúc sau này, thường xảy ra ít hơn. Và tôi chỉ nhớ đến có những việc ấy. Thông thường tôi không thích hồi tưởng lại. Nhưng không được: cuộc đời tôi không lùi vào quá khứ, nó được phô bày trước mặt tôi.

Im lặng.

“... Điều duy nhất mà tôi lo sợ - lo sợ - là giấc ngủ. Và mỗi ngày tôi đều ngủ...”

Mười giờ đã điểm. Có tiếng người xô xát với nhau, bằng giọng ngắn ngủn eo éo của người Trung Hoa, nơi tận cùng của đêm tối.

“Hoặc là trở nên điên cuồng. Các con bạch tuộc ấy, đêm và ngày, cả một đời người... Và người ta không bao giờ giết người, khi người ta điên, hình như vậy... Không bao giờ”.

- Những giấc mơ của anh không thay đổi sao?

Tchen biết Kyo muốn ám chỉ điều gì.

- Tôi sẽ nói cho anh biết sau vụ... họ Tưởng.

Kyo đương nhiên nhìn nhận rằng gã đang đánh liều cuộc đời của chính gã, và gã sống giữa những người khác đang biết rằng cuộc đời của họ bị đe dọa mỗi ngày: lòng can đảm không khiến Kyo phải ngạc nhiên. Nhưng đây là lần đầu tiên anh bắt gặp sự mê hoặc của cái chết nơi người bạn hình dạng trông không rõ lắm đang nói bằng một giọng lơ đãng – như thể những lời nói của Tchen đã bị khêu dậy bởi mãnh lực của đêm tối cũng như của nỗi lo âu, bởi sự thầm kín đầy quyền uy của một phiền muộn, niềm yên lặng và cơn mỏi mệt... Thế nhưng, - giọng nói của gã vừa mới thay đổi.

- Anh nghĩ đến việc ấy... với sự lo âu phải không ?

- Không. Với...

Tchen ngập ngừng:

“Tôi tìm kiếm một chữ nào mạnh hơn chữ vui mừng. Dù theo cách nói của người Trung Hoa. Một... sự khuây khỏa hoàn toàn. Một cái gì như là... phải nói sao đây ?... tôi cũng không biết nữa. Chỉ có một thứ nghe thâm trầm hơn nó. Xa cách với con người hơn, gần hơn với... Anh có biết thuốc phiện không ?

- Biết qua thôi.

- Vậy thì tôi khó mà giải thích cho anh. Gần hơn với sự kiện mà các anh gọi là sự xuất thần. Phải. Nhưng ít sương khói hơn. Thâm trầm hơn. Không bay bổng. Một sự xuất thần dọn về... dọn về địa ngục.

- Anh cảm thấy như vậy là do một ý nghĩ à ?

- Phải: chính cái chết của tôi.

Cũng vẫn giọng nói lơ đãng ấy. Tchen sẽ tự tử, Kyo thầm nghĩ. Gã đã nghe cha anh nói khá nhiều để biết rằng người nào tìm kiếm sự tuyệt đối một cách mê đắm như vậy chỉ có thể tìm ra nó trong cảm giác mà thôi. Khao khát tuyệt đối, sự bất tử, do đó lo sợ cái chết: Tchen đáng lẽ phải là kẻ hèn nhát; nhưng gã cảm thấy, cũng như bất cứ một nhà thần bí nào, rằng điều tuyệt đối mà gã kiếm tìm chỉ có thể bắt được trong giây lát. Chắc hẳn từ đó nảy sinh thái độ hờ hững đối với bất cứ một điều gì đã không hướng tới cái giây phút nối kết nó vào với gã trong một sự chiếm hữu làm choáng ngộp. Từ nơi hình dáng người ấy mà ngay cả Kyo cũng không trông thấy, toát ra một sức mạnh mù quáng đã ngự trị nó, vật chất không hình thể tạo nên điều bất hạnh. Người đồng chí ấy giờ đây im lặng trở lại, mơ màng đến những quang cảnh ghê tởm quen thuộc, có một cái gì điên khùng, nhưng cũng có một cái gì thiêng liêng – sự hiện diện của những gì phi nhân vẫn luôn luôn có tính cách thiêng liêng. Có thể gã sẽ giết họ Tưởng cốt để tự sát. Tìm nhìn lại trong bóng tối khuôn mặt nhọn với đôi môi dày ấy, Kyo cảm thấy mình giao động, niềm xao xuyến nguyên thủy đã đồng thời ném Tchen vào với những con bạch tuộc trong giấc ngủ và cái chết.

- Ba tôi nghĩ rằng, - Kyo chậm rãi nói, - nơi thâm tâm của con người là mối xao xuyến, mớ ý thức về sự bất hạnh của chính mình, nơi phát sinh tất cả những mối lo sợ, ngay cả mối lo sợ cái chết... nhưng thuốc phiện sẽ giải thoát khỏi những điều ấy, và đó chính là ý nghĩa của nó.

- Bao giờ người ta cũng tìm thấy điều ghê tởm nơi chính mình. Chỉ cần tìm xuống khá sâu một chút: may thay, người ta còn có thể hành động; nếu Mạc Tư Khoa tán thành cũng thế thôi; nếu Mạc Tư Khoa phản đối, giản dị nhất là lờ đi. Tôi sắp đi đây. Anh muốn ở lại không ?

- Tôi muốn trước tiên gặp mặt Possoz. Và anh sẽ không đi được đâu: anh không có giấy hộ chiếu.

- Tôi sẽ đi. Chắc chắn.

- Bằng cách nào ?

- Không biết nữa. Nhưng tôi đi. Chắc chắn tôi sẽ đi.

Quả thật, Kyo cảm thấy ý chí của Tchen vào lúc này chỉ giữ một vai trò rất nhỏ bé. Nếu định mệnh có phảng phất một nơi nào đó thì, đêm nay, nó đang ở bên cạnh Tchen.

- Anh cho rằng điều quan trọng phải là chính anh tổ chức cuộc mưu sát Tưởng Giới Thạch sao ?

- Không... Và thế nhưng, tôi lại không muốn để một người khác làm việc đó.

- Vì anh không mấy tin tưởng à ?

- Bởi vì tôi không muốn người đàn bà mà tôi yêu lại bị người khác hôn.

Câu nói làm bật lên trong Kyo tất cả sự đau khổ mà anh đã quên rồi: bỗng dưng Kyo cảm thấy cách biệt với Tchen. Hai người đến bên dòng sông. Tchen cắt đứt sợi dây của một trong số những ca nô đang cột ở đó, và rời bến. Kyo không còn trông thấy Tchen nữa, nhưng anh nghe tiếng vỗ của mái chèo vang lên từng quãng đều đặn át mất tiếng sóng vỗ nhẹ vào bở. Kyo hiểu rõ các phần tử khủng bố. Họ không đặt những câu hỏi, họ thuộc vào một nhóm: những côn trùng giết người, họ sống bằng sự ràng buộc vào với một tổ ong bé nhỏ. Nhưng Tchen tiếp tục nghĩ ngợi mà không thay đổi nhịp bước, Kyo hướng về văn phòng Hải cảng “Tàu của Tchen sẽ bị chận lại lúc khởi hành...”

Kyo đi đến những tòa nhà rộng lớn được quân đội canh giữ, gần như trống vắng so với các tòa nhà của Quốc tế III. Nơi hành lang, các binh sĩ đang ngủ hoặc đang chơi bạc. Anh tìm người bạn không khó khăn. Đầu tròn vo như trái táo, da mặt sần của người trồng nho, râu ngả màu xám để theo lối người gô loa, mặc quân phục kaki, - Possoz trước kia là một người thợ theo chủ nghĩa nghiệp đoàn vô chính phủ tại La Chaux des Fonds, sang nước Nga sau chiến tranh và trở thành phần tử bônsơvích. Kyo quen biết với ông ta tại Bắc Kinh và tin tưởng nơi ông. Hai người bình thản siết tay nhau: tại Hán Khẩu người nào trở về cũng đều là người khách thông thường nhất.

- Các phu khuân hàng hiện đang ở đấy, - một binh sĩ nói.

- Bảo chúng đến đây...

Người binh sĩ bước ra. Possoz quay sang phía Kyo:

- Cậu cũng thấy là tôi bất cần điều gì cả chớ, cậu bé ? Người ta báo trước cho văn phòng Hải cảng có ba trăm chiếc tàu, không có đến mười chiếc...

Hải cảng nằm ngủ dưới những cánh cửa sổ được mở ra: không một tiếng còi tàu, chỉ nghe có tiếng nước vỗ vào bở và cột nhà sàn. Một vừng sáng nhợt nhạt rộng lớn lướt qua các bức tưởng của căn phòng: những ngọn đèn pha của các pháo hạm xa xôi vừa rọi quét dòng sông. Một tiếng chân bước.

Possoz rút khẩu súng lục ra khỏi bao, đặt lên bàn giấy.

- Họ đã tấn công vệ binh đỏ bằng thanh sắt, ông ta nói với Kyo.

- Vệ binh đỏ được võ trang.

- Hiểm họa không phải do nơi sự kiện họ đánh đập các vệ binh, cậu bé ạ, nó do nơi sự kiện các vệ bình đỏ được gởi sang từ hàng ngũ của họ.

Ánh sáng đèn pha rọi trở lại, làm in lên bức tưởng màu trắng cuối phòng chiếc bóng khổng lồ của hai người, quay trở ra đêm tối ngay vào lúc các phu khuân hàng đi vào: bốn, năm, sáu, bảy. Mặc áo thun màu xanh lơ, một người ở trân. Những cái còng. Những khuôn mặt khác nhau, nhìn không rõ lắm trong bóng tối; những đều có chung một vẻ mặt căm hận vô cùng. Cùng với họ, hai vệ binh người Trung Hoa, mang bên hông khẩu súng lục Nagan. Các phu khuân vác vẫn bị còng vào nhau. Nét mặt căm hận vừa pha trộn vẻ sợ hãi.

- Vệ binh là những người thợ... - Possoz nói bằng tiếng Trung Hoa.

Im lặng.

- Nếu họ là vệ binh, thì cũng để phục vụ cho Cách mạng, chớ không cho họ.

- Và để sống! – Một người phu khuân hàng nói.

- Thật là công bình việc các khẩu phần được dành cho những người nào chiến đấu. Các anh muốn phải làm sao đây? Đánh bạc à?

- Chúng tôi muốn phân phát cho mọi người.

- Một vài người đã không có được khẩu phần. Chính phủ quyết định tỏ ra rất mực khoan hồng với các phần tử vô sản, ngay cả khi họ lầm lẫn. nếu ở nơi nào vệ binh đó cũng bị giết, các tướng lãnh và người ngoại quốc sẽ chiếm lại quyền hành như trước, kìa các anh cũng biết rõ mà. Rồi thì sao? Các anh muốn vậy phải không?

- Trước kia, người ta được ăn.

- Không, Kyo nói với các người thợ: trước kia người ta không được ăn. Tôi biết vậy vì tôi đã là phu bến tàu. Và chết để mà chết, cũng cầm bằng như chết để thành nhân...

Tròng trắng của tất cả những cặp mắt ấy nơi le lói ánh sáng yếu ớt đều nở lớn ra một cách vô cảm giác; họ tìm cách trông rõ hơn cái gã có dáng dấp người Nhật, mặc áo thun dài tay, nói bằng giọng miền Hoa Bắc, và tự nhận là cu li trước kia.

- Những lời hứa hẹn, - một người trong số thợ ấy khẽ đáp.

- Phải, một người khác nói. Chúng tôi có trước hết cái quyền đình công và chết đói. Anh tôi đang ở trong quân đội. Tại sao người ta đã đuổi ra khỏi sư đoàn những binh sĩ nào yêu cầu thành lập các Hiệp hội binh sĩ.

Giọng nói cất cao.

- Các anh tưởng là cuộc Cách mạng được thực hiện trong một sớm một chiều sao? Possoz hỏi.

- Người Nga đã làm những gì họ muốn!

Bàn cãi rõ vô ích: chỉ cần tìm hiểu xem cuộc nổi loạn sâu rộng đến mức nào.

- Tấn công vệ binh đỏ là một hành động phản cách mạng, đáng tội tử hình. Các anh cũng biết chớ.

Một lát sau.

- Nếu người ta trả lại tự do cho các anh, các anh sẽ làm gì?

Họ nhìn nhau, bóng tối không cho phép trông thấy vẻ mặt của họ. Mặc dù những khẩu súng lục, những cái còng, Kyo cảm thấy bầu không khí đổi chác đang được chuẩn bị theo lối người Trung Hoa, mà anh thường thấy xảy ra trong cuộc Cách mạng.

- Có việc làm không? – Một tù nhân hỏi.

- Bao giờ có.

- Vậy thì trong khi chờ đợi, nếu vệ binh đỏ ngăn cản không cho chúng tôi ăn, chúng tôi sẽ tấn công vệ binh đỏ. Tôi không có ăn từ ba ngày nay. Không được ăn một miếng nào cả.

- Có thật là trong tù người ta được ăn, - một trong số thợ nãy giờ không nói gì cả lên tiếng hỏi.

- Nhà ngươi sẽ rõ...

Possoz bấm chuông không nói thêm lời nào nữa cả, và các dân quân dẫn tù nhân đi.

- Chính cái đó mới thật là phiền phức, - ông ta lên tiếng trở lại, lần này bằng tiếng Pháp. – Chúng bắt đầu tưởng rằng ở trong tù người ta muốn chiều chúng.

- Tại sao ông lại không cố thuyết phục họ thêm nữa khi ông cho vời họ lên?

Possoz nhún vai một cách buồn rầu.

- Này cậu bé, tôi đã cho vời chúng vì tôi vẫn hy vọng rằng chúng sẽ nói với tôi những lời nào khác. Và dù vậy còn có những đứa khác, những đứa làm việc mười lăm, mười sáu giờ mỗi ngày không hề kêu ca một lời nào, và chúng sẽ làm việc như vậy cho đến bao giờ chúng ta được yên ổn, như vậy...

Cách diễn tả theo lối người Thụy Sĩ làm Kyo ngạc nhiên. Possoz mỉm cười và hàm răng của ông, giống như đôi mắt của những người phu khuân hàng lúc nãy, sáng lên trong ánh sáng lờ mờ, dưới hàm râu mép rối rắm.

- Ông thật may mắn giữ được hàm răng như vậy với quãng đời chiến đấu của ông.

- Không đâu, cậu bé ạ! Đó là một bộ răng giả mà tôi đặt làm tại Chang Cha. Các nha sĩ không có vẻ gì bị Cách mạng đụng chạm đến. Và cậu thì sao? Cậu là phái viên à ? Cậu đang làm gì ở đây?

Kyo giải thích với ông, không nói về Tchen. Possoz lắng nghe, mỗi lúc một thêm lo lắng.

- Tất cả những chuyện ấy, cậu bé à, có thể xảy ra lắm và thật là đáng tiếc. Tôi đã làm việc nơi xưởng đồng hồ trong mười lăm năm: tôi biết rõ những bộ phận của máy móc tùy thuộc lẫn nhau ra sao. Nếu không tin tưởng nơi Quốc tế III thì đừng nên vô Đảng.

- Phân nửa Quốc tế III nghĩ rằng chúng ta cần phải thành lập các Xô viết.

- Có một chánh sách chung hướng dẫn chúng ta, cần phải theo nó.

- Và giao trả vũ khí. Một chính sách đưa chúng ta tới chỗ bắn vào thành phần vô sản thì thiết yếu đó là một chính sách hỏng. Khi nông dân chiếm ruộng đất, các tướng lãnh dàn xếp để thỏa hiệp với một vài đoàn quân Cộng sản tham gia đàn áp. Ông có chấp nhận bắn vào nông dân hay không ?

- Cậu bé ạ, nhân vô thập toàn: tôi sẽ bắn bổng và tôi tin chắc bạn bè chúng ta sẽ làm như vậy. Tôi mong chuyện ấy không xảy ra. Nhưng đó không phải là điều chính yếu.

- Hãy cố hiểu, ông bạn già ạ: tương tự như tôi trông thấy một gã đang nhắm bắn ông, vậy mà người ta lại đi bàn cãi về hiểm họa của các viên đạn súng lục... Tưởng Giới Thạch không thể nào không tàn sát chúng ta. Và sau đó các tướng lãnh ở đây, những “đồng minh” của chúng ta, cũng sẽ hành động như vậy! Và sẽ được xem là hợp lý. Chúng ta sẽ bị tàn sát không sót một người nào, mà không giữ gìn được thanh thế của Đảng, đảng mà chúng ta kéo lê vô nhà chứa mỗi ngày cùng với một lô tướng lãnh, như đó là chỗ của chúng ta...

- Nếu mỗi người đều làm theo sở thích của mình, mọi việc đều kể như vứt đi. Nếu Quốc tế III thành công, người ta sẽ la lên: Hoan hô! Và dù sao người ta cũng không sai lầm. Nhưng nếu chúng ta có bắn vào chân Quốc tế III chắc chắn cũng sẽ bắn trật và điều cốt yếu là Quốc tế III phải thành công... Và người ta ra lệnh cho các phần tử Cộng sản bắn vào nông dân, tôi biết rõ là họ đồn như vậy, nhưng cậu có chắc chắn không chớ, chắc chắn là sẽ như vậy thật không ? Cậu không có tận mắt trông thấy, và dù sao, tôi biết rõ là cậu không cố ý nhưng dù sao,... tin như vậy cũng khiến cho cái thuyết của cậu được ổn...

- Người ta đồn đại như vậy trong hàng ngũ chúng ta cũng đã đủ rồi. Hiện tại không phải là lúc mở ra những cuộc điều tra mất sáu tháng.

Tại sao lại bàn cãi? Không phải chính Possoz mà Kyo muốn thuyết phục, mà những người tại Thượng Hải; và chắc hẳn giờ đây họ đã được thuyết phục xong, giống như quyết định của anh đã được kiên định thêm bởi ngay chính Hán Khẩu, bởi khung cảnh mà anh vừa chứng kiến. Anh ước muốn có một điều: ra đi. Một hạ sĩ người Trung Hoa đi vào, mọi đường nét trên khuôn mặt đều chảy dài xuống và thân hình hơi cong về phía trước, giống như hình người bằng ngà uốn theo đường cong của cái ngà.

- Người ta có bắt được một người trốn đi trên tàu.

Kyo chờ đợi.

- Hắn cho rằng ông đã cho phép hắn rời Hán Khẩu. Hắn là một con buôn tên Dong Tioun.

Kyo tìm lại được hơi thở.

- Không có cấp một giấy phép nào cả. – Possoz nói. – Không dính líu gì đến tôi. Gởi hắn đến cảnh sát.

Những người giàu có bị bắt giữ thì kêu ca với một vài người công chức; đôi khi họ được gặp mặt riêng và lo lót tiền bạc. Khôn ngoan hơn là để bị xử bắn mà không thử làm một điều gì.

- Khoan đã!

Possoz lôi ra một bản danh sách dưới tấm bìa lót tay, lẩm bẩm đọc những tên.

- Được rồi. Tên hắn cũng có ở đây. Hắn đã bị theo dõi. Cảnh sát hãy định đoạt với hắn!

Viên hạ sĩ bước ra. Bản danh sách, một tờ giấy tập, còn nằm lại trên tờ giấy chậm. Kyo vẫn luôn nghĩ đến Tchen.

- Đó là bản danh sách những người bị theo dõi, Possoz nói, trông thấy cái nhìn của Kyo cứ chăm chú lên tờ giấy. Những người gần đây nhất được ghi nhận bằng điện thoại, trước khi tàu rời bến – bao giờ tàu rời bến...

Kyo chìa bàn tay ra. Mười bốn cái tên. Không có tên Tchen. Không thể nào Vologuine lại không biết rằng gã sắp sửa cố rời Hán Khẩu càng sớm càng hay. Và, dù một cách hoàn toàn tình cờ, thông báo sự ra đi khả dĩ ấy của gã cùng chỉ giản dị một sự thận trọng vậy thôi. “Quốc tế III không muốn nhận lãnh trách nhiệm đã giết chết Tưởng Giới Thạch, Kyo thầm nghĩ; nhưng có thể là nó cũng chờ đợi tai họa xảy đến mà không lấy làm tuyệt vọng... Phải chăng vì vậy mà những câu trả lời của Vologuine có vẻ lấp lửng ?...” Anh trả lại bản danh sách.

“Tôi sẽ ra đi”, Tchen đã nói. Sự đến đây bất chợt của gã, những lời ởm ờ của Vologuine, bản danh sách. Kyo hiểu rõ tất cả; nhưng mỗi cử chỉ của Tchen lại làm cho gã gần thêm với kẻ sát nhân, và ngay cả các sự việc hình như cũng bị lôi cuốn theo định mạng của gã. Những con phù du xào xạc quanh ngọn đèn nhỏ. “Có lẽ Tchen là một con phù du, ẩn giấu ánh sáng của chính mình, mờ ánh sáng mà gã sắp sửa tiêu hủy... Có lẽ ngay cả chính con người... “ Phải chăng bao giờ người ta cũng trông thấy sự bất hạnh của người khác ? Phải chăng mặc dù không giống con phù du, chính Kyo giờ đây cũng muốn trở về Thượng Hải càng sớm càng hay, duy trì các phân đội chiến đấu bằng bất cứ giá nào ? Người sĩ quan trở lại, nhờ đó anh có thể chia tay với Possoz.

Kyo tìm thấy lại sự yên tĩnh về đêm. Không một hồi còi, chỉ có tiếng nước chảy. Dọc theo hai bên bờ, gần bên các ngọn đèn lồng lách tách tiếng côn trùng, những người cu li ngủ trong điệu bộ của những người bệnh dịch. Đó đây, trên các vỉa hè, những tờ bích chương nhỏ màu đỏ, hình tròn giống như các nắp cống; trên đó có một chữ duy nhất : Đói. Như lúc này với Tchen, Kyo cảm thấy cũng trong đêm nay, như trên toàn cõi nước Trung Hoa và trải suốt phần đất miền Tây cho đến phân nửa Âu châu, có những người cũng phân vân như anh, bị giày vò bởi cùng một nỗi thống khổ giữa kỷ luật và sự tàn sát các người đồng đảng. Những người phu khuân hàng đang chống đối không hiểu thấu. Nhưng cho dù có hiểu thấu, làm sao chọn lựa hy sinh, ở đây, tại thành phố này nơi mà Tây phương đang chờ đợi vận mạng của bốn trăm triệu người, và có lẽ của cả chính họ, thành phố đang chợp mắt bên bờ sông trong một giấc ngủ lo âu vì đói khát – trong nỗi bất lực sự khốn cùng, niềm thù hận ?

❀ ❀ ❀

[1] Feng Yu Shiang: Tổng thống Trung Hoa dân quốc (1917 – 1918).