Ferral, quạt bằng tờ báo đã công kích Tổ hợp một cách dữ dội nhất, đến trễ nhất nơi phòng chờ đợi của Tổng trường Tài chánh: cả nhám, vị Thanh tra Tài chánh và của Tổ hợp các quỹ tiền tệ - người anh của Ferral đã khôn ngoan ngã bệnh một tuần lễ trước đó – vị đại diện Ngân hàng kinh doanh quan trọng nhất của nước Pháp và các vị đại diện của các cơ sở tính dụng. Ferral quen biết với tất cả: một người con trai, một người con rể, và các cựu công chức của vị Thanh tra Tài chánh và của Tổ hợp các quỹ tiền tệ sự liên hệ giữa Nhà nước và các cơ sở đã quá mật thiết để cho các cơ sở này không hẳn là không có lợi khi kết nạp các công chức sẽ tìm thấy một sự tiếp đón thuận tiện bên cạnh các cựu đồng nghiệp của họ. Ferral chú ý đến sự ngạc nhiên của họ: ông ta thường lệ đến trước họ; không trông thấy ông ta, họ đã nghĩ rằng ông ta đã không vời đến. Ông ta tự ý đến sau cũng làm cho họ ngạc nhiên. Họ khác biệt nhau về mọi phương diện: ý nghĩ mà ông ta dành cho họ, ý nghĩ mà họ dành cho ông ta, cách ăn mặc của họ. Hai hạng người khác nhau.

Họ được mời vào gần như ngay sau đó. Ferral không quen biết nhiều Tổng trưởng Tài chính. Nét mặt có vẻ thuộc một thời đại xa xưa nào phải chăng do nơi mái đầu bạc của ông, tóc nhiều giống như mái tóc giả của vị Nhiếp chính ? Khuôn mặt thanh tú với đôi mắt sáng, nụ cười rất niềm nở ấy – cựu nghị sĩ – phù hợp với lời truyền tụng về nếp lịch sự của Tổng trưởng, lời truyền tụng ấy đi đôi với lời truyền tụng về tính thô bạo của ông khi bị châm chọc. Ferral, trong khi mọi người ngồi xuống, nghĩ đến một câu chuyện vui nổi tiếng: Tổng trưởng, lúc bấy giờ là Tổng trưởng ngoại giao, khi lay lắc đuôi tôm của cái áo đang khoác trên người vị đặc sứ Pháo tại Marốc, đã làm dứt đường may ở lưng, đã bấm chuông: “Hãy mang đến cho vị đặc sứ cái đuôi tôm của tôi!” Kể lại bấm chuông ngay vào lúc người tìu phải khuất dạng: “Cái cũ nhất! Ông ta không xứng đáng mặc cái khác hơn!” Khuôn mặt của ông sẽ rất quyến rũ nếu không có cái nhìn hình như phủ nhận những gì mà cái miệng đã hứa hẹn: một con mắt bị thương vì tai nạn đã được thay bằng thủy tinh.

Họ đều ngồi xuống: Giám đốc của Tổ hợp các Quỹ tiền tệ ngồi bên mặt của Tổng trưởng, Ferral bên trái; các vị đại diện ở phía tận cùng văn phòng, trên một trường kỷ.

- Quí vị cũng đã biết, vị Tổng trưởng nói, vì lý do nào tôi đã triều thỉnh quý vị. Chắc hẳn quí vị đã có xem xét vấn đề. Tôi nhường lại cho ông Ferral, sẽ tóm tắt vấn đề và đưa ra quan điểm của ông.

Các vị đại diện kiên nhẫn chờ đợi Ferral, theo thông lệ, sẽ kể cho họ nghe những lời khoác lác. “Kính thưa quí vị, Ferral nói, trong mọt cuộc nói chuyện như thế này, người ta thường đưa ra những bản tổng kê lạc quan. Quí vị có trước mặt hồ sơ của Sở thanh tra tài chánh. Tình trạng của Tổng hợp, quả thật, tệ hại hơn sự phỏng đoán mà hồ sơ ấy đã mang lại. Tôi không phủ dụ quí vị bằng những thương mục dồi dào, những tín dụng bấp bênh. Tiêu sản mà Tổ hợp mắc phải, quí vị đều rõ cả, thật là hiển nhiên; tôi muốn lưu ý quí vị hai điểm liên quan đến tích sản của Tổ hợp mà không có một bản tổng kê nào có thể cho thấy, và do đó mới có lời kêu gọi quí vị trợ giúp.

“Thứ nhất, Tổ hợp là công trình duy nhất đạt tới tầm cô ấy mà nước Pháp có được tại Viễn Đông. Cho dù có bị thâm thủng, dù có cặn kẽ sự phá sản, cơ cấu của nó cũng vẫn còn nguyên vẹn. Hệ thống đại ký của nó, các thương cục của nó tại nội địa Trung Hoa, những mối liên hệ giữa khách hàng Trung Hoa với các công ty sản xuất đông Dương, tất cả những việc ấy đều có thật và có thể được duy trì. Tôi không quá lời khi cho rằng, đối với phân nửa khách hàng thuộc lưu vực sông Dương Tử, nước Pháp chính là Tổ hợp, cũng như Nhật Bản là cơ sở của Mitsubishi; tổ chức của chúng ta, quí vị cũng biết, có thể so sánh về kích thước với Standard Oil. Cuộc Cách mạng Trung Hoa không kéo dài mãi mãi.

Điểm thứ nhì: nhờ các mối liên hệ đã nối kết Tổ hợp với một phần lớn nền thương mại Trung Hoa, tôi đã góp phần một cách hữu hiệu nhất vào việc Tưởng Giới Thạch chiếm đoạt quyền hành.

Ngay từ bây giờ ông ta đã chấp thuận dành cho Tổ hợp lo việc thiết lập đường xe lửa của Trung Hoa, đã được hứa hẹn cho Pháp qua các hiệp ước. Quí vị cũng biết sự quan trọng của việc này. Chính trên yếu tố này mà tôi yêu cầu quí vị căn cứ để dành cho Tổ hợp sự trợ giúp mong cầu nơi quí vị; chính vì sự không biến mất khỏi á châu tổ chức hùng mạnh duy nhất đại diện cho xứ sở chúng ta tại đó – dầu cho nó không còn nằm trong tay những người sáng lập ra nó.”

Các vị đại diện xem xét tỉ mỉ bản tổng kê, mà thật ra họ đã biết rành rẽ và không còn tìm thấy thêm một điều gì khác: mỗi người đều chờ đợi vị Tổng trưởng lên tiếng.

- Không những chỉ liên hệ đến quyền lợi Quốc gia, vị này nói, nó còn liên hệ đến cả quyền lợi của các cơ sở, mà việc tín dụng cần phải tránh bị tổn hại. Sự sụp đổ của các cơ sở cùng tầm quan trọng với Ngân hàng Kỹ nghệ Trung Hoa, với Tổ hợp, chỉ làm phiền toái cho mọi người mà thôi... Ông ta nói với vẻ thờ ơ, tựa lên lưng ghế dựa, cái nhìn xa vắng, nhịp nhịp đều viết chì lên tờ giấy thấm nằm trước mặt. Các vị đại diện chờ đợi thái độ của ông rõ ràng hơn.

- Thưa ông Tổng trưởng, vị đại diện Pháp quốc Ngân hàng nói, xin ông Tổng trưởng cho phép tôi đưa ra một ý kiến có phần khác biệt. Tôi là người duy nhất ở đây không đại diện cho một cơ sở tín dụng nào, vì vậy tôi vô tư. Trong một tháng, nhìn sự phá sản tài chánh làm giảm sút số tiền ký thác, quả đúng như vậy; nhưng, sau sáu tháng, số tiền được rút ra sẽ tự nhiên chạy vô ngay những cơ sở quan trọng, có vẻ bảo đảm nhất. Sự sụp đổ của Tổ hợp, thay vì bất lợi cho các cơ sở mà quí vị đang có mặt tại đây là đại diện, có thể sẽ thuận lợi không chừng...

Trừ lý do đó ra, sự chơi trò may rủi với việc tín dụng bao giờ cũng là một hành động khinh xuất: sự vỡ nợ của mười lăm Ngân hàng địa phương có thể không có lợi gì cho các cơ sở, đó chỉ là do sự đòi hỏi của các biện pháp chính trị mà thôi...

“Tất cả chuyện ấy chỉ nói để mà nói, Ferral thầm nghĩ, nếu không phải Ngân hàng Pháp quốc e ngại chính họ phải nhập cuộc trả nợ nếu các cơ sở chịu trả”. Yên lặng. Cái nhìn cật vấn của vị Tổng trưởng bắt gặp cái nhìn của một trong số các vị đại diện: vẻ mặt của một Trung úy khinh kỵ binh, cái nhìn thiết yếu sẵn sàng nhận lấy sự khiển trách, giọng nói rõ ràng:

- Trái với những gì chúng ta thường bắt gặp trong các cuộc đàm đạo tương tự, tôi cần phải nói rằng tôi có phần nào ít bi quan hơn ông Ferral về toàn bộ các thương mục của bản tổng kê được đệ trình lên chúng tôi. Tình trạng các Ngân hàng của nhóm quả thật có thê thảm: nhưng một vài công ty có thể cứu vãn, dù dưới hình thức hiện tại.

- Chính cái toàn bộ của một công trình mới là những gì tôi yêu cầu quí vị duy trì, - Ferral nói. – Nếu Tổ hợp bị tiêu hủy, các công cuộc kinh doanh của nó mất hết ý nghĩa đối với nước Pháp.

- Trái lại, - một vị đại diện với khuôn mặt mảnh mai và thanh tú nói, - theo tôi dù sao ông Ferral cũng có vẻ lạc quan, riêng về tích sản chính yếu của Tổ hợp. Trái phiếu chưa được cấp phát...

Ông ta nói vừa nhìn mép áo ngoài của Ferral; Ferral, băn khoăn, dõi theo cái nhìn của ông, và cuối cùng chợt hiểu: Ferral là người duy nhất không đeo huy chương. Một cách cố ý. Người đối thoại, là một huân tước ngực gắn bội tinh, và nhìn với vẻ thù nghịch cái lỗ khuyết khinh thị ấy. Ferral bao giờ cũng chỉ chờ đợi sự kính trọng căn cứ vào uy quyền của chính mình.

- Ông biết rằng nó đã được cấp phát, ông ta nói, cấp phát và bảo đảm. Việc ấy liên quan đến các ngân hàng Hoa Kỳ chớ không liên quan đến các khách hàng sẽ nhận lãnh những gì người ta dành cho họ.

- Thử đặt giả thuyết. Ví như trái phiếu được bảo đảm, ai sẽ nói với chúng ta rằng các đường xe lửa sẽ được thiết lập ?

- Nhưng mà, - Ferral nói thoáng ngạc nhiên (người đối thoại không thể không biết câu trả lời của ông), - không có vấn đề các tài khoản lớn nhất quĩ được cấp phát cho Chính phủ Trung Hoa. Chúng sẽ được cấp phát trực tiếp từ các ngân hàng Hoa Kỳ cho các xí nghiệp đảm trách việc sản xuất vật liệu, thật là hiển nhiên. Nếu không, ông có tin rằng Hoa Kỳ sẽ cấp trái phiếu không ?

- Hẳn vậy. Nhưng mà Tưởng Giới Thạch có thể bị giết hoặc bị đánh bại; nếu phe bônsơvich sống lại, trái phiếu sẽ không được cấp phát. Riêng phần tôi, tôi không tin rằng Tưởng Giới Thạch duy trì được việc cầm quyền của ông ta. Các tin tức của chúng tôi cho biết rằng sự sụp đổ của ông ta được trông thấy trước mắt.

- Các phần tử Cộng sản bị đè bẹp ở khắp nơi, - Ferral trả lời. – Borodine vừa rời Hán Khẩu trở về Mạc Tư Khoa.

- Các phần tử Cộng sản, đúng vậy, những mà chủ nghĩa Công sản thì không. Trung Hoa sẽ không bao giờ trở lại như trước kia, và, sau sự chiến thắng của Tưởng Giới Thạch, những làn sóng cộng sản mới cũng đáng ngại...

- Theo ý kiến của tôi thì ông ta sẽ còn ngồi tại quyền trong mười năm nữa; nhưng mà có một công cuộc nào mà lại không hàm chứa một hiểm nguy nào đó không ?

(“Hãy chỉ nghe theo lòng can đảm của các người, ông ta thầm nghĩ, lòng can đảm này có bao giờ thốt lên với các người một lời nào đâu. Và Thổ Nhĩ Kỳ, khi nước này đã không trả lại cho các người một đồng xu nào và dùng tiền của các người để mua các khẩu đại bác đánh giặc thì sao ? Các người sẽ không thể một mình làm nên một công cuộc lớn lao nào cả. Bao giờ các người xong việc ăn nằm với nhà nước, các người xem sự hèn nhát của mình là sự khôn ngoan, và ngỡ rằng chỉ cần khéo léo là trở thành Vénus de Milo, thật là quá lắm.”)

- Nếu Tưởng Giới Thạch duy trì được việc cầm quyền, một vị đại diện trẻ tuổi, tóc quăn, nói bằng giọng dịu dàng, Trung Hoa sẽ tái lập sự tư trị quan thuế của họ. Người nào sẽ cho rằng, ngay cả trường hợp đồng ý với tất cả những giả thuyết do ông Ferral đưa ra, sự hoạt động của mình tại Trung Hoa sẽ không mất hết giá trị ngay mà chỉ cần các điều luật của Trung Hoa để biến nó thành số không ? Có thể có nhiều câu trả lời cho vấn đề này, tôi cũng biết vậy.

- Có nhiều, - Ferral nói.

- Dù vậy, - vị đại diện với khuôn mặt sĩ quan trả lời, - công cuộc ấy cũng không kém phần bấp bênh, hoặc giả, ngay cả khi chấp nhận rằng nó không bao hàm một hiểm nguy nào cả, nó vẫn bao hàm một tín dụng dài hạn, nói cho đúng, một cách tham dự vào sự sống chết của một công cuộc... Chúng ta đều biết rằng ông Germain đã suýt nữa đưa Ngân hàng tín dụng Lyon đến chỗ phá sản, vì đã quan tâm đến việc chế tạo thuốc nhuộm, dù đó là một trong số các cuộc kinh doanh hảo hạng của Pháp. Nhiệm vụ của chúng ta không phải là tham dự vào các công cuộc kinh doanh, mà là cho vay tiền có bảo đảm, và trong một thời hạn ngắn. Ngoài việc đó ra, chúng ta không còn có điều gì khác phải làm, nó thuộc thẩm quyền các ngân hàng kinh doanh.

Im lặng, một lần nữa. Im lặng kéo dài.

Ferral suy nghĩ về những lý do đã khiến vị tổng trưởng không can thiệp vào câu chuyện. Mọi người và chính cả ông ta, đều nói bằng một ngôn ngữ ước lệ và văn hoa giống như các công thức lễ mễ tại Á châu: với lại không có vấn đề tất cả chuyện đó lại không có bao nhiêu tính cách Trung Hoa. Những bảo chứng của Tổ hợp không đầy đủ, cùng là điều thật hiển nhiên; nếu không, ông ta có phải có mặt ở đây không ? Kể từ khi có chiến tranh những thiệt hại về trữ kim của Pháp (“theo lời các tờ báo làm tiền”, ông ta thầm nghĩ: sự giận dữ làm cho ông ta hăng máu) đã ứng vào các cổ phần và các trái vụ của những công cuộc kinh doanh thương mại qua sự đảm bảo của các cơ sở và các ngân hàng kinh doanh lớn, lên đến khoảng 40 tỉ - vượt hơn một cách rõ rệt thỏa ước Francfort. Một cuộc kinh doanh thất bại tốn nhiều huê hồng hơn một cuộc kinh doanh thành công, và chỉ có vậy. Nhưng cuộc kinh doanh thất bại đó còn phải được trình bày với các cơ sở bởi một trong số các đại diện của họ. Họ sẽ không chi tiền, ngoại trừ trường hợp Tổng trưởng can thiệp một cách chính thức, vì Ferral không thuộc về số họ. Không lập gia đình: vấn đề đàn bà. Bị nghi ngờ hút thuốc phiện. Ông ta xem thường huy chương Bắc đẩu bội tinh. Quá kiêu hãnh để có thể hoặc a duy theo thời hoặc đạo đức giả. Có lẽ chủ nghĩa đậm màu cá nhân chỉ có thể phát triển đầy đủ nơi một con người hèn mọn giả đạo đức: không phải do ngẫu nhiên mà Borgia trở thành đứa Giáo hoàng... không phải ở vào cuối thế kỷ XVIII, trong số các nhà cách mạng say nghĩa khí mới thấy rong chơi những phần tử cá nhân chủ nghĩa bậc nhất, mà là ở vào thời Phục hưng, trong một cơ cấu xã hội thấm nhuần Thiên chúa giáo, thật là hiển nhiên...

- Thưa ông Tổng trường, - người đại diện lớn tuổi nhất nói, vừa nhai các vần và bộ rau mép ngắn ngủi, trắng như mái tóc dợn sóng của ông. – chúng tôi cần phải sẵn sàng để tiếp tay với nhà nước, điều ấy hiển nhiên. Dĩ nhiên. Chắc ngài cũng rõ...

Ông ta gỡ kính một mắt, và cử động của đôi bàn tay với các ngón tay khẽ hé ra của ông trở thành những cử chỉ của người mù.

“Nhưng mà, dù sao, cũng cần phải biết theo biện pháp nào đã chớ! Tôi không cho rằng mỗi người trong chúng tôi lại không thể đóng góp một số tiền 5 triệu. được rồi.

Vị Tổng trưởng khẽ nhún vai.

- Nhưng không phải chính chuyên ấy, vì bởi Tổ hợp cần phải hoàn trả ít lắm cũng 250 triệu tiền ký thác. Thì sao đây ? Nếu Nhà nước cho rằng cuộc phá sản có tầm mức quan trọng như vậy là phiền phức, Nhà nước có thể tự mình tìm ra số vốn; để cứu các nhà ký thác người Âu, người Á, Ngân hàng Pháp quốc và Chính phủ Đông Dương dù sao cũng có nhiều quyền hạn hơn chúng tôi. Chúng tôi cũng có những nhà ký thác và những cổ đông của mình. Mỗi người trong số chúng tôi có mặt ở đây đều đại diện cho cơ sở của mình. (“Hẳn nhiên là, Ferral thầm nghĩ, nếu vị Tổng trưởng cho biết hẳn hoi sẽ không còn những người ký thác, không có những cổ đông.”)

- ... Vị nào trong số chúng tôi có thể xác nhận rằng các cổ đông của mình sẽ tán thành một số tiền cho vay nhằm vào việc duy trì một cơ sở đang bị lung lay ?

Nhưng gì mà các cổ đông đang nghĩ, kính thưa ông Tổng trưởng – và không chỉ có họ mà thôi -, chúng tôi đã biết rất rõ: là thị trường cần được mở rộng, những công cuộc kinh doanh nào không sống được cần phải bị hủy bỏ, duy trì chúng một cách giả tạo sẽ là một sự phục vụ tồi tệ nhất dành cho mọi người. Hiệu quả của việc cạnh tranh, tạo thành sức sống của nền thương mại Pháp sẽ như thế nào, nếu những công cuộc kinh doanh suy sụp được tự động duy trì ?

(“Ông bạn ạ, Ferral thầm nghĩ, cơ sở của ông bạn tháng rồi đã yêu cầu Nhà nước gia tăng 32 phần trăm các thuế biểu, chắc hẳn để làm dễ dàng việc cạnh tranh”).

- ... Thì sao ? Nghiệp vụ của chúng tôi là cho vay tiền có bảo chứng, như đã được qui định một cách thật xác đánh. Những bảo chứng mà ông Ferral đề nghị với chúng tôi... quí vị cũng đã nghe ông Ferral nói gì rồi. Giờ đây Nhà nước có muốn thế chỗ ông Ferral và sẽ dành cho chúng tôi những bảo đảm nhờ đó chúng tôi sẽ chấp thuận cho Tổ hợp những khoản tiền đang cần hay không ? Tóm lại, Nhà nước có kêu gọi đến lòng tận tụy của chúng tôi mà không phải đền bù hay là sẽ yêu cầu chúng tôi – Nhà nước chớ không phải ông Ferral – hãy hỗ trợ một chiến dịch tài chánh, kể cả trong một thời hạn lâu dài? Trong trường hợp thứ nhất phải không, lòng tận tụy của chúng tôi sẽ hết lòng đối với Nhà nước, nhưng mà dù sao cũng cần phải quan tâm đến các cổ đông của chúng tôi; trường hợp thứ hai, nhà nước dành cho cúng tôi những bảo chứng nào đây ?

- “Ngôn ngữ mờ ám hoàn toàn, -Ferral thầm nghĩ – Nếu mình và họ không đang diễn mọt hí kịch, vị Tổng trưởng sẽ đáp lời... Tôi thích cái ý vị khôi hài của hai chữ tận tụy. Phần cốt yếu của các lợi tức của quí vị đến từ các mối liên hệ giữa quí vị với Nhà nước. Quí vị sống bằng các món tiền huê hồng, tùy theo tầm quan trọng của Cơ sở, chớ không bằng sự làm việc cũng không bằng sự hiệu quả. Năm nay Nhà nước đã dành cho quí vị một trăm triệu dưới hình thức này hay hình thức khác; Nhà nước và xin hàng”. Nhưng ông Tổng trưởng không nói như vậy. Ông Tổng trưởng lấy ra từ ngăn kéo của bàn giấy một hộp kẹo dẻo, và mời mọi người. Mỗi người dùng một viên, ngoại trừ Ferral. Giờ đây ông ta biết được ý muốn của những vị đại diện Ngân hàng; chi tiền, bởi vì không thể rời khỏi văn phòng này mà không chấp nhận một điều gì đó cho vị Tổng trưởng, nhưng chỉ càng ít càng hay. Riêng phần vị này... Ferral chờ đợi, tin chắc rằng vị nầy đang suy nghĩ: “Choiseul ở vào chỗ của mình sẽ ưng hành động như thế nào? ” Chắc là: Vị Tổng trưởng không kêu gọi nơi các vị quyền tước những tấm gương ý chí mà là những bài học về tư thế hay là những bài học trớ trêu. “Vị phụ tá giám đốc Tổ hợp các quỹ tiền tệ, ông ta nói vừa gõ nhẹ viết chì lên bàn, sẽ nói với quí vị giống như tôi rằng tôi không thể dành cho quí vị những bảo đảm nếu không có cuộc bầu phiếu tại Quốc hội. Tôi triệu thỉnh quí vị bởi vì vấn đề chúng ta đang bàn cãi liên hệ đến danh dự của nước Pháp; quí vị có tin rằng lôi vấn đề ấy ra trước dư luận quần chúng là một cách bảo vệ thanh danh đó không ?

- Hẳn nhiên, hẳn nhiên, nhưng mà xin ngài Tổng trưởng cho phép.

Im lặng; những vị đại diện miệng nhai kẹo, lẩn trốn vào một vẻ trầm ngâm, sợ nếu mở miệng giọng nói họ sẽ lơ lớ khó nghe. Vị Tổng trưởng, không mỉm cười, nhìn hết người này đến người khác, và Ferral, ngồi bán diện phó có con mắt thủy tinh của vị Tổng trưởng, nhìn thấy ông giống như một con chim anh vũ to lớn màu trắng, im lìm và u sầu giữa các loài chim.

- Tôi nhận thấy, - vị Tổng trưởng lên tiếng trở lại, - rằng chúng ta đồng ý về điểm này. Dù có hình dung vế đề như thế nào, những số tiền ký thác vẫn phải được hoàn trả. Chính phủ Đông Dương sẽ đóng góp một phần trăm vào cuộc cứu trợ Tổ hợp. Phần của quí vị có thể tới bao nhiêu?

Giờ đây, mỗi người đều mải miết nhai kẹo. Sự khoái lạc nho nhỏ, Ferral thầm nhủ. Ông ta muốn giải khuây, nhưng không có kẹo thì kết quả vẫn như vậy... Ông biết rõ giá trị của lập luận do vị Tổng trưởng đưa ra. Chính anh của ông đã trả lời với những người yêu Tổ hợp các quỹ tiền tệ một sự cải hoán mà không có bầu phiếu tại Quốc hội: “Tại sao sau đó tôi lại không tự tiện trao hai triệu cho cô bạn bé bỏng của tôi ?”

Im lặng. Một khoảng im lặng dài hơn tự nãy giờ. Các vị đại diện thầm thì với nhau.

- Thưa ông Tổng trưởng, - Ferral nói, - nếu những công cuộc an toàn của Tổ hợp hoạt động trở lại, bằng cách này hay cách khác; nếu những số tiền ký thác dù thế nào vẫn phải được hoàn trả, ngài có nghĩ cần nên hy vọng là một sự nỗ lực lớn lao hơn nữa không, và tất nhiên là không loại bỏ việc Tổ hợp cần phải được duy trì ? Sự hiện hữu của một tổ chức thuộc người Pháp rộng lớn đến mức đó phải chăng đã không có một mức quan trọng ngang với một vài trăm triệu tiền ký thác dưới mắt của Nhà nước ?

- Năm triệu không là một con số quan trọng, thưa quí vị, - vị Tổng trưởng nói, - Tôi có cần phải kêu gọi một cách gấp rút hơn nữa lòng tận tụy mà quí vị vừa nói không ? Tôi biết rằng quí vị và các Hội đồng của quí vị cố tránh sự kiểm soát của Nhà nước đối với các Ngân hàng. Quí vị có tin rằng sự sụp đổ của các công cuộc giống như Tổ hợp sẽ không thúc đẩy dư luận quần chúng yêu cầu phải có quyền kiểm soát đó một cách có thể trở nên khẩn thiết và, có lẽ, khẩn cấp hay không ?

Càng lúc càng có tính cách Trung Hoa hơn, Ferral thầm nghĩ. Điều đó chỉ muốn nói duy nhất một điều: “Hãy chấm dứt đề nghị với tôi những năm triệu lố bịch. Quyền kiểm soát các ngân hàng là một sự đe dọa phi lý khi nó được thi hành bởi một chính phủ mà chính sách đi ngược lại với những biện pháp cùng loại. Và vị Tổng trưởng không thật sự muốn sử dụng đến các biện pháp đó nhiều hơn một vị đại diện đã nắm trong tay cơ sở Havas lại muốn phát động một chiến dịch báo chí chống lại vị Tổng trưởng. Nhà nước không thể tranh chấp với các ngân hàng một cách nghiêm trọng hơn sự tranh chấp của các ngân hàng với Nhà nước. Bao nhiêu là sự a tòng: nhân sự chung, quyền lợi, tâm lý. Sự tranh chấp giữa các trưởng nhiệm sở của cùng một thương cục, và thế nhưng thương cục vẫn tồn tại. Nhưng một cách khó nhọc. Giống như mới đây tại Astor, ông ta chỉ cứu vãn được thể diện vì đã bắt buộc không được tỏ ra nhụt chí và để lộ một vẻ tức giận nào cả. Nhưng ông ta đã bị hạ: giá trị cốt yếu nơi con người ông vốn được làm bằng sự hữu hiệu, không có gì đến bù được việc ông ta phải đối diện trong tư thế nhục nhã này với những mẫu người ấy mà bao giờ ông ta cũng khinh miệt và phương cách của họ. Ông ta yếu kém hơn họ và như vậy, tất cả ý nghĩ của ông đều trở nên hoài công, cho dù có được đặt trong hệ thống của nó.

- Thưa ông Tổng trưởng – vị đại diện lớn tuổi nhất nói, - chúng tôi nhất quyết chứng tỏ một lần nữa thiện chí của chúng tôi đối với Nhà nước, nhưng, nếu không những bảo đảm, chúng tôi không thể, đối với các cổ đông của chúng tôi, hình dung được một kinh phí dành cho Tổ hợp cao hơn số tiền ký thác phải hoàn trả, và bảo đảm bằng sự thu hồi trở lại rằng chúng tôi sẽ thực hiện những công cuộc an toàn của nhóm. Có trời chứng giám rằng chúng tôi hành động là vì tuân theo quyền lợi tối thượng của Quốc gia.

Nhân vật này, Ferral thầm nghĩ, quả thật là quái gở, với dáng vẻ một giáo sư về hưu biến thành một Oedipe đui mù. Cũng như tất cả những kẻ ngu đần, và ngay chính nước Pháp, đã đến tham khảo ý kiến những giám đốc các nhiệm sở, những người đã biến Quốc khố thành miếng da lừa khi cần phải thiết lập những con đường sắt chiến lược tại Nga, tại Ba Lan, tại Bắc Cực! Kể từ khi có chiến tranh cái đám người ngồi bên trường kỷ này đã làm thiệt mất mười tám tỷ số trữ kim của Pháp, chỉ riêng phần Quốc khố.

Tốt lắm: giống như lời ông ta đã nói cách đây mười năm: “Người nào đã tham khảo ý kiến trước khi giao phó gia tài của mình vào tay một người không lấy gì làm thân thiết là sạt nghiệp là phải lắm.” Mười tám tỷ. Không nói đến số bạc bốn mươi tỷ dành cho các công cuộc kinh doanh. Không kể chính mình.

- Ông Damirial thì sao ? – vị Tổng trưởng nói.

- Thưa ông Tổng trưởng, tôi chỉ biết chia sẻ những lời nói ngài vừa mới nghe xong. Giống như ông De Morelles, tôi không thể để cho cơ sở do tôi làm dại diện nhập cuộc nếu không có những bảo đảm mà ông De Morelles vừa đề cập. Tôi không thể hành động như vậy vì như vậy là vi phạm những nguyên tắc và truyền thống đã khiến cơ sở này trở thành một trong những cơ sở hùng mạnh nhất Âu châu, những nguyên tắc và truyền thống thường bị công kích, nhưng đã giúp cho cơ sở thể hiện lòng tận tụy đối với Quốc gia khi nào Quốc gia kêu gọi đến nó như cách đây năm tháng, như hiện tại, và có lẽ mai kia nó cũng như vậy. Chính tính cách thường xuyên của những lời kêu gọi đó và sự quyết tâm đáp lại lời kêu gọi đó của chúng tôi, đã bắt buộc chúng tôi yêu cầu có những bảo đảm đó, - thưa ông Tổng trưởng tôi mạn phép thưa với ngài – chúng tôi sẽ sẵn sàng làm theo ý của ngài. Chắc chắn chúng tôi có thể sẵn sàng đóng góp hai mươi triệu.

Các vị đại diện nhìn nhau với vẻ sửng sốt: tiền ký thác sẽ được hoàn trả. Giờ đây Ferral hiểu được những gì vị Tổng trưởng muốn: làm vừa lòng người anh của ông mà không phải cam kết; khiến hoàn trả tiền ký thác; khiến các cơ sở phải chi tiền; có thể soạn một thông báo mỹ mãn. Sự mặc cả tiếp tục. Tổ hợp sẽ không còn nữa; nhưng sự tiêu hủy của nó không mấy quan trọng đối với vị Tổng trưởng nếu tiền ký thác được hoàn trả. Các cơ sở trưởng được sự bảo đảm mà họ đòi hòi (tuy họ sẽ bị thiệt thòi, nhưng ít thôi). Một vài công cuộc, được duy trì, trở thành chi nhánh của các cơ sở; về phần những gì còn lại... Tất cả những biến cố tại Thượng Hải sắp tan biến vào một sự vô nghĩa hoàn toàn. Nếu phải lựa chọn, ông thích thấy mình tay trắng nhưng ít ra công trình ông đã khắc phục hoặc cướp đoạt vẫn tồn tại ngồi tầm tay ông. Nhưng vị Tổng trưởng sẽ chỉ trông thấy có nỗi lo sợ của ông đối với Quốc hội; ông ta sẽ không xé rách áo đuôi tôm của ông. Ở vào chỗ của vị Tổng trưởng, Ferral sẽ bắt đầu bằng cách lo cho một Tổ hợp được thanh lọc và sau đó được duy trì bằng bất cứ giá nào. Về phần các cơ sở, ông ta bao giờ cũng nhấn mạnh đến chứng nhác nhớm khó trị của họ. Ông ta nhớ lại với niềm kiêu hãnh câu nói của một trong số những địch thủ của ông: “Ferral bao giờ cũng muốn một Ngân hàng phải là một sòng bạc”.

Có tiếng điện thoại reo, sát một bên. Một tùy viên đi vào.

- Thưa ông Tổng trưởng, Thủ tướng đang ở đầu dây đặc biệt.

- Hãy trình mọi việc được giàn xếp một cách rất ổn thỏa... Không , để tôi.

Ông ta đi ra, lát sau trở lại, đưa mắt cật vấn vị đại diện ngân hàng kinh doanh quan trọng của Pháp, ngân hàng duy nhất đã cử đại diện đến. râu mép vuốt thẳng song song với kính cầm tay, đầu sói, vẻ mệt mỏi. Ông ta vẫn chưa nói một lời nào.

- Việc duy trì Tổ hợp không khiến chúng tôi phải bận tâm một điều gì cả, ông ta chậm rãi nói. Sự tham gia vào việc thiết lập đường xe lửa đã được bảo đảm bằng các hiệp ước. Nếu Tổ hợp sụp đổ, một công cuộc khác sẽ thành hình hoặc phái phát triển và thay thế cho nó...

- Và công ty mới mẻ đó, - Ferral nói, - thay vì kỹ nghệ hóa Đông Dương, sẽ phần chia tài sản của kế khánh tận. Nhưng vì đã không làm gì cả cho Tưởng Giới Thạch, nó sẽ rơi và tình thế mà quí vị sẽ gặp phải ngày nay nếu không làm gì cả cho Nhà nước; và những hiệp ước sẽ được xoay trở bởi một công ty nào đó của Hoa Kỳ hoặc Anh dưới bình phong của Pháp, thật là hiển nhiên. Ngoài ra, quí vị cũng sẽ cho họ vay số tiền mà quí vị đã từ chối cho chúng tôi.

Chúng tôi đã sáng lập ra Tổ hợp vì các ngân hàng Pháp Á đã áp dụng một chính sách pháp chứng thế nào mà cuối cùng họ đã cho người Anh vay tiền để không phải người Trung Hoa hưởng được quyền đó. Chúng tôi đã theo đuổi một cách sách liều lĩnh, thật là...

- Tôi không dám nghĩ như vậy.

- ... rõ rệt. Chúng tôi phải gánh lấy các hậu quả cũng là một chuyện thưởng. Số lượng trữ kim sẽ được an toàn (ông ta cười nửa miệng) đến con số năm mươi tám tỉ mất mát, thay vì năm mươi tám tỉ và vài triệu. Vậy là, thưa quí vị nếu đã sẵn lòng muốn vậy, quí vị hãy cùng chứng kiến xem Tổ hợp sẽ chết như thế nào.

Kobé

Trong nắng xuân chan hòa, May, quá nghèo để thuê một chiếc xe, đi ngược lên phía ngôi nhà của Kama. Nếu hành lý của ông Gisors nặng, cần phải mượn của người họa sĩ già một số tiền để trở lại con tàu. Khi rời Thượng Hải, ông đã gởi cho nàng địa chỉ. Từ đó, không một tin tức nào. Kể cả khi nàng báo cho biết rằng ông đã được bổ nhiệm làm giáo sư tại Viện đại học Tôn Dật Tiên ở Mạc Tư Khoa. Có phải vì lo sợ Cảnh sát Nhật không ?

Nàng vừa đi vừa đọc một bức thư của Pei được chuyển đến tay nàng khi con tàu cập bến Kobé, lúc nàng đưa kiểm nhận giấy thông hành. Nàng đã dành được cho người môn đệ trẻ tuổi của Tchen, sau cái chết của gã, chỗ ẩn náu tại biệt thự mà nàng đã lẩn trốn.

...Hôm qua, tôi có gặp Hemmelrich, anh ta đã nhắc tới cô. Hiện tại anh ta là thợ lắp máy tại nhà máy điện. Anh ta nói với tôi: “Đây là lần đầu tiên trong đời tôi làm việc và biết lý do, chớ không vừa kiên nhẫn chờ chết...”. Nhờ cô thưa lại với ông Gisors là chúng tôi đang chờ ông. Kể từ ngày ở đây, tôi nghĩ đến những lời giảng của ông tại lớp học: “Một nền văn minh biến đổi khi nào yếu tố khổ đau nhất của nó – nỗi tủi nhục nơi người nô lệ, việc làm nơi người thợ hiện tại – đột nhiên trở thành một giá trị, khi nào con người không cần phải thoát khỏi nỗi tủi nhục ấy, mà là chờ đợi ở đó mối hạnh phúc vĩnh cửu, không cần phải thoát khỏi việc làm ấy, mà là tìm thấy ở đó lý do hiện hữu. Nhà máy, hiện nay vẫn còn là những nhà thờ với các hầm mộ, cần phải trở thành giống như những thánh đường và con người nhìn thấy ở đó, thay vì các thần thánh, sức mạnh con người đối diện với Trái Đất...

Phải: con người hẳn nhiên chỉ đáng kể nhờ ở những gì nó đã biến đổi. Cách mạng vừa bị một chứng bệnh khủng khiếp, nhưng nó không chết. Và chính Kyo cùng những người của anh, còn sống hay đã chết, thành công hay thất bại, đã khai sanh ra nó.

Tôi sẽ trở về Trung Hoa với vai trò người cách mạng. Ở đó vẫn chưa có việc gì là tuyệt vọng. Không chừng chúng ta sẽ gặp lại nhau; người ta cho tôi biết là lời yêu cầu của cô được chấp thuận...

Không một dòng về Tchen.

Nàng không hề cho rằng những gì Pei viết là không quan trọng, nhưng tất cả những chuyện đó đối với nàng có vẻ tri thức, - những gì Pei thuật lại với nàng về Tchen đối với nàng như có vẻ tàn phá dường nào bởi tính cách trí thức thức cuồng tín của tuổi trẻ! Một mẩu giấy báo được cắt ra rơi nhẹ từ bức thơ xếp lại, nàng nhặt lên:

Sức lao động cần phải trở thành vũ khi quan trọng của cuộc đấu tránh giai cấp. Kế hoạch kỹ nghệ hóa quan trọng nhất của thế giới hiện nay đang được nghiên cứu: Kế hoạch nhằm biến đổi trong năm năm tất cả nước Nga, biến nước Nga thành một trong những cường quốc kỹ nghệ hàng đầu tại Âu châu, sau đó bắt kịp và vượt bỏ Hoa Kỳ. Công trình vĩ đại ấy.

Ông Gisors chờ đợi nàng, đứng nơi khung cửa. Mặc áo kimono. Không có hành lý nơi hành lang.

- Ông có nhận được thư của con không ? – Nàng hỏi khi bước vào một căn phòng trần trụi, những manh chiếu và giấy má, các tấm cửa được kéo ra cho thấy cả các vịnh.

- Có.

- Chúng ta hãy nhanh lên: tàu sẽ nhổ nheo trong hai tiếng đồng hồ nữa.

Nàng nhìn ông. “Không cần phải hỏi, nàng thầm nghĩ: ông sẽ giải thích”. Nhưng chính ông lại hỏi:

- Cô sẽ làm gì ?

- Thử phục vụ trong phân đội các phụ nữ tuyên truyền. Gần như đã sắp xếp xong, hình như vậy: Ngày mốt con sẽ đến Vladivostok, và sẽ đi Mạc Tư Khoa ngay sau đó. Nếu thu xếp không xong, con sẽ phục vụ với tính cách y sĩ tại Sibérie. Nhưng con đã chán việc trị bệnh!... Bao giờ cũng phải sống chung với những người bệnh; nếu không phải cho một cuộc chiến đấu, thì cần phải có một lượng bao dung nào cả. Vả lại, giờ đây, chứng kiến cái chết gần như là một điều không thể tha thứ... Dù sao, nếu có phải làm điều đó... Đó cũng là một cách phục thù cho Kyo.

- Ở vào tuổi tôi, không còn chuyện phục thù...

Quả thật, đã có một cái gì thay đổi nơi ông. Ông ta trông xa vắng, ngăn cách, như thể chỉ có một phần của con người ông hiện diện trong phòng với nàng. Ông ta ngả lưng xuống đất: căn phòng không có ghế. Nàng cũng nằm xuống, bên cạnh mâm thuốc phiện.

- Ông sẽ làm gì phần ông ? – nàng hỏi.

Ông nhún vai với vẻ hờ hững:

- Nhờ Kama, tôi được ở đây dành cho chúc giáo sư dạy giờ dạy về lịch sử nghệ thuật Tây phương... Tôi trở lại cái nghề đầu tiên cô cũng thấy...

Nàng kiếm tìm đôi mắt của ông, vẻ sửng sờ:

- Cho dù hiện nay, - nàng nói, - chúng ta có bị đánh bại về mặt chính trị, những bệnh viện của chúng ta có bị đóng cửa, những nhóm hoạt động bí mật vẫn được tổ chức lại tại khắp các tỉnh. Những người của chúng ta sẽ không còn quên rằng họ chịu khổ vì người khác, chớ không vì cuộc đời trước kia của họ. Ông đã nói: “Họ choàng tỉnh dậy từ một giấc ngủ dào ba mươi thế kỷ và sẽ không chợp mắt trở lại”. Ông cũng có nói những người đã đem ý thức về cuộc nổi dậy của họ trao cho ba trăm triệu người khốn khổ không là những bóng mờ giống như những người đã đi qua, - cho dù bị đánh bại, bị tử hình, đã chết...

Nàng im lặng trong giây lát:

- Giờ đây, họ đã chết – nàng lên tiếng trở lại.

- Tôi vẫn không ngớt nghĩ đến nó, cô May à. Đó là một cái gì khác... Cái chết của Kyo, đó không phải là một niềm đau khổ, không chỉ là một sự thay đổi, đó là... một sự hóa thân. Tôi không hề yêu thương loài người bao nhiêu: chính kyo đã ràng buộc tôi vào với loài người, chính qua nó mà loài người mới hiện hữu đối với tôi... Tôi không ước muốn đi Mạc Tư Khoa. Ở đó tôi sẽ giảng dạy một cách thê thảm. Chủ nghĩa Mác xít đã ngừng sống trong tôi. Dưới mắt Kyo đó là một ý chí, phải không ? Nhưng dưới mắt tôi đó là một điều bất hạnh, và tôi đã phù hợp với nó vì niềm xao xuyến của tôi đối với cái chết phù hợp với điều bất hạnh. Niềm xao xuyến đó gần như không còn nữa trong tôi, cô May à, kể từ ngày Kyo chết đi, tôi dửng dưng đối với cái chết. Tôi được giải thoát (giải thoát!...) khỏi cái chết và cũng đồng thời khỏi đời sống. Qua đó tôi sẽ làm được gì đây ?

- Lại thay đổi một lần nữa, không chừng.

- Tôi không còn những đứa con trai khác để mất mát.

Ông không mấy ưa thích những người đàn bà chứ một phần nam tính. Nàng chỉ khiến được ông cảm mến nhờ ở tình yêu dành cho Kyo, nhờ ở tình yêu mà Kyo dành cho nàng. Dẫu rằng tình yêu nặng tính cách trí thức và bại hoại ấy, theo mức dự đoán của ông, tỏ ra xa lạ với ông. Ông đã yêu một người đàn bà Nhật vì yêu mến sự dịu dàng, vì tình yêu dưới mắt ông không là một cuộc tranh chấp mà là sụ chiêm ngưỡng với niềm tin cậy một khuôn mặt yêu thương, là sự thể hiện một điệu nhạc thanh tĩnh, - một sự dịu dàng xót xa. Ông đem mâm hút gần lại, sửa soạn tiêm một điếu. Nàng chỉ cho ông thấy một trong số những sườn đồi gần đó; khoảng một trăm người cu li buộc kéo bằng đôi vai một vài vật nặng nề mà người ta không nhìn thấy, với động tác ngàn năm của những người nô lệ.

- Phải – ông nói – phải.

“Thế nhưng, ông lên tiếng trở lại một lát sau, hãy ghi nhớ: những người này sẵn sàng để chết cho nước Nhật”.

- Trong bao lâu nữa ?

- Lâu hơn là thời gian tôi còn sống. Ông Gisors rít một mạch liều thuốc phiện. Ông mở mắt trở lại: - Người ta có thể đánh lừa đời sống trong một thời gian lâu dài, nhưng cuối cùng đời sống khiến chúng ta phải hiện nguyên hình. Mỗi người gia đều là một bằng chứng, và nếu có nhiều tuổi gia đã trở nên hư ảo, là vì có nhiều người vốn đã như vậy và đã che đậy. Nhưng ngay cả điều đó cũng không là quan trọng. Con người cần phải hiểu được rằng không có gì là thực, và có những thế giới của sự trầm tư mặc tưởng – nhờ thuốc phiện hay không nhờ nó – nơi mà tất cả đều là hư ảo...

- Người ta chiêm ngưỡng điều gì ?

- Có lẽ không gì khác hơn tính hư ảo ấy... Cũng đã là nhiều.

Kyo có nói với May: “Thuốc phiện giữ vai trò lớn trong đời sống của ba anh, nhưng đời khi anh tự hỏi không hiểu nó qui định nên đời sống ấy hay là nó biện minh cho những mãnh lực nào đó đã khiến chính ông phải lo lắng...”

- Nếu Tchen, - ông Gisors lên tiếng trở lại, - đã sống ở bên ngoài cách mạng, chắc hẳn anh ta đã quên những vụ giết người của mình. Đã quên...

- Những người khác đã không quên; sau ngày anh ta chết đã có hai vụ mưu sát của các phần tử khủng bố. Con không quen anh ta: anh ta không chịu được đàn bà, nhửng con tin rằng anh ta sẽ không sống ở bên ngoài cách mạng dù chỉ trong một năm. Không có một nhân phẩm nào lại không đặt cơ sở trên niềm đau khổ.

Ông chỉ lắng nghe nàng nói phần nào.

- Đã quên... - ông lên tiếng trở lại. – Kể từ ngày Kyo chết tôi đã khám phá ra âm nhạc. Chỉ có âm nhạc mới có thể diễn tả cái chết. giờ đây, mỗi khi Kama đàn, tôi lắng nghe. Và thế nhưng, nếu không có sự cố gắng nơi tôi (ông nói với May như với chính mình), tôi còn nhớ những gì đây ? Những ước vọng và niềm xao xuyến của tôi, nỗi đọa đầy mà định mệnh đã đè nặng lên tôi, cuộc đời tôi, phải không...

(Nhưng trong khi ông giải thoát cuộc đời mình, nàng thầm nghĩ, đã có những Katow khác cháy thiêu trong các lò lửa, những Kyo khác...)

Cái nhìn của ông Gisors, như phải dõi theo cử chỉ xa vắng của mình, mất hút ngoài kia: bên kia con đường, hàng ngàn tiếng động của những hoạt động nơi hải cảng hình như đã nương theo các đợt sóng trở ra lại mặt biển chói chang. Chúng đáp lại sự chói lọi của mùa xuân Nhật Bản bằng rất cả nỗ lực của con người, bằng những con tàu, những cần trục, những chiếc xe hơi, đám đông hoạt động. May nghĩ đến bức thư của Pei: chính trong sức làm việc ào ạt diễn ra khắp lãnh thổ Nga, chính trong ý chí của một biển người đã khiến nên sức làm việc ấy, mà những cái chết đã ẩn náu. Bầu trời sáng lòe nơi những khoảng trống của các cây tùng giống như mặt trời, gió mềm mại thổi nghiêng những cành lá lướt qua những thân cây ngả dài. Ông Gisors cảm thấy như ngọn gió ấy thổi xuyên qua người ông giống như một dòng sông, như chính thời gian, và, lần đầu tiên, ý nghĩ rằng thời gian trôi chảy trong ông đem ông đến gần lại với cái chết đã không còn tách rời ông khỏi thế giới loài người, mà lại nối kết ông vào đó trong một hòa điệu êm đềm. Ông nhìn sự giăng mắc của những cần trục ở ven thành phố, những tàu đò và những con thuyền trên mặt biển, những bóng người trên đường. “Mọi người đều đau khổ, ông thầm nghĩ, và mỗi người đều đau khổ vì đã suy tư. Kỳ thực, tinh thần chỉ nghĩ về con người dưới lốt Thượng đế, và ý thức về cuộc đời có thể là niềm xao xuyến. Không nên nghĩ về cuộc đời bằng tinh thần, mà bằng thuốc phiện. Bao nhiêu nỗi khổ đau tan tác ấy sẽ tan biến, nếu tư tưởng của con người tan biến...”. Được giải thoát khỏi mọi điều mọi điều, kể cả khỏi lốt người, ông mơn trớn cái dọc tẩu với niềm tri ân, ngắm nhìn sự cử động của tất cả những sinh vật lạ ấy đi đến cái chết trong ánh mắt chói chang, mỗi người đều nâng niu nơi thâm tâm con vật lý sinh tàn khốc của mình. “Mọi người đều điên, ông lại nghĩ thêm, nhưng mà một định mệnh con người là gì đây nếu không là một cuộc đời cố gắng kết hợp kẻ điên ấy với vũ trụ...” Ông trông thấy lại Ferral, dưới ánh đèn thắp nhỏ trên một nền đêm dày những sương mù, đang lắng tai: “mọi người đều mơ thành Thương đế...”

Năm mươi hồi còi cùng lúc vang ngập bầu không khí: ngày mai là ngày lễ, và công việc ngừng lại. Trước mỗi lần đổi bến, những bóng người nhỏ bé đi đến con đường thẳng dẫn vào thành phố, trông giống như những người lính trinh sát và đám đông, một khối người màu đen và xa mờ phủ kín lấy con đường ngay sau đó, trong những tiếng còi huyên náo; chủ và thợ cùng rời khỏi công việc. Họ đến như trong một cuộc tấn công với sức chuyển động mạnh mẽ và thắc thỏm của bất kỳ một đám đông nào nhìn từ xa.

Ông Gisors đã từng trông thấy những con thú đổ xô đến các dòng suối, khi đêm tối đến; một con, một vài con, tất cả, bị thúc hối về phía các dòng nước bởi một mãnh lực đã đến cùng với bóng đêm; trong sự hồi tưởng của ông, thuốc phiện đã mang lại cuộc đổ xô long trời lở đất ấy một hòa điệu man rợ, trong khi những con người mất hút vào trong sự huyên náo xa xôi của những tiếng guốc đối với ông như đều điên cả, như bị tách rời khỏi vũ trụ nơi mà ở đâu đó trên kia trái tim nhịp đập trong ánh sáng máy động đã vồ lấy họ và ném họ vào nỗi cô đơn, giống như những hạt giống của mùa xa lạ. Nhẹ nhàng, những đám mây kia, đúng vậy, hiện thân cho những người mà ông quen biết hoặc thương yêu, và đã chết. Nhân loại dày đặc và đa mang xương máu, nỗi khổ đau, dính chặt vào nhau muôn đời như những gì phải chết; nhưng ngày cả xương máu, ngay cả nỗi đau đớn, ngay cả cái chết cũng sẽ tan biến ở trên kia trong ánh nắng giống như âm nhạc trong bóng tối im lìm; ông nghĩ đến điệu nhạc của Kama và nỗi đau đớn của con người như dâng lên trong ông và mất đi như chính tiếng hát của mặt đất; trên nỗi bình yên run rẩy và ẩn náu trong ông tựa như trái tim, nỗi đau đớn đã ức chế từ từ khép lại đôi cánh tay tàn nhẫn của nó.

- Ông có hút nhiều không ? – Nàng lặp lại câu hỏi.

Nàng đã hỏi ông câu ấy, nhưng ông không nghe. Cái nhìn của ôn Gisors trở vào lại căn phòng:

- Cô tưởng rằng tôi không đoán được điều cô đang nghĩ và cô có tưởng rằng tôi đã không hiểu rõ điều đó hơn cô ? Cô lấy quyền gì để phán xét tôi ?

Cái nhìn dừng lại trên nàng:

- Phải chăng cô không hề muốn có một đứa con ?

Nàng không trả lời: niềm ước muốn bao giờ cũng say mê ấy giờ đây có vẻ như một sự phản bội. Nhưng nàng nhìn ngắm với vẻ kinh ngạc khuôn mặt thanh tĩnh ấy. Sự thật nó như trở về từ đáy sâu của cái chết, xa lạ giống như một trong số xác chết của những mồ chôn tập thể. Trong cuộc đàn áp dè nặng lên nước Trung Hoa mòn mỏi, trong niềm lo âu hy vọng của đám đông, hành động của Kyo vẫn còn ghi tạc giống như những bi ký của các đế quốc cổ sơ nơi những mạch sông. Nhưng ngay cả nước Trung Hoa xưa cũ mà một vài người kia đã ném trôi hẳn vào bóng tối trong một tiếng gầm thét của tuyết băng cũng không bị xóa khỏi thế giới loài người nhiều hơn là ý nghĩ của đời Kyo bị mờ xóa trên khuôn mặt của người kia. Ông lên tiếng trở lại:

- Điều duy nhất mà tôi yêu mến đã rứt khỏi đời tôi, phải không, và cô muốn rằng tôi không thay đổi. Phải chăng cô tưởng rằng tình thương của tôi không sánh bằng tình thương của cô. Cô, mà đời sống đã không thay đổi ?

- Không thay đổi giống như thân xác một người sống đang trở thành một xác chết...

Ông cầm lấy tay nàng:

“Cô đã từng nghe nói: cần phải chín tháng để tạo nên một người và chỉ cần một ngày để giết nó. Chúng ta đều hiểu câu nói đó theo những gì chúng ta có thể hiểu... Này, cô May, không cần phải chín tháng, mà cần phải sáu mươi năm để tạo nên một người, sáu mươi năm của hy sinh, của ý chí, của... bao nhiêu là sự việc! Và khi con người đó đã được hoàn thành, khi ở nơi nó đã không còn gì nữa của tuổi thơ, của thời thanh xuân, khi, quả thật, nó đã là một con người, thì chỉ còn có chết đi là hay hơn cả”.

Nàng nhìn ông, sững sờ; ông lại nhìn lên những áng mây: “Tôi thương Kyo như ít có người cha nào thương con mình, cô biết không...”

Ông vẫn nắm giữ bàn tay nàng, đem nó gần lại, ấp nó giữa bàn tay ông;

- Này cô May: cần phải thương yêu những người sống chớ không những người đã chết.

- Tôi không đến nơi ấy để yêu thương.

Ông ngắm nhìn cái vịnh rực rỡ, ngập tràn ánh nắng. Nàng đã rút bàn tay về.

- Trên đường phục hận, cô May à, người ta gặp phải đời sống.

- Đó không phải là một lý do để người ta kêu gọi đến nó...

Nàng đứng lên chìa tay cho ông, ra hiệu giã từ.

Nhưng ông giơ tay ôm lấy mặt nàng và hôn lên đó. Kyo đã hôn nàng như vậy, ngày cuối cùng, hệt như vậy, và từ đó đến nay không hề có bàn tay nào khác ôm lấy đầu nàng.

“Giờ đây con không thường hay khóc nữa” – nàng nói với một vẻ kiêu hãnh đắng cay.