Có thể nói André Malraux là người đầu tiên, trong những năm yên ổn cuối cùng của một Âu châu sắp sửa đi vào chiến tranh, đã nói lên nỗi hãi hùng của con người trong một nền văn chương lấy sự đam mê tình ái làm đầu mối cho việc sáng tác, lấy tri thức làm trò tiêu khiển, hay những ấn tượng làm thành một trường phái.

Malraux là một trường hợp riêng biệt của nền văn chương trưởng giả ấy. Ở nơi ông, người ta nhận thấy có sự pha trộn giữa loại tiểu thuyết phiêu lưu và loại tiểu thuyết tâm lý. Tuy nhiên, chúng ta không nên lẫn lộn thứ tâm lý trong tác phẩm của Malraux với loại tâm lý trong các tác phẩm mà từ ngữ này đồng nghĩa với những phiền toái tình cảm có tính cách thường tình.

Những thảm kịch nội tâm của Malraux là kết quả hay cũng có thể nói là nguyên nhân của những cuộc phiêu lưu trong đó con người không còn sót được một phút giây yên ổn nào của tâm hồn.

Là một nhà cách mạng, một người thám hiểm, hay một kẻ phiến loạn, nhân vật tiểu thuyết của Malraux cũng đều cho thấy hình ảnh của một con người hành động không ngại mang tâm hồn mình vào cuộc phong trần. Vì vậy người ta có thể xem họ cũng là những kẻ phiêu lưu, nhưng là những kẻ phiêu lưu đặc biệt dị thường. Hay, để nói cho gọn hơn, những mẫu người của một con người ngoại hạng - của chính André Malraux.

Đời sống, dưới mắt tác giả La Condition Humaine, được xem như một “chất liệu”. Con người cần phải tìm hiểu xem mình có thể làm được những gì với mớ chất liệu ấy. Cần phải kiếm tìm sự sống, tăng thêm cường độ của nó, và qua chính cường độ ấy, con người sẽ vượt khỏi nỗi xao xuyến đối với cái chết, cũng như sẽ làm sụp đổ những bức tường của sự cô đơn. Nhưng một vấn đề được đặt ra: Phương thức nào thích đáng cho hành động của con người?

Tôn giáo ư? Malraux không có nhiều đức tin để chọn lựa con đường này. Không những trong quan niệm siêu hình, ông vốn dĩ là một kẻ vô thần mà ngay cả trong quan niệm về luân lý, ông cũng tỏ ra dè dặt đối với thái độ tinh thần nào sẽ đưa đẩy con người đến một sự cam phận không tránh khỏi được, đến một đời sống khép kín bản thân, hoặc giả đào thoát ra khỏi đời sống. Malraux lên án tất cả những gì có thể khiến con người khuây khỏa trong những mối ảo tưởng, hoặc trốn chạy khỏi niềm bi đát của phận người mà lẽ ra, con người cần phải chấp nhận một cách sáng suốt. Nói rõ hơn, Malraux chống lại tất cả những gì khiến con người bỏ rơi điều xác thực nhất: cuộc đời của chính họ.

Tình yêu cũng được đề nghị như một sự mong cầu. Nó có thể gây hứng khởi cho đời sống, làm quên đi trong một lúc nào đó sự ám ảnh của cái chết, cùng nỗi cô đơn. Thế nhưng càng đi sâu vào thế giới của Malraux, người ta càng nhận ra tình yêu cũng lại là một ảo ảnh.

Vì vậy, cuối cùng hành động mới thật sự là phương thức để chiến thắng cái chết và nỗi cô đơn. Và hành động cần phải là một hành động can truường, thấm nhuần tính cách phiêu lưu. Sự phiêu lưu do đó được xem như là sự khắc phục cái chết. Vấn đề được đặt ra rõ ràng trong La Voie Royale bằng câu hỏi: “Một tâm hồn phải làm gì nếu không có Thượng Ðế, và không có cả Chúa Cứu Thế?” Câu trả lời cũng không kém phần dứt khoát: “Một đời sống anh hùng”.

Chọn tác phẩm của André Malraux để dịch sang tiếng Việt, chúng tôi xem đó như là một thử thách. Điều đó không phải do nơi tư tưởng của ông mà chúng tôi - những người có được cái may mắn cũng vừa là điều bất hạnh đã thuộc về một cuộc chiến tranh không hề khoác lấy một ý nghĩa siêu hình trừu tượng - chỉ chia sẻ một phần thật mỏng manh.

Sự thử thách mà chúng tôi muốn nói ở đây là do nơi tính cách “bất trị” của bút pháp Malraux. Một bút pháp tìm cách đạt tới tính cách nhất nguyên của nghệ thuật, theo đó giữa cách thức diễn tả và nội dung diễn tả không hề có sự phân ly. Nói rõ hơn, nơi Malraux cũng như nơi Marcel Proust, Samuel Bechkett hay Julien Gracg... hình thức ấy cũng chính là nội dung ấy. Quả thật, nơi Malraux người ta sẽ hoài công đi tìm vẻ trong sáng hay rực rỡ của ngôn ngữ, sự réo rắt hay mức dung dị thường được thấy nơi một Anatole France, Gustave Flaubert, Stendhal, hay nơi một André Gide, Saint Exupéry, Albert Camus...

Đọc văn Malraux, người ta dễ có cảm tưởng mỗi chữ viết ra đã được viết bằng máu của chính ông, một màu máu quện đặc, đậm đen, đổ ra từ những cuộc tranh hùng trên một bối cảnh ảm đạm màu hoàng hôn, là chính lịch sử hiện đại ông đang sống.

Một bút pháp như vậy tất nhiên không cho phép một lối dịch thoát nào. Mọi toan tính làm mất đi tính cách khổ đọc của văn Malraux sẽ là một sự phản bội nghiêm trọng vừa vô ý thức vừa phương hại không ít đến nội dung tác phẩm.

Chúng tôi vẫn biết, khi chọn một lối dịch trung thực, chúng tôi sẽ khiến những bạn đọc nào chưa quen nhiều với những cách ngắt câu, đảo chữ, nặng tính cách biểu thị (expressif) hơn là ám thị (suggestif) sẽ có ít nhiều bỡ ngỡ. Tuy nhiên chúng tôi thiết nghĩ ngày nay con người đang ở vào một thời kỳ mà sự giao tiếp giữa các nền văn hóa trở nên mật thiết hơn bao giờ hết, những cố gắng tìm đến những tính cách tương đồng ở nơi cơ cấu của mọi hình thức biểu hiện dị biệt cũng không miễn trừ những người làm công việc dịch thuật. Và đã có những cố gắng theo chiều hướng đó ở không ít công trình dịch thuật.

Chúng tôi hy vọng bản dịch Thân Phận Con Người sẽ giúp bạn đọc làm quen được với một giọng văn mà Pierre Henri Simon trong L'Homme en Procès, khi nhận định về Malraux đã gọi một cách xác đáng: đó là một giọng văn phi thường.

Mặc dù rất cố gắng, chúng tôi tin chắc còn nhiều thiếu sót, ước mong độc giả vui lòng chỉ bảo, để lần tái bản được hoàn hảo hơn.

Lê Thanh Hoàng Dân

Mai Vi Phúc