Mỗi lần đi qua Nam Môn hay Tây Môn, nhìn thấy cổng thành mục nát và những lỗ châu mai trên tường thành, Văn Bác Sĩ lại cảm thấy một cơn buồn nôn, giống như ăn phải con ruồi trong bát cơm vậy. Buồn nôn, chứ không phải đau lòng. Văn Bác Sĩ cũng chẳng mấy mặn mà ghi nhớ sự kiện thảm sát Mồng 3 tháng 5. Hắn chỉ cảm thấy những thứ rách rưới này không nên cứ bày ra giữa đại lộ; sửa được thì sửa, không sửa được thì đập bỏ cho xong! Vừa không sửa sang, lại vừa không đập bỏ, điều này chứng tỏ Trung Quốc thật chẳng có hy vọng gì.
Sở dĩ Trung Quốc không có hy vọng, thứ nhất là vì không có nhân tài, thứ hai là vì có vài nhân tài nhưng quốc gia xã hội lại không biết đường cất cẩu sử dụng. Văn Bác Sĩ nghĩ như vậy. Lấy chính bản thân hắn mà nói, về nước đã nửa năm rồi mà vẫn chưa tìm được việc làm. Thượng Hải, Nam Kinh, Bắc Bình đều đã đi qua, tốn vô ích ít tiền đường xá và mấy tấm danh thiếp mang học vị bác sĩ, mà chẳng nắm được cái gì vào tay. Cuối cùng, hắn mò đến Tế Nam; vừa nhìn thấy cổng thành mục nát là đã thấy buồn nôn.
Khi mới trở về, hắn đã biết không thể đem Trung Quốc ra so với Mỹ, đây không chỉ là tha thứ cho Trung Quốc, mà cũng là tự cảnh cáo bản thân đừng hy vọng quá cao. Theo lý mà nói, hắn vừa về nước là phải nhận được địa vị và chế độ đãi ngộ cao nhất. Nếu được như thế, hắn nhất định sẽ có phương pháp cứu vớt cái quốc gia lạc hậu này; cho dù bản thân không nghĩ ra được ý kiến hay, ít nhất hắn cũng có cái bộ phương pháp của Mỹ có thể ứng dụng. Thử tính xem, cả nước có được bao nhiêu bác sĩ? Có được bao nhiêu người từng sống ở Mỹ năm năm? Đây chẳng phải là chuyện rõ như ban ngày sao? Thế nhưng, hắn đã chuẩn bị sẵn tư tưởng lùi một bước, chuyện gì cũng không nên hấp tấp quá đà, Trung Quốc là Trung Quốc; hắn chỉ hy vọng mỗi tháng kiếm được bốn năm trăm đồng, từ từ đối phó trước đã, đợi đến khi lông cánh đã đầy đủ thì mới bay lên chỗ cao nhất. Hắn tin tưởng sâu sắc rằng mình nhất định có thể chen chân vào tầng lớp trên cùng của xã hội, có điều phải thong thả, bò lên từ địa vị giáo sư hoặc ty trưởng, cho dù bò không lên thì cũng không đến mức rơi xuống lại. Chí hướng phải lớn, bước đi phải vững, hắn không cảm thấy xã hội này thực sự có thể ngay lập tức nhận rõ giá trị của một bác sĩ. Hắn không tiện xem thường Trung Quốc hoàn toàn, vì dù sao bản thân cũng phải thi triển bản lĩnh ở đây——nói theo kiểu khó nghe thì là bắt buộc phải kiếm cơm ăn ở Trung Quốc. Hắn đã nghĩ kỹ rồi, đã phải ăn cơm Trung Quốc thì phải——bất kể bằng lòng hay không——đồng cảm với những người dân già cỗi này, thừa nhận họ là đồng bào của mình, đáng thương họ, thể tất cho họ. Cho dù họ không thể từng việc từng nơi cung phụng hắn theo tiêu chuẩn Mỹ, hắn cũng đành phải tạm bợ, chịu đựng, trước tiên kiếm cái việc bốn năm trăm đồng làm tạm qua ngày.
Về nước nửa năm rồi, nửa năm rồi, rốt cuộc lại chẳng có việc gì cho hắn làm! Hắn cũng không vì thế mà mảy may nghi ngờ bản thân; bản lĩnh của hắn, học vị bác sĩ của hắn, không thể nào có sai sót gì được, không thể nào. Thế thì, cái sai là ở quốc gia và xã hội, một quốc gia mù mắt, một xã hội không biết tốt xấu, hắn không có cách nào. Hắn, một bác sĩ xứ Mỹ, không thể tranh giành miếng ăn ở tầng lớp dưới của xã hội; hắn vừa ngồi xuống là phải ngồi ở trên lầu. Nếu như hắn phải bắt đầu từ việc quét nhà gánh nước, thì cần gì phải sang Mỹ lấy bằng bác sĩ? Hắn bắt đầu chán ghét cái xã hội không thông tình đạt lý này, nơi đâu cũng làm hắn buồn nôn, hai cái cổng thành kia chính là biểu tượng cho cách làm việc của Trung Quốc. Nếu không phải vì kiếm tiền ăn cơm, hắn thực sự chẳng muốn có liên hệ gì với cái xã hội mục nát này nữa! Cái xã hội này làm hắn thở không ra hơi.
Càng tức khí hơn là, nói về năng lực, hắn cũng là nhân vật có máu mặt trong giới du học sinh; ở trong giới du học sinh mà trổ được tài nghệ thì đâu phải chuyện dễ dàng? Hừ, đến khi về nước, ngược lại từ sáng đến tối giày da giẫm trên đường đất, lại ngớ người không tìm nổi một công việc; hắn thực sự muốn cười nhạt một trận lớn.
Trong thời gian đi du học, hắn luôn để ý từng thói quen nết ăn nết ở, kết giao thêm được một người bạn liền kết giao, để chuẩn bị sẵn vây cánh cho tương lai. Gặp ai hắn cũng không chịu bỏ qua dễ dàng, lúc nào cũng thể hiện ra: "Chúng ta liên thủ lại, sau này về nước, đây sẽ là một thế lực!" Đối với những kẻ nhiều tiền hơn hắn, thân phận cao hơn hắn, hắn đặc biệt chú ý, có thể trong thời gian ngắn nhất trở thành bạn bè rúc rích bàn chuyện với nhau. Còn với những người thân phận thấp hơn hắn, hắn cũng không chịu lạnh nhạt. Hắn biết những thanh niên đọc sách khổ sở này đều có một tương lai tươi sáng, hắn phải kéo cánh họ lại, cổ vũ họ: "Chúng ta liên thủ lại, thế lực của một nhóm người nhất định lớn hơn một người; tâng một người lên, tất cả chúng ta đều có thể nổi lên! Chúng ta không phải lo; nhớ lại ngày xưa, một kẻ sĩ nghèo trúng trạng nguyên, lập tức vợ con tài sản tước lộc đều có đủ. Chúng ta chính là trạng nguyên thời đại này, địa vị, sự nghiệp, đều đã để dành sẵn cho chúng ta rồi; ngay cả những nhà giàu có con gái cũng nên dâng cả người lẫn tiền hai tay đem đến! Không phải hy vọng của chúng ta quá cao, mà là lẽ ra phải như vậy!" Điều này, cho dù không lay động được lòng họ, thì dù sao mọi người cũng thân thiết với hắn hơn một chút. Tự nhiên cũng có mấy kẻ căn bản không thích nghe những lời này, nhưng hắn cũng không đỏ mặt tranh luận với họ, mà trong lòng tự nói: Sẽ có một ngày các người nhớ lại lời của ta!
Như vậy, kẻ nghèo người giàu đều lấy hắn làm trung tâm mà liên kết lại——ít nhất là chính hắn cảm thấy như vậy——hắn càng lúc càng tin tưởng vào tài năng và thủ đoạn của mình. Có đôi khi thà rằng đọc ít sách đi một chút, hắn cũng không chịu từ bỏ kiểu giao tế và tuyên truyền này. Trong giới du học sinh giữa nhau có va chạm nhỏ gì, hắn luôn tốn công sức đi thăm dò, suy đoán, rồi tìm cách hòa giải. Hắn cảm thấy mình đã nắm thấu mạch đập của mọi người, bản thân chính là trái tim của họ, hắn mang đến cho mọi người tin tức, tư tưởng, linh cảm, kế hoạch. Càng lúc càng tự tin, càng lúc càng yêu thích công việc này, bên đông rúc rích một chút, bên tây nghe ngóng một chút, đôi khi cảm thấy mệt mỏi, nhưng trong lòng lại rất sảng khoái.
Hắn không phải là kẻ không thích đọc sách, nhưng dần dần hắn nhận ra, chỉ trông chờ vào việc đọc sách là rất nguy hiểm. Có mấy kẻ chuyên tâm đọc sách lại tuyệt nhiên không chịu gần gũi với hắn, thậm chí không muốn nói chuyện với hắn. Hắn nhận ra, con người không thể trở thành mọt sách; có học vấn mà gàn dở thì thà không có mấy học vấn mà thông đạt nhân tình thế thái còn hơn. Con người không nên nắm chặt lấy học vấn, mà nên nắm bắt lấy thực tại, hắn nói. Dưới cái gọi là nắm bắt thực tại của hắn, mọi việc chẳng khó làm: các kiểu đại biểu, các kiểu diễn thuyết, các kiểu tập hội, các kiểu đánh điện báo phát truyền đơn, hắn đều đã làm qua, đều rất dễ dàng, mà làm cũng không phải là không đẹp mắt. Vì hân hoan trước việc làm đẹp mắt của mình, tiến thêm một bước hắn liền nghĩ những việc này cũng chẳng phải dễ dàng gì, mà là do bản thân có bản lĩnh, trong tay người có bản lĩnh thì chuyện gì mới không khó.
Ở Mỹ năm năm——vốn dĩ dự định ở bốn năm, vì giao tế và các loại công việc khác, luận văn không nộp kịp nên kéo dài thêm một năm——vóc dáng diện mạo của hắn đã trút bỏ sự ngây thơ và hoạt bát thời thiếu niên, mà dần dần định hình, không dễ có thay đổi lớn nữa. Ngay cả trang phục cũng có một phong cách nhất định, ít nhất là trước và sau khi nhận bằng bác sĩ sẽ không có thay đổi gì lớn. Thân hình trung bình, không hẳn là béo, nhưng khung xương rất lớn, trông không mấy linh hoạt. Khuôn mặt vuông: má, trán đều góc cạnh rõ ràng, dù không gầy. Tóc rất đen, nhiều, mọc thấp và cứng, chỗ xoáy tóc luôn chĩa đứng một chỏm nhỏ như cái cánh nhỏ; thường dùng tay đập đập, dùng chiếc lược hóa chất nhỏ điều chỉnh, cũng không ép xuống được. Lông mày rậm, mắt tròn, mũi ngang rộng, môi rất dày. Khuôn mặt vuông góc cạnh phối với ngũ quan thô nặng này trông rất đần độn. Thứ hắn tự hào nhất về bản thân là nước da, vàng trắng, không tối cũng không sáng, lúc nào cũng như vừa dùng khăn nóng lau xong, dán thêm chút phấn vậy. Nước da này mang lại cho hắn chút văn khí.
Hắn hình như biết mình không mấy thể diện, nên rất chú ý đến nét mặt: khi nghe người khác nói chuyện, hắn cau chặt đôi lông mày rậm, khép chặt bờ môi dày, khóe miệng cố sức trĩu xuống, thể hiện sự vô cùng trịnh trọng, khiến người ta dù không thích hắn cũng không lỡ không hỏi đáp trò chuyện với hắn, bởi vì hắn trịnh trọng chân thành đến thế. Đến lượt bản thân mở miệng, đôi mắt tròn của hắn sẽ liếc ngang liếc dọc rất tình tứ, bổ sung cho những ý nghĩa hoặc cảm xúc mà lời nói không truyền đạt hết. Nói đến lúc hứng khởi, hắn không tiến lại gần một chút thì cũng dùng bàn tay xương tẩu vừa to vừa cứng nắm lấy người ta một cái. Nói xong một câu tự cho là đắc ý, trên mũi hắn nhăn lại những nếp nhăn vụn, hơi lè lưỡi ra một chút, "Tì"! Bắn ra ít nước bọt; vội vàng dùng tay che miệng, đằng sau bàn tay cười chích chích. Lời của hắn dù không phải bỉ ổi nhảm nhí, nhưng cũng chẳng có gì cao minh; có điều, nhờ có mắt, mũi, miệng giúp sức, khiến người ta không lỡ không lắng nghe, hình như sở trường của hắn chính là nắm bắt cái sự "không lỡ" của mọi người.
Nơi đắc ý duy nhất đã là nước da vàng nhạt, cho nên trang phục của hắn rất trang nhã, bộ âu phục màu đen hoặc xám đậm, giày đen, cổ áo cứng trắng cao; chỉ có cà vạt là hơi có chút hoa văn tươi sáng, để tránh ăn mặc giống một học sinh thần học. Ăn mặc như vậy cũng tiết kiệm được ít tiền, không hùa theo thời trang đổi phong cách và màu sắc, chỉ cầu sạch sẽ chỉnh tề; hắn vốn không phải người giàu có gì.
Sống ở Mỹ năm năm, hắn thực sự quen biết không ít người. Du học sinh người đến kẻ đi, công việc đón tiếp và tiễn đưa luôn là của hắn, tiền vé vào ga của hắn tốn nhiều hơn bất kỳ ai. Tin tức của hắn linh thông, chân tay nhanh nhẹn, vừa nhận được tin là hắn chuẩn bị ra ga. Ăn mặc chỉnh tề, bước đi rất có lực, lòng bàn chân miết xuống đất, một bước miết, thân mình liền ưỡn lên một cái. Cổ không nhúc nhích, mắt không nhìn ngang ngó dọc đi thẳng một mạch, như thể mọi người đều đang chú ý đến hắn, làm hắn không lỡ nhìn sang trái sang phải vậy. Hắn không nỡ bỏ tiền đi xe, nhưng gặp lúc tiễn bạn gái, dù có vay tiền cũng phải mua một bó hoa tươi. Đón người ta đến hoặc tiễn người ta đi, hắn lại có thêm nhiều tư liệu trò chuyện: ai ai thân phận thế nào, ở Mỹ nghiên cứu cái gì, ở trong nước tiếp cận phía nào, công việc tương lai là gì, hắn đều có báo cáo chi tiết, hơn nữa còn khuyên mọi người chú ý đến người đó ra sao. Công việc, phương diện, quan hệ, phát triển, những từ ngữ này luôn chực sẵn trên môi hắn, nói ra một cách thuần thục và thân thiết, như thể vận mệnh của những du học sinh này đều phải do ít nhất hắn cũng giống như một thầy tướng số, đoán định sự được mất thành bại của mọi người.
Khi nhận được học vị, rời khỏi Mỹ, lên tàu thủy, hắn nhìn biển lớn mênh mông, trong lòng có chút buồn ngùi, một nỗi buồn không phải không ngọt ngào. Nước biển vô bờ vô bến, sóng sau xô sóng trước, chảy mãi đến chân trời, không có chút chốn về. Còn bản thân hắn thì sao, năm năm nỗ lực, lấy được bằng bác sĩ; năm năm hoạt động giao tế, quen biết bao nhiêu thanh niên có triển vọng; không uổng chuyến đi này! Những người về nước trước hắn chẳng khác nào mở đường cho hắn, chỉ cần tìm đến họ, không sợ không có việc làm; còn những người vẫn đang ở Mỹ, sau này lần lượt về nước, dĩ nhiên sẽ thông tin tức với hắn, cho dù không phải thụ nhận sự chỉ đạo và giúp đỡ của hắn. Trời nước mênh mông, nhưng hắn đã có thân phận, đã có phương pháp, cho nên trong sự mãn nguyện, hắn không lỡ không phát ra vài mối sầu vặt, vài tiếng thở dài nhẹ nhàng đầy thi vị.
Ngày thường hắn rất ăn được; mấy ngày trên tàu thủy hắn càng ăn nhiều hơn; ăn xong, ngồi trên boong tàu, ngủ hoặc ngắm biển, trong lòng vô cùng bình tĩnh. Sờ lên lớp thịt mới tăng thêm trên mặt, hắn cảm thấy chỉ cần bản thân không hy vọng quá cao, việc bốn năm trăm đồng và cô vợ mang theo vài vạn tiền hồi môn tuyệt đối sẽ không tuột mất. Sau khi có việc làm, dựa vào bản lĩnh và sự năng nổ của mình, chẳng bao lâu có sự phát triển cũng là chuyện tất nhiên.
Ở Thượng Hải và Nam Kinh, hắn quả thực đã gặp không ít bạn bè, có người tỏ ra khá lịch sự, có người lại rất lạnh nhạt; đối với công việc, có người lạc quan, có tất cả đều không có kết quả! Mặt hắn lại gầy rộc đi. Nhưng hắn không hề nản lòng, không dám lười biếng. Đi khắp nơi thăm dò công việc, quan hệ và sự phát triển tương lai của bạn bè, hắn luôn cho rằng bạn bè đều đã có phe phái hệ thống riêng, nên không chịu tùy tiện kéo hắn một tay; hắn phải lần theo gốc rễ, thăm dò rõ đường đi nước bước rồi mới ra tay mới chính xác được. Quả nhiên, hắn thăm dò được không ít chuyện, những chuyện này lại phức tạp hơn nhiều so với hồi ở Mỹ đọc sách, suýt nữa làm hắn hoang mang không biết theo đường nào. Nhưng công việc thì vẫn hoàn toàn không có hy vọng.
Hắn cảm thấy phương Nam phức tạp, thế là đến Bắc Bình; Bắc Bình là thành phố đại học, kém nhất thì hắn cũng kiếm được cái chức giáo sư. Lần này hắn đi thăm dò phe phái, quan hệ, liên kết trong giới giáo dục trước; thăm dò rõ ràng rồi mới tiến hành việc của mình. Chạy xuôi chạy ngược không ít, thăm dò được không ít chuyện, nhưng đến khi nhảy vào kiếm việc thì lại không có hy vọng.
Thất bại càng làm cho niềm tin của hắn thêm kiên định——mặc dù hắn rất giỏi thăm dò tin tức, rất biết xâu chuỗi các sự việc, nhưng rốt cuộc hắn vẫn chưa chen chân vào được; muốn tìm được việc, hắn phải chen chân vào một tập thể hoặc phe phái, ôm chặt không buông mới có thể thành công. Bác sĩ, học vấn, bản lĩnh, hầu như đều có thể gác lại một bên không thèm gạt tới, phải "chen chân vào" trước đã! Cái xã hội này, dựa vào vài tháng quan sát của hắn mà nói, là một đầm lầy lớn, chỉ chực dìm người ta xuống, chẳng biết thế nào là nhân tài, thế nào gọi là bác sĩ; chỉ có kẻ mắt sáng mới có thể nhảy một cái, nhảy lên cái cọc đá ẩn giấu trong đầm lầy; tìm từng cọc một, bước từng bước một, cuối cùng, ở điểm đích của đầm lầy có một khu vườn đẹp đẽ. Hắn không thể đành lòng nhảy xuống đầm lầy, hắn phải tìm những cọc đá đó.
Cuối cùng, hắn tìm ra được một con đường, chỉ dẫn cho hắn: Đến Tế Nam.
Ở Bắc Bình, giáo sư tuy vô vọng, nhưng Văn Bác Sĩ vẫn có thể nhận được mấy giờ dạy. Hắn không chịu bán lẻ như thế. Vừa lộ diện đã u ám bất lực như thế, hắn không làm. Cho dù là danh nghĩa giáo sư mà lấy ít tiền hơn thì còn được. Bác sĩ mới về nước không thể làm sụp đổ danh dự. Trên danh thiếp, dòng đầu tiên là "Hoa Kỳ Triết học Bác sĩ", dòng thứ hai bắt buộc phải là Chủ nhiệm viện nào hay cục nào của trung ương mới đè nén được cục diện; ít nhất cũng phải là giáo sư đại học nào đó——tốt nhất là thuộc quốc lập; chỉ là "giáo viên" thì tuyệt đối không thể đưa ra ngoài được.
Hắn dứt khoát từ chối bạn bè, quyết không đi dạy mấy giờ lẻ. Chết đói là do xã hội giết hắn; không chết đói thì hắn tự có phương pháp chen chân vào một manh mối, vô cùng kiên quyết. Bằng vào một vị bác sĩ, e rằng nhất thời nửa khắc cũng không đến mức chết đói đâu, cho dù xã hội có mù mắt đến thế, trong lòng hắn tự nói như vậy.
Đối với những người quen biết ở Mỹ, hắn căn bản không muốn lôi kéo nữa. Không được, nhóm du học sinh này không có bản lĩnh, không có sức đoàn kết, thậm chí không có nghĩa khí, hắn không trông cậy vào họ nữa. Hắn nhận ra, du học sinh là thừa học vấn nhưng lại thiếu năng lực làm việc; cho nên kẻ tốt thì làm nghiên cứu viên hoặc giáo sư, kẻ không tốt còn không bằng địa vị của sinh viên tốt nghiệp đại học trong nước. Học vấn là con đường chết, chui vào rồi là không ra được, chẳng có lợi ích gì lớn cho ai cả. Du học sinh đã đa số chui vào chóp sừng trâu chết, chả trách họ không thể đánh đổ thế lực cũ để thay thế. Bản thân hắn muốn có phát triển thì phải từ bỏ nhóm mọt sách này, mà chen chân vào vòng thế lực cũ; chen vào rồi, lại thong thả tính chuyện rút xà thay cột, tự mình dựng cờ riêng. Cho dù trước tiên đi làm thư ký riêng cho người ta, hoặc dạy học tại gia đi nữa, chỉ cần nhân vật là loại người đúng tầm, hắn nhất định sẽ có ngày không gáy thì thôi, một khi đã gáy là làm ai nấy giật mình. Đã không thể ngay lập tức nổi bật hơn người, vậy thì đi dưỡng tinh xức lực, giấu mình hai năm cũng là một cách; ít nhất còn hơn là đi dạy mấy giờ lẻ, chạy đua với tiếng chuông lên lớp.
Hạ quyết tâm này, hắn đến nương tựa Cố Ủy viên. Trên danh thiếp của Cố Ủy viên không in chức danh quan lại gì, bởi vì riêng một khoản Ủy viên đã đủ in kín hai mặt, rất khó dành ra chỗ để in hết mọi chức danh, cho nên căn bản không in, vừa đỡ phiền phức vừa khí phái. Nhìn vào một đống chức danh ủy viên này của ông ta là có thể biết thế lực của ông ta lớn ra sao và phạm vi rộng thế nào. Điều này trong mắt Văn Bác Sĩ là một nhân vật lý tưởng. Cầm thư giới thiệu, Văn Bác Sĩ đi ba chuyến mới gặp được Cố Ủy viên.
Cố Ủy viên không xem bức thư giới thiệu đó, chỉ uể ả đánh giá Văn Bác Sĩ một lượt, sau đó nhìn rõ trên danh thiếp in là "Hoa Kỳ Triết học Bác sĩ"; thế là đủ rồi. Ông ta dứt khoát xếp Văn Bác Sĩ vào loại "tân du học sinh". Trong lòng Cố Ủy viên có rất nhiều ngăn nhỏ, mỗi ngăn nhỏ cất giữ một số thẻ phân thành một loại: quan lại cũ, quan lại mới, quân phiệt cũ, quân phiệt mới, tây y, đông y, cũ du học sinh, tân du học sinh... nông học công thương, tam giáo cửu lưu, đều mỗi người một ngăn. Nhìn qua vài cái, nhận rõ "loại" của người ta, ông ta nhắm mắt lại, kéo vài ngăn nhỏ trong lòng ra, như dây điện trên ắc quy chập vào nhau vậy, chập hợp lý là ông ta đã có ý định. Đối với "tân du học sinh", hiện tại ông ta có cách xử lý rất tốt. Tức là nói, trong chính phủ, trong đảng bộ, trong tổ chức từ thiện, trong cơ quan học thuật, ông ta đều đã có sự bố trí tương đương. Hiện tại, ông ta muốn hấp thụ nông thương. Ông ta hiểu rõ hơn ai hết: tiền ở đâu thì thế lực ở đó. Người giàu nhất trong nước tự nhiên không phải người làm quan thì là quân phiệt; đối với hai loại người này, ông ta đã có quan hệ rất sâu sắc, cho dù không thể hoàn toàn nghe theo ông ta chỉ huy, nhưng tổng thể sẽ không xung đột với ông ta hay cản trở sự nghiệp của ông ta. Kế tiếp người có tiền là thương nhân, thương nhân có nhiều điểm không đáng tin bằng người làm quan và quân phiệt, nhưng tiền biết nói chuyện, thương nhân gần đây cũng biết mở miệng, đây là điều đáng chú ý. Tiền của thương nhân lúc tụ lúc tan, xa không bằng thế lực của đại quan văn võ lâu dài vững chắc, nhưng mỗi khi thương nhân lớn sụp đổ, tất có người phát tài: khi ông chủ công ty sụp tiệm, chính là lúc người quản lý giàu lên, điều này vô cùng chính xác. Ông ta phải phân phái ít người đi làm cố vấn, làm giám đốc cho thương nhân lớn, để chờ cơ hội đổi chủ đống tiền đó. Hơn nữa, thương và quan vốn dĩ thông nhau, từ trước đến nay thương nhân giàu có đều muốn chuẩn bị một tương lai trên con đường quan lộ cho con cháu, ít nhất cũng muốn gả con gái vào nhà quan lại hoặc người đọc sách, để mang lại chút khí phái và uy thế cho gia đình. Còn về những thương nhân phái cũ kia, tài lực tuy không lớn, nhưng so với thương nhân mới nổi thì đáng tin hơn: họ nhiều đời truyền lại làm một loại kinh doanh, như ngành dược liệu, tơ trà, lương thực, hiệu lâu đời, thủ pháp vững vàng, có nhà hai ba trăm năm một mạch truyền lại, không có tiến mạnh đột ngột, cũng không có nguy cơ bỗng dưng thất bại đến cùng. Những thương gia như vậy, ở ngoài xã hội đã sớm chen chân vào tầng lớp sĩ phu, cho dù tài lực có kém dồi dào, nhưng danh tiếng cửa hiệu bày ra đó, như hội trưởng hội thương mại, đại biểu giới thương mại trong các cuộc họp, luôn rơi vào tay họ. Con cháu nhà họ có thể nhận giáo dục cao cấp, con gái nhà họ cũng gả cho người có chút thân phận. Họ không chỉ là một thế lực, mà còn là một thế lực rất lâu dài. Trong các sự nghiệp công cộng, tên tuổi của họ hầu như luôn đứng ngang hàng với quan lại quân phiệt danh lưu. Cố Ủy viên muốn cung cấp một số thanh niên để họ lựa chọn, hòng đem thế lực của bản thân liên kết làm một với họ.
Phú nông trong nước vốn đã không nhiều, hiện tại càng ít hơn. Trong một huyện, ngay cả ở những tỉnh giàu có nhất, muốn tìm được một hai nhà có tài sản mấy trăm ngàn đã rất khó rồi, làm nông đã không còn là con đường phát tài. Những nhà đếm trên đầu ngón tay trong toàn tỉnh có thể đạt đến cái giàu hàng triệu, tuy vẫn chưa thể sánh với quan lại và quân phiệt, nhưng đã được coi là lông phụng sừng lân rồi. Thế nhưng, chính những nhà như thế này cũng không phải dựa vào trồng ruộng mà phát tài; có nhà sớm năm trôi dạt ở các đô thị mới khai phá như Thượng Hải và Thanh Đảo, vài đồng bạc mua được mảnh đất, dần dần trở nên đáng giá vài ngàn vài vạn, họ liền thành phú hộ. Có nhà dùng địa sản làm cơ sở, rồi ở đô thị nghĩ ra phương pháp phát tài khác, cho nên nông thôn tuy phá sản nhưng họ vẫn giữ được của cải tương đương. Những người này, trên danh nghĩa vẫn là phú hào chốn thôn quê, trên thực tế đã sống ở——ít nhất là một bộ phận gia đình——đô thị rồi, dần dần trở thành địa chủ nhận điền tô từ xa. "Nắm" những người này căn bản không cần phải đến tận thôn quê, mà chỉ cần bắt lấy họ ở đô thị; cho dù sự nghiệp của những người này ở đô thị có lung lay, thì nhà cửa ruộng vườn của họ ở thôn quê vẫn chưa đến mức mục rữa tận gốc; cho nên, bắt lấy họ ở đô thị là có thể dẫn mạch máu về thôn quê, từ từ cũng cắm rễ chắc chắn, đây là cách hái dưa mà vẫn giữ lại dây dưa, cho dù không có lợi ích lớn gì thì ít nhất đầu mùa thu vẫn có thể thu hoạch một đợt dưa nhỏ, muối chua ăn cũng tốt.
Cách thức của Cố Ủy viên chính là phái các tân du học sinh thâm nhập vào những nhà thương gia và nông gia này. Kết nghĩa anh em, nhận con nuôi, theo ông ta thấy thì đều đã lạc hậu rồi, tầng lớp trí thức không lỡ chơi lại cái trò này nữa. Mà xét về bản chất thì những thứ đó xa không bằng liên đáng tin. Chỉ có trao cho họ một chàng rể hiền thì mới nắm chắc được tiền bạc và thế lực của họ. Nhìn từ phía tân du học sinh, đã là mới trở về thì dĩ nhiên đối với công việc không có nhiều kinh nghiệm, không thể giao phó trách nhiệm trọng đại cho họ. Hơn nữa thế lực trên chính trường lại bốn phân ngũ liệt, mỗi người xưng bá một phương, tìm một địa vị chẳng hề dễ dàng. Còn về học vấn, trong du học sinh không phải không có tay giỏi, nhưng nhân tài tầm thường luôn chiếm đa số; hơn nữa, tay giỏi thực sự thì các cơ quan học thuật tự khắc tranh nhau thu nạp mất rồi, chưa chắc đã đến trước cửa nhà họ Cố; kẻ đến cầu xin ông ta, ngược lại chưa chắc đã là tay giỏi. Thế thì, những tân bác sĩ và thạc sĩ không kinh nghiệm, khó an bài, lại chẳng có bao nhiêu học vấn này, tốt nhất là làm con rể mới. Họ ít nhất còn trẻ, biết mặc âu phục, có bằng cấp; việc khác không dễ chứ làm con rể thì thừa tiêu chuẩn rồi. Tự nhiên có những kẻ ngay cả việc này cũng không làm nổi, Cố Ủy viên đành phải từ bỏ họ, ông ta không có cái tinh lực đó, cũng không có cái thời gian đó để suốt ngày dắt tay họ. Điều này một nửa là tạo thế lực cho Cố Ủy viên, một nửa cũng là tìm lối thoát cho chính họ, huống chi trên thực tế họ được lợi lớn, vì bất luận thế nào họ cũng có được một người vợ giàu có trước, Cố Ủy viên sẽ không hưởng được cái phúc này, vì ông ta đã hơn sáu mươi tuổi rồi.
Cách thức này, trong miệng Cố Ủy viên gọi là "mở ra đường khác". Kẻ được phái đi liên lạc với phú thương gọi là "chấn hưng thực nghiệp", liên lạc với phú nông ở đô thị là "đến với nhân dân". Ông ta phái Văn Bác Sĩ đến Tế Nam, công việc chấn hưng thực nghiệp và đến với nhân dân ở đó đều cần người. Ông ta đưa cho Văn Bác Sĩ một danh sách, không hề có thư giới thiệu, ý là những người này đều biết Cố Ủy viên, chỉ cần nhắc tên ông ta một tiếng là được. Những việc còn lại cũng không có chỉ thị và giải thích rõ ràng, chỉ bảo Văn Bác Sĩ đến Tế Nam có thể ở tại Hội học thuật Văn hóa Tề Lỗ. Cố Ủy viên rất lười nói chuyện, sự giao phó này dường như không phải nói ra, mà là dùng một hơi thở hơi mạnh từ từ nhả cho Văn Bác Sĩ. Dáng vẻ an tĩnh bình thản của ông ta lại khiến Văn Bác Sĩ hiểu ra: lời nói của ông ta đều có trọng lượng, đáng tin, mang theo ẩn ý "làm theo thì tự có lợi ích; không muốn thì dẹp đi, ta còn có vô số người có thể sai phái!" Văn Bác Sĩ cũng nhìn ra, hắn không cần phải thỉnh thị thêm gì nữa, tốt nhất là đi theo con đường Cố Ủy viên đã chỉ ra; làm như thế nào hoàn toàn dựa vào bản lĩnh và sự cơ trí của bản thân; Cố Ủy viên là cất cẩu nhân tài, chứ không phải ở đây huấn luyện y tá, cái gì cũng phải dặn dò kỹ càng mới được. Sự thấu hiểu này làm hắn càng thêm khâm phục ông lão này, hắn cảm thấy ông lão này mới thực sự hiểu rõ tình hình xã hội Trung Quốc, mới thực sự biết làm sao đặt nhân tài vào vị trí thích hợp; bản thân hắn là tay mới, nên phái hắn đi khai phá, đi sáng tạo, đây không chỉ là yêu thương nhân tài thế hệ sau, mà còn là kính trọng nhân tài, làm cho người ta có cơ hội và dũng khí tự do vận dụng tài năng. Điều đáng khâm phục nhất vẫn là cái ẩn ý về việc liên của Cố Ủy viên, đúng lúc phù hợp với điều bản thân từng tuyên truyền hồi ở Mỹ: trạng nguyên thời đại này lý ra phải nhận sự cung phụng và tin cẩn của người giàu. Đôi mắt tròn của hắn phát sáng, trong lòng nghĩ bụng: trước tiên kiếm một cô vợ mang theo mười vạn, chẳng phải mọi thứ đều có nền móng rồi sao? Cho dù bản thân thực sự là kẻ vô dụng——sao có thể thế được——thì đại khái cũng không cần phải quá lo lắng về sinh kế nữa. Trút sạch cơn bực bội những ngày qua, hắn lên Tế Nam.
Hội học thuật Văn hóa Tề Lỗ rất khó tìm, nhưng cuối cùng cũng được hắn tìm thấy, nằm trong một con hẻm nhỏ bên bờ hồ Đại Minh. Tìm thấy rồi, cơn bực bội của hắn tức thì quay lại một nửa. Một cái cổng nhỏ, trên bức bình phong nhét một hàng biển gỗ to nhỏ dài ngắn khác nhau, màu sắc khác nhau, kiểu chữ khác nhau: Nơi viết hộ người lao động, Hội nghiên cứu Hội họa Tây phương Minh Hồ, Tri Âm Quốc Kịch Xã, Hội học thuật Văn hóa Tề Lỗ... Hắn đi vào lượn một vòng trong sân, chẳng có ai chào hỏi hắn một tiếng. Tổng cộng có mười mấy gian phòng, ôm lấy một cái sân nhỏ, các gian phòng đều rất mục nát, trong sân rất ẩm thấp và bẩn thỉu, ngoài một cây hoa mào gà đỏ mọc ở góc tường thì không còn màu sắc tươi sáng nào khác. Lại lượn thêm một vòng, hắn tìm thấy "Hội học thuật", nằm ở ba gian nhà phía nam ngay lối vào. Một gian đơn làm phòng bảo vệ, hai gian thông nhau làm hội sở; đều có biển gỗ, nhưng chữ viết bằng phấn trắng đã bị nước mưa rửa trôi hơn một nửa rồi. Hắn gõ gõ cửa phòng bảo vệ, bên trong trước tiên phát ra một tiếng ngáp, sau đó hỏi rất thấp và cứng: "Làm cái gì?" Văn Bác Sĩ không khỏi bốc hỏa: "Ra đây!"
Người trong phòng lại ngáp một cái nữa, một tiếng ngáp sâu thẳm sầu não. Rất chậm chạp, cửa mở ra, một gã đàn ông cao gầy, phanh ngực, cúi đầu bước ra. Ra khỏi cửa, vừa ngẩng đầu lên, một khuôn mặt cao gầy, miệng hơi há ra, chớp chớp mắt liên tục với Văn Bác Sĩ.
"Trong hội có ai không?"
"Hả?" Gã cao con hình như không nghe hiểu.
Dù là người Tứ Xuyên, nhưng hắn rất tự hào về tiếng Quan thoại chuẩn của mình; một người phương Bắc nếu nghe không hiểu lời hắn, hắn liền cho rằng cố ý làm nhục hắn. Hắn gằn giọng nhắc lại một câu: "Trong hội có ai không?"
"Tui hổng biết!" Gã cao con dường như vẫn không nghe hiểu nhưng giả vờ như hiểu rồi, trong giọng nói cũng mang theo ý không muốn hầu hạ nữa.
"Mày làm cái gì ở đây?"
"Tui cũng hổng biết nữa!"
"Đây không phải Hội học thuật Văn hóa Tề Lỗ sao, Cố Ủy viên——"
"À, Cố lão gia hả?" Gã cao con bỗng nhiên hình như hiểu ra hết. Cuống quýt đi vào trong, tìm chìa khóa hội sở ra mở cửa; trong miệng lộ ra hàm răng rất dài, cười cười, lẩm nhẩm "Cố lão gia", tiện tay cài cúc áo lại.
Trong phòng dựa theo tường đặt một bộ phản gỗ; chính giữa đặt một chiếc bàn vuông, trên bàn trải một tấm vải trắng, hoa văn là những vết chén trà và vết mực; bên trên bày một cái hộp mực bằng đồng vuông vắn năm inch, một cái giá gác bút bằng đồng, bốn cái chén trà, một cái ấm trà bằng sứ trắng giống như cái hũ nhỏ. Bên bàn có hai chiếc ghế. Đối diện bộ phản gỗ có một giá sách nhỏ, đặt ít phong bì giấy viết, hộp chất in dấu, và một xấp báo cũ ố vàng. Đồ đạc chỉ có bấy nhiêu, nhưng hơi ẩm thì vô cùng dồi dào. Gã cao con đi vào liền nhấc ấm trà lên: "Rót ấm nước uống nha, Cố lão gia?"
"Tôi không phải Cố Ủy viên, tôi là do Cố Ủy viên phái đến!" Văn Bác Sĩ bịt mũi nói.
"Ủa, vậy thì tui chịu rồi!" Gã cao con lại đặt ấm trà xuống, rất thất vọng vì người đến không phải Cố lão gia.
Có thể thấy, gã đàn ông này ngoại trừ Cố lão gia ra thì tuyệt nhiên không biết ai khác. Hắn phải tìm cách khác, ít nhất phải tìm được người biết chuyện một chút: "Ngoại trừ mày ra, còn có ai khác không?" Hắn nói từng chữ một, e rằng gã cao con lại nghe không hiểu. "Một mình tui nè, còn ăn chưa đủ no; mẹ thằng Ngư Tử còn ở dưới quê kìa! Lương thực đắt đỏ, không dám lên hết!" Lời của gã cao con trở nên trôi chảy hơn một chút, mà còn mang theo chút cảm xúc ở bên trong.
"Tôi hỏi mày, trong 'Hội' còn có ai khác không?" Trên mũi Văn Bác Sĩ đã rịn ra chút mồ hôi.
"Cái đó, chịu thôi!"
"Mày làm cái gì, rốt cuộc?"
"Tui hả?" Gã cao con nghĩ ngợi một hồi: "Không thể nói!"
Cũng nghĩ ngợi một hồi, móc ra một đồng bạc: "Cầm lấy. Nói cho mày biết, Cố Ủy viên phái tôi đến, tôi sẽ ở lại đây, tất cả đều thuộc về tôi quản, hiểu chưa?"
Gã cao con hi hi mấy tiếng, cầm lấy tiền rồi nói thật: Việc trong hội do một người họ Đường quản; Đường lão gia tên gọi là gì? Không biết. Người làm trước đây họ Thôi, Thôi Tam, là đồng hương của gã cao con. Thôi Tam mỗi tháng nhận tám đồng tiền công. Bốn tháng trước thì phải, Thôi Tam lại tìm được việc ở nơi khác, bảo gã cao con đến thế chỗ, họ là đồng hương mà. Gã cao con mỗi tháng đến chỗ Đường lão gia nhận tám đồng tiền công, hai đồng tiền tạp phí, tổng cộng mười đồng. Thôi Tam lấy năm đồng, gã cao con cầm bốn đồng, còn một đồng để mua dầu thắp nước uống này nọ. Thôi Tam nói, năm đồng cũng không phải đều rơi vào tay hắn, vì đến ba ngày lễ lớn luôn phải gửi ít quà cáp ra trò cho Đường lão gia để bịt miệng ông ta. Thôi Tam đã dặn dò gã cao con, những chuyện này tuyệt đối đừng cho Cố lão gia biết. "Tui họ Sở nha, bốn đồng bạc còn phải gửi về nhà một ít, mới đủ ăn!" Gã cao con kết thúc báo cáo của mình, thở dài một tiếng. Chuyện khác gã đều không biết; Đường lão gia có lẽ biết? Chịu thôi.