Tể tướng khai quốc nhà Tống là Triệu Phổ từng khoe khoang rằng, bản thân ông dùng nửa bộ "Luận ngữ" để trị thiên hạ. Có thể thấy rõ vai trò to lớn mà "Luận ngữ" phát huy trong đời sống xã hội và chính trị thời cổ đại, cũng như sự tôn sùng của người xưa đối với tác phẩm này.

Bộ "Luận ngữ" từng được ca ngợi là gốc rễ của việc trị quốc ấy, đối với xã hội hiện đại chúng ta, đối với cuộc sống của con người hiện đại, còn có ý nghĩa thực tế nào nữa không?

Mọi người đừng cho rằng "Luận ngữ" của Khổng phu tử cao đến mức không thể với tới, và hiện tại chúng ta buộc phải ngước nhìn nó.

Chân lý trên thế giới này, muôn đời vẫn luôn mộc mạc, giống như mặt trời mọc từ đằng đông mỗi ngày; giống như mùa xuân phải gieo hạt, mùa thu phải gặt hái vậy.

Những điều mà "Luận ngữ" nói cho mọi người biết, vĩnh viễn là những điều đơn giản nhất.

Chân lý của "Luận ngữ", chính là dạy cho mọi người biết làm thế nào để có thể sống được cuộc sống vui vẻ mà tâm hồn chúng ta cần đến.

Nói toẹt ra, "Luận ngữ" chính là dạy chúng ta cách thu nhận niềm vui tâm hồn trong cuộc sống hiện đại, thích ứng với trật tự thường nhật, tìm ra tọa độ cá nhân.

Nó chính là một cuốn sách ghi chép những lời nói và việc làm như thế.

Hơn hai nghìn năm trăm năm trước, từng chút một trong việc dạy học và sinh hoạt của Khổng Tử đã được học trò ghi chép lại từng đoạn. Những ghi chép lấy bài giảng trên lớp làm chủ đạo này đã được học trò của ông thu thập biên soạn, sau đó trở thành "Luận ngữ".

Chúng ta sẽ cảm thấy "Luận ngữ" hình như không có tính logic chặt chẽ cho lắm, rất nhiều phần là bàn về việc nào xét việc nấy, bên trong cũng rất ít những văn bản bàn luận dài dòng, hầu như mỗi một lời ghi chép đều rất ngắn gọn.

Thực ra, không lời cũng là một loại giáo dục.

Khổng Tử nói: "Trời nói gì đâu? Bốn mùa vẫn xoay vần, muôn vật vẫn sinh sôi. Trời nói gì đâu?" ("Luận ngữ - Dương Hợp"). Khổng Tử nói với học trò của mình rằng, các trò nhìn xem, trời cao ở trên, tĩnh lặng không lời, mà bốn mùa luân chuyển, vạn vật đâm chồi nảy lộc. Trời xanh còn cần phải nói gì nữa không?

Điều mà "Luận ngữ" truyền tải cuối cùng chính là một thái độ, một thái độ sống mộc mạc, ấm áp. Khổng phu tử chính là dùng điều này để ảnh hưởng đến các đệ tử của mình.

Mọi người đều biết, Khổng Tử có ba ngàn đệ tử, trong đó có bảy mươi hai người hiền tài. Mỗi một người trong số họ đều là một hạt giống, lan tỏa rộng rãi thái độ sống ấy, trí tuệ sống ấy.

Chúng ta nói Khổng phu tử là thánh nhân, thánh nhân chính là người có năng lực hành động mạnh mẽ nhất, có sức hút nhân cách lớn nhất trên mảnh đất mà ông sinh sống.

Thần thánh là gì, thần thì đại khái gần với bầu trời, là kiểu người giống như Lý Bạch; còn thánh thì gần với mặt đất, là kiểu người giống như Đỗ Phủ.

Khổng thánh nhân mang đến cho chúng ta một thứ tín niệm sinh trưởng trên mặt đất, một người như ông chắc chắn phải được sinh ra và lột xác một cách tự nhiên từ trong cuộc sống của chúng ta, chứ không phải từ hư không rơi xuống.

Thần thoại khai thiên lập địa của Trung Quốc là Bàn Cổ khai thiên tích địa, nhưng sự khai phá này không giống như kiểu biến đổi đột ngột được kể trong thần thoại phương Tây, ví dụ như cầm một chiếc búa lớn, bộp một tiếng, chẻ ra, rồi ánh vàng rực rỡ xuất hiện một trời một đất muôn vật nào đó, đây không phải là cảm xúc tự sự của người Trung Quốc.

Kiểu tự sự quen thuộc của người Trung Quốc là giống như những gì được miêu tả trong "Tam ngũ lịch kỷ", đó là một quá trình lâu dài từ tốn, ôn hòa và đáng để mơ ước:

Hỗn độn trời đất như quả trứng gà, Bàn Cổ sinh ra ở trong đó, một vạn tám nghìn năm. Trời đất khai phá, dương thanh là trời, âm trọc là đất. Bàn Cổ ở trong đó, một ngày chín lần biến đổi, thần ở trên trời, thánh ở dưới đất. Trời mỗi ngày cao thêm một trượng, đất mỗi ngày dày thêm một trượng, Bàn Cổ mỗi ngày cao lên một trượng. Một vạn tám nghìn năm, số trời cực cao, số đất cực sâu, Bàn Cổ cực dài.

Sách ấy nói lúc bắt đầu "trời đất hỗn độn như quả trứng gà", Bàn Cổ ở trong đó suốt một vạn tám nghìn năm.

Sau đó trời đất tách ra, nhưng nó không giống như một vật thể đặc "bụp" một tiếng đứt gãy từ giữa ra, mà là hai luồng khí dần dần tách biệt, khí dương thanh bay lên làm trời, khí âm trọc chìm xuống làm đất.

Đây hoàn toàn chưa phải là sự hoàn thành của việc khai thiên tích địa, sự lớn lên này mới chỉ bắt đầu.

Người Trung Quốc rất coi trọng sự biến hóa. Các trò xem, Bàn Cổ ở giữa trời đất "một ngày chín lần biến đổi", giống như một đứa trẻ sơ sinh, ngày nào cũng đang biến đổi một cách vi tế.

Sự biến hóa này cuối cùng đã đạt đến một cảnh giới, gọi là "thần ở trời, thánh ở đất".

Sáu chữ này thực ra chính là lý tưởng nhân cách của người Trung Quốc: Vừa có một bầu trời chủ nghĩa lý tưởng, có thể tự do bay lượn, mà không thỏa hiệp với rất nhiều quy tắc và trở ngại trên thế giới hiện thực; lại vừa có năng lực đặt chân vững chắc trên mặt đất, có thể tiến hành sự mở rộng hành vi của mình ngay trên mảnh đất này.

Người chỉ có lý tưởng mà không có đất đai, là người theo chủ nghĩa mộng tưởng chứ không phải chủ nghĩa lý tưởng; người chỉ có đất đai mà không có bầu trời, là người theo chủ nghĩa thực dụng chứ không phải chủ nghĩa hiện thực.

Chủ nghĩa lý tưởng và chủ nghĩa hiện thực chính là trời và đất của chúng ta.

Sự biến hóa của Bàn Cổ vẫn đang tiếp diễn, câu chuyện này vẫn phải kể tiếp:

Sau khi trời đất khai phá, trời mỗi ngày cao lên một trượng, đất mỗi ngày dày lên một trượng, Bàn Cổ cũng "mỗi ngày cao lên một trượng", cùng lớn lên với trời đất.

Cứ như vậy lại trải qua một vạn tám nghìn năm nữa, cuối cùng là "số trời cực cao, số đất cực sâu, Bàn Cổ cực dài".

Ý nghĩa của con người giống hệt như trời và đất, trời, đất và người được gọi chung là "tam tài".

Cho nên, trong mắt Khổng Tử, con người là đáng được kính trọng, đồng thời con người cũng nên tự trọng.

Đọc "Luận ngữ" chúng ta sẽ phát hiện ra rằng, khi Khổng phu tử giáo dục học trò rất ít khi tức giận hay nghiêm mặt quát tháo, ông thường dùng giọng điệu ôn hòa, dẫn dắt theo trình tự, bàn bạc với người khác. Đây là thái độ dạy học của Khổng phu tử, cũng là một loại thái độ của Nho gia.

Chúng ta thấy một số giáo viên mặt mày sa sầm, giọng điệu sắc bén, thường xuyên quở trách học trò của mình không nên thế này thế nọ. Đó là vì giáo viên ấy chưa đạt đến cảnh giới, giáo viên thực sự giỏi sẽ giống như Khổng phu tử, bình hòa bàn bạc với học trò để giảng giải thấu đáo mối quan hệ cộng sinh cùng vinh hiển của tam tài trời đất con người này.

Một phong độ thong thả điềm tĩnh như thế, một thái độ khiêm nhường như thế, thực ra chính là lý tưởng nhân cách của người Trung Quốc.

Khác với phương Tây, triết học Trung Quốc sùng bái một vẻ đẹp trang nghiêm, lý trí và ôn nhu đôn hậu. Hình tượng của Khổng phu tử trong "Luận ngữ", chính là hiện thân của một lý tưởng thẩm mỹ như thế.

Trên người của hình tượng Khổng phu tử này, ngưng tụ một loại sức mạnh bão hòa được truyền dẫn ra từ nội tâm của ông. Sức mạnh này chính là "hạo nhiên chi khí" mà Mạnh Tử đã nói đến sau này.

Chỉ khi khí của trời đất ngưng tụ trong lòng một con người, thì nó mới có thể cường đại đến nhường này.

Tinh túy tư tưởng của "Luận ngữ" nằm ở chỗ hòa quyện tinh hoa sự lớn lao của trời, sự dày dặn của đất vào trong nội tâm con người, khiến cho trời, đất, người trở thành một thể hoàn chỉnh, nhờ đó sức mạnh của con người trở nên vô cùng cường đại.

Ngày nay chúng ta cũng thường nói, thiên thời, địa lợi, nhân hòa là nền tảng để quốc gia hưng thịnh, sự nghiệp thành công, đây chính là sự gợi mở mà "Luận ngữ" dành cho con người hiện đại chúng ta.

Chúng ta vĩnh viễn không được quên sức mạnh mà trời đất ban tặng cho chúng ta. Thế nào gọi là thiên nhân hợp nhất? Chính là sự hài hòa của con người ở trong tự nhiên.

Chúng ta nỗ lực kiến tạo xã hội hài hòa, mà sự hài hòa thực sự là gì?

Nó tuyệt đối không chỉ là sự hài hòa giữa hàng xóm láng giềng trong một khu tiểu khu, cũng không chỉ là sự hài hòa giữa người với người, mà nhất định còn bao gồm cả việc vạn vật trên mặt đất cùng sinh trưởng một cách hài hòa và vui vẻ; con người đối với muôn loài tự nhiên, có một sự kính sợ, có một sự thuận theo, có một sự ăn ý.

Đây là một loại sức mạnh, nếu chúng ta học được cách chiết xuất tôi luyện loại sức mạnh này, chúng ta sẽ có thể có được cõi lòng giống như Khổng phu tử.

Chúng ta thấy, thái độ của Khổng phu tử vô cùng bình hòa, mà nội tâm của ông lại vô cùng trang nghiêm. Bởi vì trong đó có một loại sức mạnh cường đại, đó là sức mạnh của tín niệm. Khổng phu tử là một người cực kỳ coi trọng tín niệm.

Học trò của ông là Tử Cung hỏi, một quốc gia muốn được an định, chính trị bình ổn, thì cần những điều kiện nào? Câu chuyện này trong "Luận ngữ" gọi là "Tử Cung vấn chính".

Câu trả lời của Khổng Tử rất đơn giản, chỉ có ba điều: đủ binh, đủ thực, dân tín chi hĩ.

Thứ nhất, bộ máy quốc gia phải cường đại, nhất định phải có đủ binh lực làm sự bảo đảm.

Thứ hai, phải có đủ lương thực, bách tính có thể ăn no mặc ấm.

Thứ ba, bách tính phải có tín ngưỡng đối với đất nước.

Học trò này ra vẻ ta đây, nói ba điều thì nhiều quá. Nếu bắt buộc phải bỏ đi một điều, thưa thầy nên bỏ đi điều gì trước?

Khổng Tử nói: "Bỏ binh." Chúng ta đành không cần sự bảo đảm bằng vũ lực này vậy.

Tử Cung lại hỏi, nếu như vẫn phải bỏ đi một cái, ngài nói nên bỏ cái nào?

Khổng Tử vô cùng nghiêm túc bảo cậu ta: "Bỏ thực." Chúng ta thà không ăn cơm nữa.

Tiếp theo ông nói: "Từ cổ đến nay ai cũng phải chết, dân không có lòng tin thì không thể đứng vững."

Không có lương thực thì chẳng qua cũng là một cái chết, từ xưa đến nay ai mà chẳng chết? Cho nên cái chết không phải là đáng sợ nhất. Đáng sợ nhất là sự sụp đổ và tan rã sau khi người dân mất đi tín ngưỡng đối với đất nước này.

Cuộc sống hạnh phúc về mặt vật chất, nó chỉ là một chỉ số; còn việc thực sự cảm thấy an định từ trong nội tâm và sự công nhận đối với chính quyền, thì xuất phát từ tín ngưỡng.

Đây chính là một thứ lý niệm chính trị của Khổng phu tử, ông cho rằng sức mạnh của tín ngưỡng đủ để ngưng tụ một quốc gia lại với nhau.

Hiện nay có một cách nói, cho rằng việc đánh giá người dân các nước sống tốt hay không tốt vào thế kỷ 21, đã không còn là một tiêu chuẩn đơn giản là GNP (tổng sản phẩm quốc dân) của quá khứ nữa, mà còn phải xem GNH, chính là Gross National Happiness, chỉ số hạnh phúc quốc gia.

Nói cách khác, đánh giá một quốc gia có thực sự phú cường hay không, không thể đơn thuần nhìn vào tổng lượng tuyệt đối và tốc độ tăng trưởng của tổng sản phẩm quốc dân, mà càng phải nhìn vào cảm nhận trong nội tâm của mỗi một người dân — họ có cảm thấy an toàn không? Họ có vui vẻ không? Họ có thực sự đồng tình với cuộc sống của mình không?

Đất nước chúng ta vào cuối thập niên 80 thế kỷ trước từng tham gia một cuộc điều tra quốc tế, số liệu cho thấy, chỉ số hạnh phúc của người dân chúng ta lúc đó chỉ rơi vào khoảng 64%.

Năm 1991 lại tham gia điều tra, chỉ số hạnh phúc này đã tăng lên, đạt khoảng 73%. Điều này có được là nhờ sự nâng cao của điều kiện sinh hoạt vật chất và việc thực thi nhiều biện pháp cải cách.

Nhưng đợi đến năm 1996 lại tham gia điều tra, thì phát hiện chỉ số này đã tụt xuống còn khoảng 68%.

Đây là một việc rất khiến người ta hoang mang. Nó cho thấy rằng, cho dù nền văn minh vật chất của một xã hội có phồn vinh tột bậc đi nữa, thì con người hiện đại đang hưởng thụ thành quả văn minh ấy vẫn có khả năng tồn tại những nỗi hoang mang tâm hồn vô cùng phức tạp.

Hãy để chúng ta quay về hơn hai nghìn năm trăm năm trước, xem thử ngay trong một thời đại thiếu thốn vật chất như thế, những bậc hiền triết ấy trông ra sao.

Học trò mà Khổng phu tử yêu thích nhất tên là Nhan Hồi, ông từng ca ngợi học trò này rằng: "Hiền thay, Nhan Hồi! Một giỏ cơm, một bầu nước uống, ở ngõ hẻm nghèo nàn, người khác không chịu nổi nỗi buồn lo ấy, mà Nhan Hồi vẫn không đổi niềm vui của mình. Hiền thay, Nhan Hồi!" ("Luận ngữ - Ung Dã").

Ý là, gia đình Nhan Hồi rất nghèo, thiếu ăn thiếu mặc, sống trong một con ngõ nhỏ vô cùng rách nát. Hoàn cảnh sống gian khổ nhường ấy đối với người khác mà nói quả thực là khó lòng chịu đựng nổi, thế mà Nhan Hồi lại có thể tự tìm thấy niềm vui trong đó.

Có lẽ rất nhiều người sẽ nói, cuộc sống chính là như vậy, ngày nghèo hay ngày giàu thì cũng phải sống thôi, chứ còn biết làm sao được?

Điểm thực sự khiến người ta khâm phục ở Nhan Hồi, không phải là việc cậu ấy có thể chịu đựng được hoàn cảnh sống gian khổ nhường ấy, mà là thái độ sống của cậu ấy. Trong lúc tất cả mọi người đều coi cuộc sống thế này là khổ cực, đều thở dài oán trách, thì Nhan Hồi lại không thay đổi thái độ lạc quan của mình.

Chỉ có bậc hiền giả thực sự, mới có thể không bị đời sống vật chất làm cho mệt mỏi, mới có thể luôn giữ gìn được sự điềm đạm và an yên trong cõi lòng.

Thừa nhận là, chẳng ai muốn sống những ngày tháng khổ cực cả, nhưng việc đơn thuần dựa vào sự giàu có tột độ về mặt vật chất cũng không thể giải quyết được vấn đề tâm hồn.

Đời sống vật chất của chúng ta rõ ràng đang được nâng cao, thế nhưng rất nhiều người lại càng ngày càng bất mãn. Bởi vì họ nhìn thấy xung quanh rốt cuộc vẫn có tầng lớp mới phất lên, rốt cuộc vẫn có những sự việc khiến họ cảm thấy bất bình.

Thực ra, thị lực của một con người vốn có hai chức năng: một là hướng ra ngoài, mở rộng thế giới một cách vô tận và rộng lớn; hai là hướng vào trong, khám phá nội tâm một cách vô tận và sâu sắc.

Đôi mắt của chúng ta, luôn nhìn thế giới bên ngoài quá nhiều, nhìn tâm hồn quá ít.

Bí quyết hạnh phúc mà Khổng phu tử có thể dạy cho chúng ta, chính là làm thế nào để tìm thấy sự an yên trong nội tâm của bạn.

Ai ai cũng hy vọng có được một cuộc sống hạnh phúc vui vẻ, mà hạnh phúc vui vẻ chỉ là một loại cảm giác, không liên quan gì đến nghèo giàu, mà kết nối chặt chẽ với nội tâm.

Trong "Luận ngữ", Khổng phu tử bảo học trò của mình nên đi tìm kiếm niềm vui trong cuộc sống như thế nào. Tư tưởng này được truyền thừa lại, đã tạo ra ảnh hưởng to lớn đối với rất nhiều văn nhân thi sĩ nổi tiếng trong lịch sử.

Tử Cung từng hỏi thầy: "Nghèo mà không nịnh hót, giàu mà không kiêu ngạo, thì thế nào ạ?" Giả như một người rất nghèo hèn, nhưng anh ta không nịnh bợ người giàu; một người rất giàu sang, nhưng anh ta không kiêu ngạo hách dịch. Thế thì sao?

Thầy nói, thế này thì rất khá rồi. Nhưng vẫn chưa đủ. Vẫn còn một cảnh giới cao hơn nữa, gọi là "nghèo mà vui, giàu mà hiếu lễ vậy".

Cảnh giới cao hơn là, một người không chỉ an phận nghèo hèn, không chỉ không nịnh hót cầu cạnh người khác, mà trong nội tâm của anh ta còn có một thứ niềm vui sáng láng. Niềm vui này, sẽ không bị cuộc sống nghèo túng tước đoạt mất, anh ta cũng sẽ không vì giàu sang mà kiêu kỳ sa đọa, anh ta vẫn cứ là một người quân tử nội tâm vui vẻ sung túc, tao nhã lịch sự.

Đây là một sự kiêu hãnh biết nhường nào! Một con người có thể không bị cuộc sống sung túc mê hoặc, lại có thể duy trì được nhân phẩm tôn nghiêm và niềm vui nội tâm ngay trong cảnh nghèo hèn.

Một thứ tư tưởng Nho gia như thế được truyền thừa lại, khiến cho trong lịch sử của chúng ta lại xuất hiện rất nhiều bậc quân tử có nội tâm sung túc. Đại thi sĩ thời Đông Tấn Đào Uyên Minh chính là một trong số đó.

Đào Uyên Minh từng làm Bành Trạch lệnh trong tám mươi ba ngày, đó là một chức quan rất nhỏ. Mà chỉ một chuyện nhỏ nhặt, lại khiến ông từ quan về nhà.

Có người nói với ông, cấp trên phái người đến kiểm tra công việc, ngài nên "thắt đai chỉnh tề để diện kiến". Giống như ngày nay vậy, các trò phải mặc âu phục, thắt cà vạt, để đi gặp lãnh đạo.

Đào Uyên Minh nói, tôi không thể vì năm đấu gạo mà cúi đầu khom lưng trước tiểu tử ở hương thôn. Ý là, ông không muốn vì giữ chút "lương bổng" làm quan này mà khép nép cúi đầu trước người khác. Thế là ông để lại ấn tín, tự mình về nhà.

Lúc về nhà, ông đã đưa tâm trạng của mình vào trong tác phẩm "Quy khứ lai hứa từ".

Ông nói, "đã tự dùng tâm trí sai khiến thể xác, việc gì phải bùi ngùi mà đau buồn một mình". Thân thể của tôi đã trở thành nô lệ của tâm hồn, chẳng qua chỉ vì muốn ăn ngon hơn một chút, ở rộng rãi hơn một chút, mà đành phải cúi đầu khom lưng, nịnh hót lấy lòng người khác, tâm hồn của tôi đã phải chịu đựng biết bao nhiêu ủy khuất chứ!

Ông không muốn sống cuộc sống như thế, "biết quá khứ không thể vãn hồi, hiểu tương lai còn kịp truy tìm", thế là ông trở về điền viên của chính mình.

Ý nghĩa của Đào Uyên Minh, không nằm ở việc dựng nên một điền viên ảo trong thơ ca, mà quan trọng hơn là, ông đã khiến cho trong tâm khảm của mỗi một người đều nở hoa một vùng đất lành.

An bần lạc đạo, trong mắt con người hiện đại hình như có hơi hướng không có chí tiến thủ. Trước sự cạnh tranh gay gắt nhường này, ai nấy đều đang nỗ lực phát triển sự nghiệp của bản thân, thu nhập bao nhiêu, chức vụ cao thấp, dường như đã trở thành tiêu chuẩn để đánh giá một người có thành công hay không.

Nhưng cạnh tranh càng gay gắt, thì lại càng cần phải điều chỉnh tâm thái, đồng thời điều chỉnh mối quan hệ với những người khác. Vậy thì, trong xã hội hiện đại, chúng ta nên đối nhân xử thế như thế nào?

Lại là Tử Cung hỏi thầy một câu hỏi cực kỳ lớn, cậu ta nói: "Có một chữ nào mà có thể dùng trọn đời không?" Ngài có thể nói cho con một chữ, để con có thể thực hành suốt đời, và thụ hưởng vĩnh viễn không?

Thầy dùng giọng điệu bàn bạc bảo cậu ta rằng: "Chắc là chữ 'thư' nhỉ!" Nếu như có chữ này, thì đại khái chính là chữ "thư" (lòng khoan dung) vậy.

Thế nào gọi là "thư"? Thầy lại giải thích thêm tám chữ nữa, gọi là "Điều mình không muốn, thì đừng áp đặt lên người khác". Chính là việc gì mà bản thân trò không muốn làm, thì trò đừng ép buộc người khác làm. Con người sống cả đời làm được điều này là đủ rồi.

Thế nào gọi là "nửa bộ 'Luận ngữ' trị thiên hạ"? Có đôi khi học một chữ hai chữ, là đủ dùng cả đời rồi.

Đây mới thực sự là thánh nhân, ông ấy sẽ không bắt trò phải ghi nhớ nhiều đến thế, có đôi khi ghi nhớ một chữ là đủ rồi.

Học trò của Khổng Tử là Tăng Tử cũng từng nói, "Đạo của phu tử, trung và thư mà thôi". Nói là tinh túy học vấn cả đời của thầy tôi, chính là hai chữ "trung thư" này. Nói một cách đơn giản, chính là phải làm tốt chính mình, đồng thời phải nghĩ đến người khác.

Mở rộng ra một chút, chữ "thư" là nói bạn đừng ép người quá đáng, đừng gây ra tổn thương cho người khác. Ý ngoài lời là giả như người khác gây ra tổn thương cho bạn, bạn cũng nên cố gắng khoan dung.

Thế nhưng, thực sự làm được sự khoan dung thì đâu phải chuyện dễ dàng gì. Có rất nhiều khi, một sự việc vốn dĩ đã qua rồi, mà chúng ta vẫn cứ đứng đó nghĩ mãi, sự việc đáng ghét thế này, sao mình có thể tha thứ cho nó được chứ? Rồi cứ thế trong sự tự nhai lại không dứt, hết lần này đến lần khác chịu tổn thương.

Nhà Phật có một câu chuyện nhỏ rất thú vị:

Tiểu hòa thượng cùng lão hòa thượng xuống núi khất thực, đi đến bờ sông, thấy một cô nương đang rầu rĩ vì không có cách nào qua sông. Lão hòa thượng bảo cô nương rằng, để ta cõng cô qua nhé. Thế là cõng cô nương qua sông.

Tiểu hòa thượng kinh ngạc đến mức há hốc mồm trợn tròn mắt, mà lại không dám hỏi. Cứ đi như thế thêm hai mươi dặm đường nữa, thực sự nhịn hết nổi rồi, bèn hỏi lão hòa thượng rằng, thưa sư phụ, chúng ta là người xuất gia, sao sư phụ lại có thể cõng cô nương đó qua sông cơ chứ?

Lão hòa thượng liền điềm tĩnh bảo cậu ta rằng, con xem ta cõng cô ấy qua sông xong là thả xuống ngay, sao con cõng suốt hai mươi dặm đường rồi mà vẫn chưa chịu thả xuống?

Đạo lý của câu chuyện này thực ra cũng giống như những gì Khổng phu tử dạy cho mọi người, nên buông tay lúc nào thì hãy buông tay lúc ấy, bạn khoan dung với người khác, thực ra chính là chừa lại cho chính mình một khoảng trời biển rộng mênh mông.

Cho nên thế nào gọi là "người nhân thì không buồn rầu"? Chính là khiến cho lồng ngực của bạn rộng lớn vô hạn, thì rất nhiều chuyện tự nhiên sẽ trở nên nhỏ bé.

Trong cuộc sống, mỗi người đều có khả năng gặp phải chuyện thất nghiệp, biến cố hôn nhân, bạn bè phản bội, người thân rời đi v.v., nó đối với bạn là chuyện lớn hay chuyện nhỏ, hoàn toàn không có tiêu chuẩn khách quan.

Cái này cũng giống như việc rạch một đường dài một tấc, tính là vết thương lớn hay vết thương nhỏ? Nếu là một cô tiểu thư đài các kiều diễm, cô ấy có thể làm âme ĩ lên suốt một tuần; nếu là một chàng trai to con thô kệch, cậu ta có lẽ từ lúc bị thương cho đến khi vết thương này lành hẳn, vẫn hoàn toàn không hề hay biết.

Cho nên, nội tâm của chúng ta rốt cuộc là làm một "cô tiểu thư" kiều diễm, hay là một "chàng trai to con" thô kệch, hoàn toàn có thể do chính mình quyết định.

Thực ra, những gì "Luận ngữ" dạy chúng ta, không chỉ là gặp chuyện phải có gan gánh vác buông bỏ được, mà còn nên dùng năng lực của chính mình để giúp đỡ những người cần giúp đỡ. Cái gọi là "tặng hoa hồng cho người, tay vẫn còn vương hương thơm", sự cho đi còn có thể khiến trong lòng chúng ta tràn ngập cảm giác hạnh phúc hơn là việc nhận lại.

Mọi người đều biết, cốt lõi và tinh túy nhất của lý thuyết Nho gia, ngoài chữ "thư" ra, còn có một chữ nữa đó là chữ "nhân".

Học trò của Khổng Tử là Phàn Trì từng vô cùng cung kính đi hỏi thầy thế nào là nhân? Thầy chỉ bảo cậu ta hai chữ: "Ái nhân". Yêu thương người khác được gọi là nhân.

Phàn Trì lại hỏi thế nào là trí? Thầy nói: "Tri nhân." Hiểu rõ người khác được gọi là trí.

Quan tâm yêu thương người khác, chính là nhân; thấu hiểu người khác, chính là trí. Đơn giản vậy thôi.

Vậy thì, làm thế nào để trở thành một người có tấm lòng nhân ái?

Khổng Tử nói: "Mình muốn đứng vững thì cũng khiến người khác đứng vững, mình muốn thành công thì cũng khiến người khác thành công. Có thể lấy ngay những việc gần gũi làm thí dụ, có thể gọi là phương cách để thực hành điều nhân vậy." ("Luận ngữ - Ung Dã").

Chính bạn muốn được vun đắp dựng lập, liền lập tức nghĩ đến việc cũng phải khiến cho người khác được vun đắp dựng lập; chính bạn muốn thực hiện lý tưởng liền lập tức sẽ nghĩ đến việc cũng phải giúp người khác thực hiện lý tưởng. Có thể bắt đầu từ những việc nhỏ ngay bên cạnh, suy rộng ra từ mình đến người, đây chính là phương pháp thực hành nhân nghĩa.

Tôi nhớ trong sách tiếng Anh đại học, có một câu chuyện ngụ ngôn nhỏ do Tolstoy viết, nói rằng có một vị vua ngày nào cũng suy nghĩ về ba câu hỏi triết học tối hậu nhất: Trên thế giới này, người quan trọng nhất là ai? Việc quan trọng nhất là gì? Thời điểm làm việc quan trọng nhất là lúc nào?

Chỉ với ba câu hỏi này, cả triều văn võ bá quan, không một ai có thể trả lời được.

Nhà vua rất phiền muộn. Sau đó vào một ngày nọ, ông vi hành đi ra ngoài, đi đến một nơi vô cùng hẻo lánh, xin trọ lại nhà một ông lão xa lạ.

Nửa đêm, ông bị một tiếng động lớn đánh thức, phát hiện một người khắp người bê bết máu xông vào nhà ông lão.

Người nọ nói, phía sau có người đang đuổi bắt tôi. Ông lão nói, thế thì cậu cứ trốn ở chỗ tôi đi. Thế là giấu người đó đi.

Nhà vua sợ đến mức không dám ngủ, một lúc sau liền nhìn thấy kẻ truy đuổi tới nơi. Kẻ truy đuổi hỏi ông lão, có thấy một kẻ nào chạy qua đây không? Lão già nói, không biết, nhà tôi không có người khác.

Sau đó kẻ truy đuổi bỏ đi, kẻ bị truy bắt nọ nói mấy câu cảm ơn rồi cũng rời đi. Ông lão đóng cửa lại tiếp tục đi ngủ.

Hôm nay nhà vua hỏi ông lão rằng, tại sao ông lại dám thu lưu người đó? Ông không sợ rước họa sát thân sao? Hơn nữa ông cứ để hắn đi như thế, sao ông không hỏi xem hắn là ai?

Ông lão điềm tĩnh bảo ông ấy rằng, trên thế giới này, người quan trọng nhất chính là người đang cần sự giúp đỡ của bạn ngay trước mắt, việc quan trọng nhất là làm ngay lập tức, thời điểm quan trọng nhất chính là hiện tại, tuyệt đối không được chần chừ kéo dài.

Vị vua nọ chợt bừng tỉnh đại ngộ, ba câu hỏi triết học suy nghĩ mãi không ra của ông ấy, bỗng chốc đều được giải quyết hết.

Câu chuyện này, lại có thể làm lời chú giải cho "Luận ngữ".

Thực ra, dù là Khổng Tử, hay Trang Tử, Đào Uyên Minh, Tô Đông Pơ cho đến Tagore, ý nghĩa của các bậc hiền triết cổ kim Đông Tây là gì? Chính là dùng trải nghiệm sống của họ, đúc kết ra một số đạo lý có ích cho mỗi người chúng ta.

Những đạo lý này không phải là những điển tịch nặng như cục gạch, bắt bạn phải cầm kính lúp, lật "Từ hải" một cách cực kỳ vất vả để ngộ đạo suốt cả đời.

Bậc hiền triết thực sự sẽ không bày ra dáng vẻ cao ngạo, mặt mày cứng đờ để nói chuyện. Họ đem những kinh nghiệm nhân sinh tràn đầy sức sống, vượt qua năm tháng tang thương, truyền tải đến tận hôm nay, để chúng ta vẫn cứ cảm thấy ấm áp; còn họ từ ngàn xưa trước, lặng lẽ mỉm cười và dõi nhìn, chỉ để nhìn chúng ta vẫn tiếp tục nhận được lợi ích từ những lời bàn luận của họ mà thôi.