Tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ, đây là lý tưởng đạo đức truyền thống của người Trung Quốc. Mà trong "Luận ngữ", khi Khổng Tử và các học trò của ông bàn về lý tưởng, lại không cho rằng chí hướng càng cao xa thì càng tốt, điều thực sự quan trọng là sự định lực và niềm tin trong nội tâm của một người.
Bất kể lý tưởng của bạn lớn hay nhỏ, nền tảng để thực hiện mọi lý tưởng nằm ở việc tìm ra cảm nhận thực sự trong nội tâm. Cảm nhận trong nội tâm của một người vĩnh viễn quan trọng hơn thành tích bên ngoài của người đó.
Ngày nay chúng ta nên hiểu ý nghĩa của lý tưởng như thế nào? Quan niệm của Khổng lão phu tử và sự theo đuổi lý tưởng của người hiện đại có mâu thuẫn gì không?
Lật mở "Luận ngữ", chúng ta thấy, đằng sau những câu chữ mộc mạc thường chiếu rọi một thứ ánh sáng lý tưởng.
Khổng phu tử nói: "Tam quân khả đoạt soái dã, thất phu bất khả đoạt chí dã" ("Luận ngữ - Tử Hãn"). Câu nói này được lưu truyền rất rộng trong dân gian, ý là chí hướng của một người là vô cùng quan trọng, nó quyết định sự phát triển và phương hướng cả đời của người ấy.
Cho nên khi dạy học trò, Khổng Tử thường để các học trò tự nói lên lý tưởng của mình. Trong thiên "Luận ngữ - Tiên tiến" có một đoạn văn hoàn chỉnh tương đối hiếm hoi tên là "Thị tọa", ghi chép lại cảnh Khổng Tử cùng học trò trò chuyện về lý tưởng như thế nào. Đoạn văn này như sau:
Tử Lộ, Tăng Tích, Nhiễm Hữu, Công Tây Hoa thị tọa. Tử viết: "Dĩ ngô nhất nhật trưởng hồ nhĩ, vô ngô dĩ dã. Cư tắc viết: 'Bất ngô tri dã!' Như hoặc tri nhĩ, tắc hà dĩ tai?" Tử Lộ suất nhĩ nhi đối viết: "Thiên thăng tụ quốc, nhiếp hồ đại quốc chi gian, gia chi dĩ sư lữ, nhân chi dĩ cơ cẩn; Do dã vi chi, bỉ cập tam niên, khả sử hữu dũng, thả tri phương dã." Phu tử sái chi. "Cầu! Nhĩ hà như?" Đối viết: "Phương lục thất thập, như ngũ lục thập, Cầu dã vi chi, bỉ cập tam niên, khả sử túc dân. Như kỳ lễ nhạc, dĩ đãi quân tử." "Xích! Nhĩ hà như?" Đối viết: "Phi viết năng chi, nguyện học yên. Tông miếu chi sự, như hội đồng, đoan chương phủ, nguyện vi tiểu tướng yên." "Điểm! Nhĩ hà như?" Cổ sắt hi, khanh nhĩ, xả sắt nhi tác. Đối viết: "Dị hồ tam tử giả chi soán." Tử viết: "Hà thương hồ? Diệc các ngôn kỳ chí dã." Viết: "Mạc xuân giả, xuân phục ký thành. Quán giả ngũ lục lục, đồng tử lục thất nhân, dục hồ Nghi, phong hồ Vũ Vu, vịnh nhi quy." Phu tử vị nhiên thán viết: "Ngô dữ Điểm dã!" Tam tử giả xuất, Tăng Tích hậu. Tăng Tích viết: "Phu tam tử giả chi ngôn hà như?" Tử viết: "Diệc các ngôn kỳ chí dã dĩ nhĩ!" Viết: "Phu tử hà sái Do dã?" Viết: "Vi quốc dĩ lễ, kỳ ngôn bất nhượng, thị cố sái chi." "Duy Cầu tắc phi bang dã dữ?" "An kiến phương lục thất thập như ngũ lục thập nhi phi bang dã giả?" "Duy Xích tắc phi bang dã dữ?" "Tông miếu hội đồng, phi chư hầu nhi hà? Xích dã vi chi tiểu, thục năng vi chi đại?"
Chúng ta chuyển hóa đoạn văn này thành lời nói ngày nay tức là: Hôm đó, bốn người học trò của Khổng Tử là Tử Lộ, Tăng Tích, Nhiễm Hữu và Công Tây Hoa ngồi hầu thầy. Khổng Tử rất thoải mái nói với bọn họ rằng, vì ta lớn tuổi hơn các em, đã già rồi, không ai dùng ta nữa. Ta thường ngày hay nghe các em nói, không ai hiểu chí hướng của ta cả! Giả như bây giờ có người hiểu các em, định trọng dụng các em, thì các em có thể làm gì?
Tử Lộ là người tính tình nóng nảy, nghe thầy hỏi vậy liền không suy nghĩ mà đáp rằng: "Cho con một nước trung đẳng có một ngỗ chiến xa, đất nước này nằm kẹp giữa các nước lớn, bên ngoài thì chịu sự uy hiếp xâm lược của binh lính các nước, bên trong thì vướng phải khủng hoảng thiếu lương thực; giả như để con quản lý nó, chưa đầy ba năm, có thể khiến cho nhân dân ai nấy đều phấn chấn tinh thần, hơn nữa lại hiểu được đạo lý nghĩa cử."
Đáng lẽ lý tưởng của Tử Lộ khá cao đại, đối với một người coi trọng việc trị quốc bằng lễ nhạc như Khổng Tử, giả như học trò của mình thực sự có được thành tích như vậy, có thể khiến một quốc gia chuyển nguy thành an, ông lẽ ra phải cảm thấy rất an ủi chứ. Nào ngờ, phản ứng của Khổng Tử không những hờ hững mà còn hơi có chút khinh thường. "Phu tử sái chi", mỉm cười lạnh một tiếng, không nói rõ ý kiến gì, rồi hỏi tiếp người học trò thứ hai: "Nhiễm Cầu, lý tưởng của em là gì?"
Nhiễm Cầu tên Cầu. Thái độ của cậu ấy rõ ràng khiêm tốn hơn Tử Lộ rất nhiều, không dám nói đến một đất nước lớn như vậy, nhiều việc như vậy. Cậu ấy nói: "Giả như có một tiểu quốc vuông vược sáu bảy mươi dặm hoặc năm sáu mươi dặm cho con cai trị, đợi đến khoảng ba năm, có thể khiến cho trăm họ áo ấm cơm no. Còn như việc tu minh lễ nhạc, thì đành phải đợi các hiền nhân quân tử vậy." Ý của cậu ấy là, ở tầng diện vật chất có thể làm cho trăm họ sung túc, nhưng để muôn người đồng lòng, có niềm tin đối với đất nước, làm cho lễ nhạc hưng bang, thì con không làm nổi, đành phải chờ những bậc quân tử cao minh hơn con vậy.
Cậu ấy nói xong, thầy vẫn không tỏ rõ ý kiến. Tiếp theo lại hỏi người thứ ba: "Công Tây Xích! Lý tưởng của em là gì?"
Công Tây Hoa tên Xích. Cậu ấy lại khiêm tốn thêm một bậc, đáp rằng: "Phi viết năng chi, nguyện học yên." Trước tiên bày tỏ thái độ của mình, con không dám nói mình có thể làm nên trò trống gì, bây giờ thầy đã hỏi đến đây, con chỉ dám nói con sẵn lòng học hỏi việc gì thôi. Sau đó cậu ấy nói, trong những dịp cúng tế tế tự hoặc hội minh với nước ngoài, con nguyện mặc áo lễ, đội mũ chương phủ, làm một vị tiểu tướng (quan xướng dẫn nghi lễ) nhỏ bé mà thôi. Còn những việc trị quốc, quản lý nhân dân thì cậu ấy hoàn toàn không nhắc tới.
Mọi người sẽ thấy, thái độ của ba vị đệ tử này của Khổng Tử người sau lại khiêm tốn hơn người trước, người sau lại bình thản hơn người trước, người sau lại càng tiệm cận với điểm xuất phát cuộc đời mình hơn, chứ không phải là nguyện vọng ở tận đích cuối.
Nhìn từ ngày nay, sự phát triển của một người, quan trọng nhất thường không nằm ở việc lý tưởng tối cao to lớn đến đâu, mà nằm ở việc trước mắt có được một điểm xuất phát như thế nào. Chúng ta thường không thiếu những hoài bão lớn lao, mà thiếu đi con đường thiết thực từng bước tích lũy để đi đến hoài bão đó.
Đến đây vẫn còn một người chưa nói chuyện, thế là thầy lại hỏi: "Điểm! Nhĩ hà như?" Tăng Điểm, em muốn làm gì?
Tăng Tích tên Điểm. Cậu ấy không nói ngay, "Luận ngữ" miêu tả chi tiết này vô cùng sinh động, gọi là "cổ sắt hi" (tiếng đàn sắt thưa dần), điều mọi người nghe thấy trước tiên là tiếng đàn dần dần thưa thớt lại, hóa ra vừa rồi cậu ấy vẫn luôn cặm cụi gảy đàn sắt, nghe thấy thầy hỏi mình, cậu ấy liền để tiếng đàn từ từ dịu lại, dịu cho đến tiếng cuối cùng, "khanh nhĩ", cạch một tiếng, kết thúc trọn vẹn cả khúc nhạc. Giống như trong bài "Tỳ bà hành" quen thuộc mà chúng ta thường đọc "Khúc chung thu bạt đương tâm họa" (đàn dứt thu gảy ngay phím giữa), để khúc nhạc có một sự kết thúc hoàn chỉnh. Tăng Tích không hoảng không hốt, "xả sắt nhi tác" (buông đàn đứng dậy). Thế nào gọi là tác? Thời đó mọi người ngồi bệt trên đất, học sinh nghe thầy giảng bài hoặc mọi người trò chuyện, đều là quỳ ngồi trên gót chân của mình. Khi muốn trả lời câu hỏi của thầy, thì phải đứng dậy để tỏ ý cung kính, đây gọi là "tác". Tăng Tích là đặt đàn sắt sang một bên, sau đó cung kính đứng dậy đối đáp câu hỏi của thầy.
Từ sự miêu tả chỉ bằng mấy chữ như vậy có thể nhìn ra điều gì? Có thể nhìn ra Tăng Tích là một người điềm tĩnh thong thả, cậu ấy không hề "suất nhĩ" đáp lời như Tử Lộ, mà là thong thả kể lể, ngực đã có sẵn chủ ý. Cậu ấy trước tiên xin ý kiến thầy, nói rằng, lý tưởng của con không giống với ba bạn học này, có nói được không? Thầy nói, có sao đâu? Chính là muốn mỗi người nói lên chí hướng của mình mà thôi.
Lúc này, Tăng Tích mới thong thả bắt đầu giãi bày lý tưởng của mình. Cậu ấy nói, lý tưởng của con là, đến tiết cuối xuân, tức là tháng ba âm lịch, mặc bộ áo xuân vừa mới may xong, trong cái tiết trời đất cạn băng, vạn vật hồi sinh này, cùng dạo chơi với vài người bạn trưởng thành, lại dắt theo một đám trẻ con, mọi người cùng nhau đến dòng nước Nghi vừa tan băng, tẩy rửa bản thân cho thật sạch sẽ, rồi đến đài Vũ Vu bên sông Nghi, tắm mình trong gió xuân, hòa mình vào đất trời, cùng đón chào một thời kỳ tràn đầy sức sống với vạn vật, để bản thân có một nghi lễ tâm hồn, sau khi nghi lễ này hoàn tất, mọi người sẽ vui vẻ hát hò đi về. Con chỉ muốn làm một việc như vậy.
Khổng Tử nghe xong lời của cậu ấy, dài giọng cảm thán nói: "Ngô dữ Điểm dã!" Chữ "dữ" ở đây là đồng tình. Nghĩa là, lý tưởng của Tăng Điểm cũng chính là lý tưởng của Khổng Tử. Đây là câu đánh giá duy nhất mà người thầy phát biểu trong suốt quá trình bốn người học trò giãi bày lý tưởng của mình.
Lý tưởng của mỗi người đã nói xong, Tử Lộ, Nhiễm Hữu và Công Tây Hoa ba người bọn họ liền đi ra ngoài. Tăng Tích không đi ra ngay, mà hỏi thầy, ngài thấy ba người bọn họ nói thế nào?
Thầy cũng rất khéo léo, ngài uyển chuyển từ chối trước, không đưa ra đánh giá trực diện, mà nói rằng, chẳng qua là mỗi người nói lên suy nghĩ của mình mà thôi.
Nhưng Tăng Tích vẫn muốn hỏi tiếp thầy, vậy sao lúc Tử Lộ nói xong ngài lại mỉm cười lạnh một tiếng?
Hỏi đến vấn đề này, thầy không thể không nói rồi, ngài bảo: "Vi quốc dĩ lễ, kỳ ngôn bất nhượng, thị cố sái chi." Điều cốt lõi nhất để trị quốc chính là coi trọng sự nhường nhịn lễ phép, thế mà lời nói của Tử Lộ không hề có chút khiêm tốn nào cả, cho nên mới cười cậu ấy. Ý là, muốn dùng lễ chế để trị quốc, trước tiên nội tâm của trò phải có sự ôn lương khiêm tốn nhường nhịn, đây là một điểm xuất phát. Em xem lúc Tử Lộ nói chuyện hấp tấp vội vàng thế nào, tranh nói trước mọi người, điều đó cho thấy nội tâm cậu ấy thiếu đi một sự cung kính và nhường nhịn a.
Tiếp theo Tăng Tích lại hỏi, chẳng lẽ Nhiễm Cầu không phải là muốn trị quốc hay sao? (Sao ngài không mỉm cười chê cười cậu ấy?)
Thầy nói, chẳng lẽ nói đất nước rộng sáu bảy mươi dặm, hoặc năm sáu mươi dặm, thậm chí nhỏ hơn một chút nữa, thì không được gọi là nước ư?
Tăng Tích lại hỏi, chẳng lẽ những gì Công Tây Hoa nói không phải là trị quốc hay sao? (Sao cũng không thấy ngài mỉm cười chê cười cậu ấy?)
Thầy nói, có tông miếu, lại có hội minh bang giao quốc tế, không phải trị quốc thì là gì? Người tinh thông lễ nghi như cậu ấy mà nói muốn làm một vị tiểu tướng nhỏ bé, thế thì ai có thể làm đại tướng đây?
Ý của Khổng Tử là, ngài cười Tử Lộ, không phải cười cậu ấy không có tài năng trị quốc quản lý chính sự, mà cười nội dung và thái độ nói chuyện của cậu ấy không đủ khiêm tốn. Cho nên, mấu chốt của vấn đề không nằm ở chỗ đối tượng trị lý lớn hay nhỏ, không nằm ở chỗ nó có phải là quốc gia hay không, mà nằm ở thái độ của bản thân. Bởi vì Nhiễm Cầu và Công Tây Hoa thái độ khiêm tốn, mà bọn họ lại có tài năng thực tế, cho nên Khổng Tử không mỉm cười chê cười họ.
Thế thì vấn đề lại nảy sinh,Ký nhiên Khổng Tử vốn không phủ nhận lý tưởng của Tử Lộ, Nhiễm Hữu và Công Tây Hoa, tại sao duy chỉ có Tăng Tích lại được ngài nhiệt tình khích lệ? Từ sự ủng hộ của Khổng Tử dành cho Tăng Tích, chúng ta có thể nhìn ra điều gì?
Đại lý học gia thời Tống Chu Hi có một sự giải thích mang tính uy quyền đối với việc này. Ông nói, lý tưởng của Tăng Tích thoạt nhìn chẳng qua chỉ là "yên vị với hoàn cảnh mình đang sống, vui với những sinh hoạt thường ngày, vốn dường như không có ý định hy sinh bản thân vì người khác" ("Tứ thư tập chú"), dường như những việc cậu ấy làm đều là những việc vặt vãnh thường ngày, không có lý tưởng lớn lao hy sinh vì người khác. Nhưng nội tâm của Tăng Tích lại vô cùng viên mãn sung túc, cậu ấy lấy sự hoàn thiện nhân cách của chính mình làm tiền đề, lấy việc vạn vật đều có chỗ đứng thích đáng làm lý tưởng, điều này cao hơn một tầng so với ba người còn lại là muốn theo đuổi một nghề nghiệp cụ thể nào đó và đạt được thành tích trong nghề nghiệp đó.
Đây chính là câu nói "Quân tử bất khí" mà Khổng phu tử từng nói. Một vị quân tử thực thụ chưa bao giờ lấy tố chất nghề nghiệp của mình để mưu cầu một chức vị xã hội làm mục đích, mà nhất định phải lấy tu thân làm điểm xuất phát, ông ấy phải bắt đầu làm từ những điều gần gũi nhất, từ sự hoàn thiện trong nội tâm.
Mỗi người chúng ta đều có lý tưởng của riêng mình, nhưng trong nhịp độ công việc bận rộn lặp đi lặp lại, còn lại bao nhiêu thời gian, bao nhiêu không gian để bạn quan tâm đến nội tâm của chính mình? Những gì chúng ta nhìn thấy thường chỉ là một vai trò xã hội, thứ bị che khuất lại chính là tiếng nói tâm hồn của chúng ta.
Tôi từng nhìn thấy một câu chuyện nhỏ thế này:
Có một người sống rất không vui vẻ, cảm thấy bản thân có triệu chứng trầm cảm, bèn đi khám bác sĩ tâm lý.
Anh ta nói với bác sĩ rằng, mỗi ngày tôi đều rất sợ tan làm, khi làm việc thì mọi thứ của tôi đều bình thường, nhưng hễ cứ về đến nhà là lại cảm thấy hoang mang lo sợ. Tôi không biết nguyện vọng thực sự trong lòng mình là gì, tôi không biết nên lựa chọn cái gì, không nên lựa chọn cái gì. Càng về đêm, trong lòng tôi lại càng sợ hãi, càng áp lực, cho nên thường xuyên mất ngủ cả đêm. Nhưng sáng hôm sau vừa đi làm, vừa bước vào trạng thái công việc, các triệu chứng của tôi liền biến mất. Cứ đà này lâu ngày, tôi rất sợ mình sẽ mắc bệnh trầm cảm.
Vị bác sĩ này sau khi lắng nghe cẩn thận lời giãi bày của anh ta, liền đưa ra một lời khuyên rằng, ở thành phố của chúng ta, có một diễn viên hài vô cùng nổi tiếng, các vở kịch hài của anh ấy diễn cực kỳ hay, tất cả mọi người xem xong đều sẽ cười sảng khoái, quên hết mọi được mất. Hay là anh hãy đi xem buổi diễn của anh ấy trước đã? Đợi xem một thời gian rồi, chúng ta lại trò chuyện tiếp, xem triệu chứng tiền trầm cảm này của anh có thuyên giảm chút nào không, rồi chúng ta lại bàn tiếp phương án.
Nghe xong lời bác sĩ, người này ngây người rất lâu không nói câu nào. Khi anh ta ngẩng đầu lên nhìn bác sĩ, gương mặt đã đầm đìa nước mắt. Anh ta khó nhọc nói với bác sĩ rằng, tôi chính là diễn viên hài đó.
Đây có vẻ như một câu chuyện ngụ ngôn, nhưng những câu chuyện thế này rất dễ xảy ra trong cuộc sống của chúng ta ngày nay. Mọi người có thể ngẫm nghĩ xem, khi một người đã quen với vai trò của mình, hân hoan diễn xuất trong vai trò đó, cho rằng đây chính là lý tưởng của mình, đây chính là sự nghiệp thành công, vào lúc này, còn lại bao nhiêu nguyện vọng tâm hồn được tôn trọng? Ngoài vai trò ra, chúng ta còn chừa lại bao nhiêu không gian để thực sự thấu hiểu nội tâm của chính mình? Đây chính là căn nguyên tại sao rất nhiều người sau khi rời khỏi vai trò nghề nghiệp lại cảm thấy hoảng loạn tay chân.
Lại có một câu chuyện nhỏ thú vị khác:
Trước khi mùa đông giá rét kéo dài ập đến, trên bờ ruộng cuối thu, có ba chú chuột đồng nhỏ đang bận rộn chuẩn bị cho mùa đông.
Chú chuột đồng thứ nhất liều mạng đi tìm lương thực, hết chuyến này đến chuyến khác chuyển đủ các loại bông lúa, bông nếp vào trong hang.
Chú chuột đồng thứ hai dốc sức đi tìm đồ giữ ấm, kéo rất nhiều rơm rạ, bông gòn vào trong hang.
Còn chú chuột đồng thứ ba thì sao? Cứ lang thang hết bờ ruộng này đến bờ ruộng khác, chốc thì ngước nhìn trời, chốc thì cúi nhìn đất, chốc thì nằm dài ra.
Hai người bạn kia vừa bận rộn vừa qu trách chú chuột đồng thứ ba rằng, cậu lười biếng thế này, cũng chẳng thèm chuẩn bị gì cho mùa đông, xem mùa đông đến cậu tính sao đây!
Chú chuột này cũng không thèm biện minh.
Sau đó mùa đông thực sự đến, ba chú chuột đồng nhỏ trốn trong một cái hang vô cùng chật hẹp, nhìn đồ ăn thì không phải lo nữa, đồ giữ ấm cũng đã đủ đầy cả rồi, ngày nào cũng chẳng có việc gì làm. Dần dần, mọi người cảm thấy vô cùng nhàm chán, không biết phải giết thời gian bằng cách nào.
Vào lúc này, chú chuột đồng thứ ba bắt đầu kể chuyện cho hai chú chuột kia nghe. Ví dụ như vào một buổi chiều mùa thu, nó gặp một đứa trẻ trên bờ ruộng, thấy đứa trẻ đang làm cái này cái nọ; rồi lại vào một buổi sáng mùa thu, nó nhìn thấy một cụ già bên hồ nước, cụ đang làm cái này cái nọ; nó nói từng nghe mọi người trò chuyện, từng nghe loài chim hát một loại giai điệu nào đó...
Lúc đó hai người bạn của nó mới biết rằng, chú chuột đồng này hồi đó là đang dự trữ ánh nắng mặt trời cho mọi người qua mùa đông đấy.
Chúng ta lại quay đầu nhìn lại lý tưởng của Tăng Tích, cậu ấy sắp xếp một nghi lễ tẩy rửa bản thân, gần gũi thiên nhiên vào cái tiết trời băng tan vạn vật sinh sôi nảy nở, nghi lễ này thoạt nhìn không mang lại bất cứ ý nghĩa thiết thực nào, nhưng nó lại có thể mang lại sự an yên cho nội tâm. Sự an yên này đòi hỏi chúng ta phải hợp nhất với đất trời, nhạy bén cảm nhận sự biến đổi của tiết trời tự nhiên, cảm nhận bốn mùa, cảm nhận non nước, cảm nhận gió trăng.
Điểm này đối với người hiện đại chúng ta mà nói quả là một sự xa xỉ đặc biệt. Trong thời đại hiện đại hóa ngày nay, những chuyện trái mùa có quá nhiều: Đến giữa mùa hè, trong nhà có điều hòa, gió mát hiu hiu; đến giữa mùa đông, trong nhà có lò sưởi, ấm áp như mùa xuân; đến dịp Tết Nguyên đán, có rau củ trong nhà kính, bày trên bàn đủ màu sắc... Khi mọi thứ trong cuộc sống trở nên đơn giản như vậy, dấu chân của bốn mùa đi qua, trong lòng chúng ta đã trở nên mờ nhạt; cái gì mà bốn mùa rõ rệt, cái gì mà tiết trời trôi chảy như nước, trong lòng chúng ta, đã không thể khơi gợi lên chút tiếng vang nào nữa. Chúng ta sẽ không nhạy cảm như Tăng Tích, nghĩ đến việc vào tiết cuối xuân, để bản thân được tu dưỡng tâm hồn một lần, từ đó cất cánh bay cao lý tưởng lớn lao hơn của mình một cách kiên định.
Mối quan hệ giữa lý tưởng và hành động, cũng giống như mối quan hệ giữa sợi dây và con diều. Con diều này có thể bay cao đến đâu, mấu chốt nằm ở sợi dây trong tay bạn. Mà sợi dây này, chính là nguyện vọng trong nội tâm của bạn. Nội tâm của bạn càng điềm tĩnh, càng thong thả, bạn càng sẽ vứt bỏ những hình thức kích liệt, hoành tráng, trương dương, bề ngoài, mà tôn trọng tiếng nói yên ả, thuộc về nội tâm. Điều này sẽ khiến bạn khi bước vào các vai trò xã hội, có thể không đánh mất bản ngã, có thể gánh vác trách nhiệm, có thể làm tốt nhất.
Rất nhiều người cảm thấy rằng, lý tưởng được luận giải trong một chương như "Thị tọa" dường như không giống với phán đoán của chúng ta từ trước đến nay đối với "Luận ngữ" về việc lập chí, không giống với sự nặng nề kiểu như câu nói "Sĩ bất khả bất hoằng nghị, nhậm trọng nhi đạo viễn" ("Luận ngữ - Thái Bá") mà Tăng tử từng nói. Nhưng chúng ta tĩnh tâm nghĩ lại xem, nó lại chính là nền tảng nội tại để tất cả những đại đạo nhân sinh, lý tưởng xã hội ấy có thể thực hiện được. Nếu một người không có sự thong thả trong nội tâm này cùng với sự nắm bắt đối với bản ngã, thì trong vai trò nghề nghiệp của mình, anh ta chỉ có thể mặc cho nghề nghiệp sai khiến, chứ không thể có sự thăng hoa đối với nghề nghiệp đó.
Khổng Tử nhấn mạnh sự tu dưỡng nội tâm của một người, tuyệt đối không phải là từ bỏ trách nhiệm đối với xã hội, mà là để phục vụ xã hội tốt hơn.
Trong "Luận ngữ" có một đoạn đối thoại mang ý vị sâu xa.
Học trò Tử Cung đi hỏi thầy: "Hà như ti khí vị chi sĩ ỉa?" Thế nào mới có thể gọi là "sĩ" đây?
Chúng ta đều biết, tầng lớp sĩ này là tầng lớp trí thức của Trung Quốc, là kiểu người "vô hằng sản hữu hằng tâm" (không có tài sản cố định nhưng có lòng dạ kiên định), lấy thiên hạ làm trách nhiệm của mình, đây hẳn phải là một danh dự vô cùng cao quý.
Thầy bảo với anh ta rằng: "Hành kỷ hữu sỉ, sứ ư tứ phương, bất nhục quân mệnh, khả vị sĩ ỉa."
Ý của Khổng Tử là, khi làm việc một người phải biết thế nào là lễ nghĩa liêm sỉ, nghĩa là phải có sự kiềm chế đối với hành vi của mình, trong lòng có tiêu chuẩn làm người không thỏa hiệp kiên định; đồng thời người này phải có ích cho xã hội, tức là bạn phải làm việc cho xã hội. Nói cách khác, một người sau khi đã có sự tu dưỡng tốt trong nội tâm, không thể mỗi ngày chỉ say sưa trong thế giới của riêng mình, nhất định phải đi ra ngoài làm việc cho xã hội, bạn phải trung thành với sứ mệnh của mình, phải làm được điều "bất nhục quân mệnh" (không làm nhục mệnh lệnh của vua). Điều này không hề dễ dàng, bởi vì bạn không biết sứ mệnh mà mình phải gánh vác là gì cả. Cho nên đây là tiêu chuẩn cao nhất của chữ "sĩ" mà Khổng Tử nói.
Tử Cung cảm thấy tiêu chuẩn này quá cao, bèn hỏi tiếp: "Cảm vấn kỳ thứ?" Còn có tiêu chuẩn nào thấp hơn không?
Khổng Tử đáp anh ta rằng: "Tông tộc xưng hiếu yên, hương đảng xưng đễ yên." Tông tộc khen ngợi anh ta hiếu thảo với cha mẹ, xóm giềng khen ngợi anh ta cung kính người lớn tuổi. Em có thể bắt đầu làm từ những việc bên cạnh mình, phát ra ánh hào quang luân thường đạo lý đó của em, dùng sức mạnh tình yêu thương này để nhận được sự công nhận của những người xung quanh, không làm nhục tổ tiên, đây là tầng lớp "sĩ" thứ hai.
Tử Cung lại hỏi tiếp: "Cảm vấn kỳ thứ." Còn có tầng lớp thấp hơn nữa không?
Khổng Tử nói: "Ngôn tất tín, hành tất quả, nhiên tiểu nhân tai - ức diệc khả vị chi thứ ỉa." Lời nói nhất định giữ chữ tín, hành động nhất định quả quyết kiên định, đây là kiểu tiểu nhân không hỏi đúng sai đen trắng chỉ biết thực hiện ngôn hành của bản thân mà thôi. Tuy nhiên, cũng có thể miễn cưỡng coi là tầng lớp sĩ kém hơn một bậc.
Mọi người xem đến đây chắc chắn sẽ trợn tròn mắt kinh ngạc mà thốt lên rằng, tiêu chuẩn cao thế này mà mới chỉ là bậc thứ ba thôi ư? Kiểu người "ngôn tất tín, hành tất quả", hứa hẹn với người khác chuyện gì, dù dùng cách gì đi nữa, dù có hậu quả thế nào đi nữa, cũng nhất định làm cho bằng được cho bạn, tức là người có thể thực hiện lời hứa của mình chỉ có thể miễn cưỡng tính là bậc sĩ thứ ba thôi sao. Thế nhưng, sáu chữ "ngôn tất tín, hành tất quả" ấy, ngày nay có mấy người làm được nào?
Tử Cung có lẽ cũng cảm thấy ba tiêu chuẩn này quá cao, thế là bèn vặn hỏi thêm một câu rằng: "Kim chi tòng chính giả hà như?" Những kẻ đang cầm quyền hiện nay thế nào? Bọn họ có xứng đáng là "sĩ" không?
Kết quả là thầy của anh ta nói: "Y! Đẩu tiêu chi nhân, hà túc toán dã?" Những kẻ có tầm vóc nông cạn hẹp hòi này thì tính là cái thá gì chứ? Nghĩa là, bọn họ còn cách tiêu chuẩn của một bậc sĩ như vậy khoảng cách còn rất xa, rất xa.
Thực ra, ba tiêu chuẩn của chữ "sĩ" này chính là sự miêu tả của Khổng Tử về chất lượng của một người trưởng thành, có thể gánh vác trách nhiệm ở các vị trí nghề nghiệp xã hội.
Tiêu chuẩn cao nhất của sĩ là "bất nhục quân mệnh", điều này rất tự nhiên sẽ khiến chúng ta nhớ đến Lạng Tương Như nước Triệu thời Chiến Quốc. Mọi người xem "Sử ký - Liêm Phàm Lạng Tương Như liệt truyện", sẽ chú ý đến câu chuyện "Hoàn ngọc về Triệu" (hoàn bích quy Triệu).
Năm xưa vua Triệu có được ngọc Hoà Thị Bích vô giá, Tần vương muốn tìm cách cướp lấy nó. Thế là hắn phái sứ thần đến nói với vua Triệu rằng, ta nguyện dùng mười lăm thành trì để đổi lấy viên ngọc này. Vua Triệu biết Tần là nước hổ sói, viên ngọc này một khi đã đến nước Tần thì không còn cách nào lấy về được nữa. Lạng Tương Như nói, nếu chúng ta không đi thì là mình đuối lý, tôi sẽ mang viên ngọc này đi, nếu không đổi lại được thành trì, tôi liều cái mạng này cũng không để nó rơi vào tay Tần vương, có tôi ở đây thì có viên ngọc này ở đó.
Đợi khi Lạng Tương Như mang ngọc Hoà Thị Bích đến nước Tần, Tần vương lại gặp gỡ một cách qua loa ở điện phụ, lại còn để các đại thần, mỹ nhân chuyền tay nhau cười nói xem món bảo vật vô giá này. Lạng Tương Như vừa nhìn liền hiểu ra, viên ngọc này ở đây không được tôn trọng, cũng giống như nước Triệu không được tôn trọng vậy, muốn lấy về là chuyện rất khó khăn. Thế là anh ta nói với Tần vương, Đại vương, mỹ ngọc này có tỳ vết, ngài đưa cho tôi, tôi chỉ cho ngài xem. Đợi khi Tần vương trả viên ngọc này vào tay anh ta, Lạng Tương Như lùi lại mấy bước dựa lưng vào cột nhà, tóc dựng ngược cả lên, tay cầm ngọc đứng đó, nói với Tần vương rằng, ngài đón nhận viên ngọc này ở một nơi thế này, chính là sự không tôn trọng đối với bảo ngọc, cũng là không tôn trọng đối với nước Triệu. Ngài có biết trước khi chúng tôi đến, đã phải đốt hương đỉnh lễ, trai giới mười lăm ngày, để tỏ lòng tôn trọng đối với nước Tần hay không. Tôi phụng mệnh mang ngọc mà đến, thế mà ngài lại tùy tiện chuyền viên ngọc này cho đại thần, mỹ nhân xem, thái độ khinh mạn như vậy khiến tôi biết rằng, các người vốn không thực sự muốn dùng thành trì để đổi ngọc Hoà Thị Bích. Nếu ngài thực sự muốn viên ngọc này, ngài cũng phải giống như chúng tôi trai giới đốt hương mười lăm ngày, hơn nữa ngài phải cắt cử thành trì cho chúng tôi trước, tôi mới có thể đưa lại viên ngọc này cho ngài. Bằng không, cái đầu của tôi và viên ngọc này bây giờ sẽ cùng lúc đập nát vào cây cột lớn trên kim điện của ngài. Tần vương sợ hãi, vội vàng đồng ý yêu cầu của anh ta.
Lạng Tương Như biết Tần vương sẽ không thực hiện lời hứa, cho nên giữa đêm đã phái người nhà mang viên ngọc quý này trốn về nước Triệu. Còn bản thân anh ta thì ở lại, cuối cùng đưa ra một câu trả lời cho Tần vương. Anh ta nói với Tần vương, tôi biết ngài không có lòng thực sự cho chúng ta thành trì, bây giờ ngọc đã hoàn bích quy Triệu rồi.
Những ví dụ như vậy không thiếu trong các điển tịch cổ đại Trung Quốc. Trong một tình huống đột biến, một người làm thế nào để có thể gánh vác trách nhiệm, thực ra là một bài sát hạch mà một người trưởng thành phải trải qua trong vai trò nghề nghiệp của mình. Con người làm thế nào để có thể trở nên không sợ hãi, có thể trở nên điềm tĩnh mà không hoảng loạn? Điều này đòi hỏi phải tìm được một chỗ gửi gắm tinh thần trong tim. Chỗ gửi gắm này chưa chắc đã là một lý tưởng vĩ đại được mọi người cùng công nhận, cũng chưa chắc đã là những thứ như quyền thế, tiền tài. Có thể nói, mỗi người đều có "Mật mã Da Vinci" của riêng mình, trong chuỗi hạt sinh mạng của mỗi người nhất định có thứ mà anh ta quan tâm nhất, hễ tìm được chỗ gửi gắm như thế này, thì sẽ tìm được cho cuộc đời này một điểm tựa, sẽ tìm được một căn cứ địa trong nội tâm của chính mình.
Trong "Luận ngữ", tất cả mọi lý tưởng cao xa, đều được xây dựng trên điểm xuất phát mộc mạc. Chúng ta phải tin rằng sức mạnh tư duy là một trong những sức mạnh vĩ đại nhất trên thế giới này. Trí thức Trung Quốc điều họ muốn không phải là sự xa hoa về đời sống vật chất, nhưng họ nhất định phải có sự xa hoa về mặt tự tại tâm hồn.
Có một lần Khổng Tử nói muốn chuyển đến ở vùng Cửu Di, tức là vùng dân tộc thiểu số hẻo lánh phía đông.
Có người khuyên ông rằng: "Lậu, như chi hà?" Một nơi nghèo nàn rách nát như thế, sao có thể ở được chứ?
Khổng Tử lại thản nhiên đáp rằng: "Quân tử cư chi, hà lậu chi hữu?"
Câu nói này có thể hiểu từ hai góc độ. Góc độ thứ nhất, là quân tử có sứ mệnh với thiên hạ, bất kể nơi này xa hoa hay nghèo nàn rách nát, đối với ông ấy mà nói chỉ là môi trường bên ngoài mà thôi; góc độ thứ hai, chính là trong nội tâm của quân tử có một nguồn năng lượng cố định, ông ấy có thể khiến cho xung quanh tỏa sáng rực rỡ, phồn hoa như gấm, trường khí bên trong sinh mạng của ông ấy có thể thay đổi một nơi nghèo nàn rách nát.
Đại thi hào nhà Đường Lưu Vũ Tích viết bài "Lậu thất minh" ai cũng quen thuộc, trong bài minh ngắn ngủi như vậy, ông đã trình bày tất cả những phán đoán của các bậc danh sĩ xưa nay đối với môi trường cư trú giản dị mộc mạc. Ông nói, môi trường vật chất nơi chúng ta ở thế này có lẽ không thể thay đổi, cũng không cần phải quá câu nệ khắt khe, những người qua lại xung quanh bạn mới là môi trường quan trọng nhất, đúng như câu "Đàm tiếu hữu hồng nho, vãng lai vô bạch đinh", nếu bạn và bạn bè cùng bàn luận về chí hướng chung và chỗ gửi gắm chung, mọi người có cùng lý tưởng, thế thì điều kiện ở có nghèo nàn đến mấy cũng hoàn toàn không quan trọng nữa.
Cho nên đạo lý tưởng là gì? Chính là cho chúng ta một điểm xuất phát điềm tĩnh, cho chúng ta chút tài nguyên dự trữ niềm vui cho tâm hồn.
Thực ra chúng ta đã đọc hiểu thực sự "Thiên Thị tọa", nhìn thấy câu cảm thán "Ngô dữ Điểm dã", biết rằng một vị vạn thế sư biểu như thế, trong lòng lại có sự hướng vãng đối với phong cách sống "tắm dòng Nghi, hóng gió mát đài Vũ Vu", "hát vang khi đi về" vào tiết "cuối xuân", thì chúng ta sẽ biết rằng, sự giải bày này hoàn toàn giống như đúc với việc Trang Tử nói đồng hành cùng tinh thần đất trời.
Nói cách khác, tất cả các bậc thánh hiền cổ đại trước hết đều đứng trên hệ tọa độ giá trị cá nhân, thấu hiểu nguyện vọng tâm hồn của chính mình, rồi sau đó mới có hoài bão lớn lao muốn lập nên sự nghiệp trên thế giới này.
Chúng ta đều muốn thiết lập một hệ tọa độ lớn cho cuộc đời, tìm được một điểm xuất phát cho viễn cảnh phía trước. Hãy để chúng ta xây dựng trí tuệ tâm hồn từ sự tự biết mình, hãy bước vào "Luận ngữ", cũng làm một người học trò ngoan ngồi trước chiếu của Khổng Tử, vượt qua tang thương ngàn năm này, nhìn ngắm dung nhan điềm tĩnh của ngài vào ngày hôm nay, ngẫm nghĩ về sự khích lệ mà ngài bảo chúng ta hãy đi về với thiên nhiên, trong những khoảng trống bận rộn mỗi ngày của chúng ta, hãy dành cho bản thân một chút nghi lễ tâm hồn, để không đến nỗi giống như vị diễn viên đa nhân cách kia không dám đối diện với nội tâm của chính mình. Thực ra trong một xã hội văn minh hậu công nghiệp như ngày nay, sức mạnh tư duy dịu dàng, tri niệm điềm tĩnh, trong sáng được truyền tải từ "Luận ngữ" ấy, đã khích lệ sự quan tâm chăm sóc của chúng ta đối với nội tâm, khiến chúng ta có lý do để tin rằng lý tưởng của mình là có gốc rễ.
