Khổng Phu Tử đã khái quát cuộc đời mình thành sáu giai đoạn, quỹ đạo nhân sinh này đối với người hiện đại chúng ta mà nói, vẫn mang rất nhiều ý nghĩa khải thị. Mấu chốt là xem chúng ta tiếp thu trí tuệ đó như thế nào, để khiến cuộc đời mình trở nên hiệu quả và có giá trị hơn.

Từ xưa đến nay, nỗi niềm tiếc nuối thời gian là cảm khái mà chúng ta bắt gặp nhiều nhất.

Cảm khái này trong "Luận Ngữ" cũng không ngoại lệ, "Tử tại xuyên thượng viết: Thệ giả như tư phu" ("Luận Ngữ - Tử Hãn"), đây là một câu mà ai nấy đều quen thuộc. Câu nói này rất hàm súc, nhưng trong đó lại chứa đựng bao nhiêu tang thương?

Mọi người đều biết, vế đối trên của câu đối dài nhất thiên hạ nổi tiếng ngay từ đầu đã viết: "Ngũ bách lý Điền Trì, bôn lai nhãn đễ". Còn vế đối dưới thì sao, chính là "Sức thiên niên vãng sự, chú đáo tâm đầu" (Tôn Nhiễm - "Đề Côn Minh Đại Quan Lâu").

Dòng nước sông, nước cuồn cuộn chảy trong mắt các nhà triết học, nó không chỉ là một sự tồn tại tự nhiên, mà chảy trong đó còn có thời gian không thể kéo lại, không thể giữ nổi.

Đỗ Phủ nói, "Nhân sinh hữu tình lệ triêm ức, giang thủy giang hoa khởi chung cực" ("Ai giang đầu"); Lưu Vũ Tích nói, "Nhân thế kỷ hồi thương vãng sự, sơn hình cựu chẩm hàn lưu" ("Tây Tái sơn hoài cổ"). Đời người hữu hạn, tự nhiên vĩnh hằng, sự tương phản mãnh liệt này, đủ để mang lại cho con người cú sốc tâm linh mạnh mẽ, khiến bạn rơi lệ nghẹn ngào.

Hảo chiêu nhà thơ đời Đường Trương Nhược Hư trong "Xuân giang hoa nguyệt dạ" đã thốt lên câu hỏi không đầu không cuối ấy: "Giang bạn hà nhân sơ kiến nguyệt? Giang nguyệt hà niên sơ chiếu nhân? Nhân sinh đại đại vô cùng dĩ, giang nguyệt niên niên chỉ tương tự. Bất tri giang nguyệt đãi hà nhân, đãn kiến Trường Giang tống lưu thủy."

Trong đất trời u u ấy, trong sự tuần hoàn của vạn vật, mỗi một con người đều là một sinh mệnh nhỏ bé, phù du, chúng ta cần có một bản quy hoạch nhân sinh như thế nào đây? Đương nhiên, quy hoạch này rất gian nan, bởi vì bản thân quy hoạch đã ngầm chỉ sự từ bỏ rất nhiều thứ.

Ngay lúc Khổng Phu Tử nhìn dòng nước mà cảm thán, ông cũng miêu tả cho chính mình, đồng thời cho các học trò của mình, cũng như cho hậu thế muôn đời một quỹ đạo nhân sinh như thế này:

"Ngô thập hữu ngũ nhi chí ư học, tam thập nhi lập, tứ thập nhi bất hoặc, ngũ thập nhi tri thiên mệnh, lục thập nhi nhĩ thuận, thất thập nhi tòng tâm sở dục, bất du củ" ("Luận Ngữ - Vi Chính").

Đây là một tọa độ nhân sinh thô sơ, trên tọa độ này, có mấy giai đoạn quan trọng được nhấn mạnh đặc biệt. Hãy cùng nhìn xem tọa độ nhân sinh mà bậc thánh nhân đã miêu tả này, xem nó còn có ý nghĩa tham khảo gì đối với chúng ta ngày nay.

Thực ra một đời người chẳng qua chỉ là một khoảng thời gian mượn từ dòng thời gian, tuế nguyệt trôi qua, chính chúng ta đã khắc tạc đoạn sinh mệnh này thành một hình dáng, nó trở thành sự bất tử của chúng ta, trở thành văn bia của chúng ta.

Mỗi một con người đều có lý do để miêu tả lý tưởng của mình, nhưng tất cả những điều này bắt đầu từ quá trình xã hội hóa của con người. Từ một con người tự nhiên chuyển hóa thành một con người bị ràng buộc bởi quy tắc xã hội, đây chính là điểm xuất phát của việc học. Câu "Mười lăm tuổi chí hướng vào việc học" của Khổng Tôn là điểm xuất phát của chính ông, đồng thời cũng là một yêu cầu của ông đối với học trò.

Bản thân Khổng Tử thường nói, "Ngã phi sinh nhi tri giả, hiếu cổ, mẫn dĩ cầu chi giả dã" ("Luận Ngữ - Thuật Nhi"). Ông nói mình không phải sinh ra đã biết rất nhiều thứ, chỉ là vô cùng có hứng thú với văn hóa cổ đại, với những gì người xưa từng trải qua, hơn nữa lại có thể chuyên cần theo đuổi, vẫn luôn chăm chỉ học tập mà thôi.

Ngày nay chúng ta muốn xây dựng một xã hội học tập, vậy thế nào là học tập tốt?

Quốc tế có một cách nói thông tụng, học tập tốt là học tập dẫn đến sự thay đổi hành vi. Điều này đã lật đổ nhận thức trước đây của chúng ta. Từ trước đến nay, chúng ta vẫn tưởng rằng học tập dẫn đến sự thay đổi tư duy mới là học tập tốt. Ví dụ như một quan điểm, một lý luận, thậm chí một kiến văn nghe ngóng được, lọt vào tai, phát ra ở miệng, có thể đem đi kể lại cho người khác nghe, đây chính là một loại học tập. Nhưng vào ngày nay, chỉ có học tập dẫn đến sự tái tạo toàn bộ hệ thống giá trị của một con người, khiến phương thức hành vi trở nên hiệu quả hơn, thuận tiện hơn, phù hợp hơn với yêu cầu của xã hội, mới là học tập tốt.

Trong thời đại thông tin ngày nay, những thứ có thể học thực sự quá nhiều. Trẻ em bây giờ không chỉ "mười lăm tuổi hướng về việc học" nữa, rất nhiều đứa trẻ còn bắt đầu học từ sớm hơn cả năm tuổi. Nhưng mà đã học những gì chứ? Không ít đứa trẻ biết thuộc bảng cửu chương, có thể đọc làu làu đến rất rất nhiều chữ số sau dấu phẩy; có đứa trẻ có thể thuộc lòng những bài thơ cổ dài dằng dặc, trở thành tiết mục biểu diễn trước mặt khách khứa. Nhưng những điều này thực sự có ích cho cuộc đời của chúng sự ư? Sự hướng học ngày nay còn lại bao nhiêu là "học cho chính mình" mà Khổng Tử từng nói? Còn lại bao nhiêu có thể học đi đôi với hành?

Trong thời đại bùng nổ thông tin này của chúng ta, phiền muộn lớn nhất của chúng ta là thông tin quá nhiều, nan đề lớn nhất của chúng ta là nan đề lựa chọn, cho nên lại càng cần phải có sự lựa chọn, có quy hoạch để tiến hành học tập.

“Quá mức cũng như không đủ”, đây là quan điểm của Khổng Tử. Cho dù thứ tốt đến đâu cũng có giới hạn của nó, chi bằng tham lam học nhiều mà không nhai kỹ, sao chép bộ não của mình thành bộ nhớ của một cỗ máy tính, còn hơn là dung hội quán thông những kiến thức hữu hạn, dung hòa vào sinh mệnh của chính mình.

Khổng Tử nói, "Học nhi bất tư tắc võng, tư nhi bất học nhi đãi" ("Luận Ngữ - Vi Chính"), nhất định phải vừa học, vừa suy nghĩ, vừa ứng dụng. Phương thức học tập mà ông đề xướng chính là cách thức thong thả khuếch đại kiến thức hữu hạn đến mức cực hạn như vậy.

Giáo dục theo lối học viện hiện tại của chúng ta có độ dài chuẩn mực, nhưng chiều rộng lại có thể thay đổi. Có lẽ phương thức kết hợp giữa học và tư mà Khổng Tử đề xướng sẽ mang lại cho chúng ta sự khải thị vô cùng to lớn.

Trải qua sự học tập, rèn luyện như thế này, chúng ta dần dần nâng cao bản thân, có những sự lĩnh ngộ, cứ như vậy mà bước đến tuổi ba mươi.

“Ba mươi tuổi lập thân”, là một câu nói chúng ta thường hay treo cửa miệng, hầu như mỗi người khi đến độ tuổi này, đều sẽ tự vấn bản thân: Mình đã “lập” lên được chưa?

Vậy thế nào mới được tính là lập thân? Có phải cứ có xe, có nhà, hoặc có một chức vụ nào đó thì được coi là lập thân rồi hay không? Mà năm tri thiên mệnh đối với cuộc đời một con người lại có tác dụng quan trọng như thế nào?

Độ tuổi ba mươi, ở thời đại ngày nay, cái thời đại mà giai đoạn cai sữa tâm lý này bị lùi lại rất muộn, đặc biệt là ở các đô thị lớn, vẫn được gọi là “cậu thanh niên”, “cô thiếu nữ”, vậy thì làm thế nào để phán đoán một người trên thế giới này đã “lập” được hay chưa? Đối với chữ “lập” này, nên có gánh vác như thế nào?

Mọi người đều biết, Hegel đã đưa ra tam đoạn luận “chính - phản - hợp”. Giáo dục mà con người tiếp thu sớm nhất thường là chính, ví dụ như lúc vừa mới học tiểu học, cậu ấy tin rằng mặt trời rất sáng, hoa tươi rất đỏ, lòng người rất lương thiện, thế giới tràn ngập sự ấm áp, hoàng tử và công chúa cuối cùng nhất định có thể ở bên nhau, trong cuộc sống không có u sầu. Thực ra đây chính là kết quả của chính. Nhưng khi lớn đến tuổi thiếu niên, sẽ xuất hiện tâm lý phản kháng tương đối mạnh mẽ, đến tuổi hai mươi mấy vừa bước chân vào xã hội, sẽ cảm thấy tất cả mọi thứ trên thế giới này đều không như ý muốn, cảm thấy thế giới người lớn đã lừa dối mình, cảm thấy trong cuộc sống toàn là sự xấu xí, ti tiện, đê h tiện và lừa gạt. Đây chính là “anh hùng bàn phím non nớt” mà chúng ta thường hay nói. Lúc này, sự trưởng thành của tuổi trẻ có sự cô độc tang thương mang tính đặc thù của nó, con người tất nhiên sẽ thể hiện ra một loại sự phản kháng. Vậy thì đi đến tuổi ba mươi, nên là giai đoạn “hợp” của nhân sinh, chính là không giống như lúc mười mấy tuổi cảm thấy trước mắt một mảnh sáng lạn, cũng không giống như lúc hai mươi mấy tuổi cảm thấy một mảnh ảm đạm.

Chữ “lập” trong ba mươi tuổi lập thân này, trước tiên là sự tự lập ở bên nội tại, rồi sau đó mới là tìm được vị trí của mình trên tọa độ xã hội.

Xét từ ý nghĩa độc lập tâm linh nội tại này mà nói, học tập thực sự tốt, chính là đem tất cả sự học dùng cho bản thân, để những gì học được phục vụ cho mình. Đây là một phương thức học tập mà văn hóa Trung Hoa yêu cầu.

Con người làm thế nào để đạt đến cảnh giới dung hợp tất cả để phục vụ cho mình như vậy?

Học tập của người Trung Quốc có hai phương thức, một loại là “ta chú giải lục kinh”, loại còn lại là “lục kinh chú giải ta”.

Phương thức trước đòi hỏi phải mài miệt đọc sách đến bạc đầu, đợi đến khi đọc trắng cả tóc, đọc xong tất cả sách, mới có thể đi chú giải cho kinh điển.

Mà phương thức sau là cảnh giới học tập cao hơn. Cái gọi là “lục kinh chú giải ta”, chính là mục đích học tập là dùng tinh thần mà kinh điển truyền đạt để diễn giải sinh mệnh của chính mình.

Độ tuổi ba mươi, là một độ tuổi thiết lập sự tự tin tâm linh. Loại tự tin này không phải là hình thành sự đối lập với rất nhiều sự vật bên ngoài, mà là hình thành một loại dung hợp và nâng cao lẫn nhau. Giống như câu đối trên núi Thái Sơn, gọi là “Biển đến tận cùng trời làm bờ, núi lên đỉnh cao ta là đỉnh”. Đây là một loại cảm nhận của người Trung Quốc đối với sông núi, điều nó nói không phải là chinh phục, mà là sông núi nâng cao bản thân. Giống như biển cả đến tận cùng, lấy bầu trời bao la làm bờ, đối với bản thân chính là một sự mở rộng; con người leo lên đỉnh cao của núi non, không phải nói tôi dẫm ngọn núi cao dưới chân, mà là nói tôi đứng trên đỉnh núi, ngọn núi cao đã nâng cao độ cao của tôi.

Thực ra đây chính là một cảnh giới của lục kinh chú giải ta.

Khổng Tử vẫn luôn dạy học trò một phương thức sinh sống phác thảo, giản dị, trước tiên làm tốt những việc trước mắt, rất nhiều thứ không nên bận tâm thì đừng bận tâm.

Chúng ta đều biết, "Tử bất ngữ quái, lực, loạn, thần" ("Luận Ngữ - Thuật Nhi"). Sở dĩ Khổng Tử không muốn nhắc đến thần, quỷ những thứ này, thực ra cũng là biểu hiện ông hướng vào hiện thực.

Ví dụ như Tử Lộ hỏi chuyện quỷ thần, Khổng Tử thản nhiên nói với cậu ấy: "Chưa biết phụng sự người, sao có thể phụng sự quỷ?" Chuyện của người sống cậu còn chưa hiểu rõ, sao lại nghĩ đến chuyện đi thờ phụng người chết trước? Ý là, học tập vẫn phải phác thảo một chút, bắt đầu từ trước mắt, đừng đi suy nghĩ những thứ hư vô mờ mịt.

Tử Lộ không cam lòng, nói: "Dám hỏi về cái chết." Chết là chuyện thế nào?

Người thầy lại thản nhiên bảo cậu ấy: "Chưa biết sự sống, sao biết được cái chết." Đạo lý của sự sống còn chưa rõ, làm sao có thể hiểu được cái chết?

Thái độ này của Khổng Tử đối với chúng ta ngày nay vẫn mang nhiều ý nghĩa khải thị, lúc học tập, trước tiên phải nắm bắt những thứ có thể nắm bắt trong sinh mệnh của chúng ta nhiều nhất có thể, trước tiên đừng vượt qua tuổi tác để suy nghĩ những thứ xa vời không với tới hoặc huyền ảo khó hiểu. Chỉ có từng chút từng chút học tập như thế này, đến độ tuổi nên lập thì mới có thể thực sự lập nổi.

Cho nên “ba mươi tuổi lập thân”, sự hiểu của tôi không phải là thông qua một tọa độ xã hội bên ngoài để đo lường xem bạn đã thành công hay chưa, mà là do tiêu chuẩn tâm linh nội tại định lượng xem sinh mệnh của bạn có bắt đầu có một sự tự vấn thanh minh hay không, hơn nữa điềm tĩnh thong thả, bắt đầu có một sự tự tin và kiên định đối với việc mình làm.

Vượt lên trên sự công lợi để làm một việc mà nội tâm thực sự công nhận, đây đại khái là một minh chứng của “lập”.

Ông lão đội nón tơi mặc áo tơi dưới ngòi bút của Liễu Tông Nguyên, vào tiết trời đông giá rét "một mình câu tuyết sông lạnh", hoàn toàn là vì câu cá mà câu cá; danh sĩ nhà Tấn Vương Huy Chi đi thuyền nhỏ thăm bạn Đái Quỳ trong đêm tuyết, đến cửa nhà bạn không gõ cửa mà quay người đi luôn. Tại sao? Ông vì nhớ người bạn này, hưng phấn mà đến; đến cửa nhà bạn, hết hứng lại về. Đây chính là câu chuyện "Đêm tuyết thăm Đái". Những người xưa này, đều trung thành với tâm linh của mình, sự chỉ dẫn của tâm linh quyết định phương hướng của hành vi.

Từ ba mươi đến bốn mươi, con người từ độ tuổi “lập” bước vào độ tuổi “bất hoặc” mà Khổng Tử đã nói. Đây phải là khoảng thời gian đẹp nhất của đời người.

Nhưng liệu đến tuổi bốn mươi ai cũng có thể làm được không hoang mang? Trong xã hội hiện đại, người trung niên quanh tuổi bốn mươi, trên có già dưới có trẻ, trong công việc đã trở thành trụ cột, áp lực lại vô cùng lớn, trong một môi trường như vậy, làm thế nào mới có thể khiến nội tâm không hoang mang?

Về khái niệm “hoang mang” này, trong "Luận Ngữ" đã từng có nhiều lần luận giải. Con người làm thế nào mới có thể thực sự khiến nội tâm không hoang mang? Điều này cần đại trí tuệ.

Từ lập đến bất hoặc, đây là khoảng thời gian đẹp nhất của đời người. Một người trước ba mươi tuổi là dùng phép cộng để sống, chính là liên tục thu thập từ thế giới này những thứ mình cần, ví dụ như kinh nghiệm, tài phú, tình cảm, danh dự, vân vân. Nhưng, những thứ vật chất càng nhiều, con người lại càng dễ bị mê hoặc.

Sau ba mươi tuổi, liền phải bắt đầu học dùng phép trừ để sống, tức là phải học cách từ bỏ những thứ mà tâm linh bạn không thực sự cần.

Nội tâm của chúng ta giống như một ngôi nhà mới, khi con người mới dọn vào ở, đều nghĩ muốn bày biện tất cả đồ đạc và trang trí ở bên trong, kết quả đến cuối cùng phát hiện ngôi nhà này bày biện giống như một con hẻm nhỏ, ngược lại không có chỗ để đặt chính mình. Đây chính là bị những thứ vật chất nô dịch.

Mà học làm phép trừ, chính là vứt bỏ những người bạn không muốn qua lại, từ chối những việc không muốn làm, không cần số tiền không muốn kiếm. Khi dám từ bỏ, biết cách từ bỏ, con người mới thực sự tiếp cận trạng thái bất hoặc.

Vậy thế nào gọi là bất hoặc? Chính là con người có thể tự giác căn cứ theo lý niệm trung dung để suy nghĩ, hành sự. Cho dù thế giới bên ngoài cho bạn rất nhiều sự bất công, đả kích, khiếm khuyết, bạn cũng có thể nhanh chóng thiết lập vị trí nên có của mình trên một tọa độ.

“Trung dung”, là một tiêu chuẩn hành vi chí cao vô thượng thời cổ đại Trung Quốc, nó là “độ” thích hợp nhất được nói đến trong triết học. Nhưng hiện nay thường bị mọi người hiểu lầm thành sự tầm thường và khôn khéo, cho rằng đạo trung dung chính là ba phải.

Thực ra, đối với một phán đoán về phương thức hành sự, không có gì gọi là phương thức chính xác, chỉ có phương thức thích hợp, mà thích hợp thường không phải là đi đến cực đoan. Trong “Tứ Thư” có cuốn sách "Trung Dung", "Trung Dung" nói: "Hỷ nộ ái lạc chi vị phát, vị chi trung; phát nhi giai trung tiết, vị chi hòa. Trung giả, thiên hạ chi đại bản dã; hòa giả, thiên hạ chi đạt đạo dã." Chính là nói, trạng thái lý tưởng của trung dung, là vạn vật đều ở trong sự hài hòa, sự hài hòa này chính là trời đất vạn vật đều an vị đúng chỗ của mình.

Triết gia nổi tiếng Phùng Hữu Lan tiên sinh có một câu nói thế này, gọi là "Diễn củ bang dĩ phụ tân mệnh, cực cao minh nhi đạo trung dung". Đạo trung dung thực ra là một phương thức thích hợp để dẫn đến cảnh giới cực cao minh. Đặc điểm của nó đúng như người xưa Trung Quốc đã nói, chính là "rực rỡ đến cực điểm lại quy về sự bình đạm", lúc bạn hai mươi tuổi, ba mươi tuổi, từng có sự phơi phới hiên ngang; đến lúc bất hoặc, mới biểu hiện thành sự điềm tĩnh và thong thả. Mà khi đi đến một giai đoạn như vậy, rất nhiều tiêu chuẩn của con người sẽ xảy ra thay đổi. Vậy thì, mười năm sau, đợi đến khi năm mươi tuổi, lại sẽ xảy ra thay đổi mới.

Tri thiên mệnh mà Khổng Tử nói, chỉ cái gì? Có phải là câu mà mọi người hay nói "Trong mệnh có thì cuối cùng sẽ có, trong mệnh không có thì đừng miễn cưỡng" không? Là một người đến năm mươi tuổi, thì nên phó mặc cho số phận sao?

Để trả lời câu hỏi này, trước tiên phải hiểu rõ ý nghĩa thực sự của "tri thiên mệnh" mà Khổng Tử nói là gì.

Khổng Tử nói, "Bất oán thiên, bất vưu nhân, hạ học nhi thượng đạt. Tri ngã giả kỳ thiên hồ?" ("Luận Ngữ - Hiến Vấn"). Hoàng Khản giải thích đoạn này là: "Hạ học, học nhân sự; thượng đạt, đạt thiên mệnh. Ta đã học nhân sự, nhân sự có lúc suy lúc thịnh, cho nên không trách người; trên thấu thiên mệnh, thiên mệnh có cùng có thông, cho nên ta không oán trời vậy." Có thể thấy, "tri thiên mệnh" mấu chốt ở chữ "tri", phải có thể hiểu được thiên mệnh của mình là gì. Khi bản thân có thể nhận thức khách quan sự cùng thông trong vận mệnh, tốt xấu trong nhân thế, biết tất cả những điều này đều rất tự nhiên, vậy thì bạn có thể nắm bắt một cách lý trí, đối mặt một cách bình tĩnh.

“Không oán trời, không trách người”, là câu nói chúng ta thường hay nói ngày nay, nhưng sáu chữ cỏn con này có dễ làm được không? Một người không oán trách, có nghĩa là anh ta đành lòng nén lại rất nhiều oán khí, trách móc vốn có thể trút ra ở trong lòng mình, không đùn đẩy cho người khác nữa đồng thời cũng có nghĩa là bớt đi cho mình rất nhiều lý do để ngụy biện. Thật là khó biết bao!

Vậy tại sao Khổng Tử có thể làm được? Chính là bởi vì trong cái nhìn của chính ông, sự hoàn thiện trong nội tâm của một con người, việc theo đuổi phù hợp với đại đạo, quan trọng hơn nhiều so với việc bạn yêu cầu xã hội này phải thế này thế nọ, yêu cầu người khác phải ra sao.

Khổng Tử nói, "Quân tử thượng đạt, tiểu nhân hạ đạt" ("Luận Ngữ - Hiến Vấn"). Tiểu nhân mới ở trong tranh chấp nhân tế mà liên tục nói xấu đồn thổi, mà quân tử thì lại coi trọng hơn việc thiết lập một niềm tin và theo đuổi đại đạo trong nội tâm của chính mình, đại đạo này chính là thiên mệnh mà Khổng Tử nói. Khổng Tử nói, "Bất tri mệnh, vô dĩ vi quân tử dã. Bất tri lễ, vô dĩ lập dã. Bất tri ngôn, vô dĩ tri nhân dã" ("Luận Ngữ - Nghiêu Viêu").

Biết mệnh, biết lễ, biết lời, thứ tự của ba cảnh giới này trong đời người là ngược lại: Chúng ta đều là biết lời trước tiên, trong trò chuyện với người khác và đọc sách mà hiểu xã hội này, hiểu người khác; nhưng biết lời vẫn chưa đủ, vẫn chưa đủ để đứng vững trong xã hội. Lại còn cần bạn hiểu lễ nghi, có thể tôn trọng người khác một cách đầy đủ. Thêm một phần tôn trọng, sẽ bớt đi một phần oán trách. Tầng cao hơn một chút là biết mệnh. Biết mệnh thì đạt đến cảnh giới quân tử mà Khổng Tử nói, anh ta đã thiết lập một hệ thống tự tuần hoàn, trong nội tâm anh ta sẽ có một sức mạnh điềm tĩnh để đối phó với ngoại cảnh.

Năm mươi tri thiên mệnh, tức là nói đến lúc này đã có một định lực nội tâm, cơ bản có thể làm được không oán trời, không trách người, không bị vật ngoài làm dao động.

Trong "Tiêu Dao Du" của Trang Tử cũng có một biểu hiện tương tự, nó nói rằng "Cả thiên hạ khen ngợi cũng không vì thế mà khích lệ thêm, cả thiên hạ chê trách cũng không vì thế mà nhụt chí. Xác định giới hạn trong và ngoài, biện biệt cảnh giới vinh nhục, thế là đủ rồi".

Tức là nói, khi tất cả mọi người trên thế giới đều ca ngợi bạn, bạn sẽ không vì sự cổ vũ này mà tiến thêm một bước; mà khi tất cả mọi người đều trách mứcsự chỉ trích bạn, đều nói bạn làm sai, nội tâm bạn cũng không nản lòng, vẫn cứ kiên trì ý nghĩ mà mình đã công nhận. Như vậy mới gọi là nhận rõ “trong” và “ngoài”, hiểu rõ “vinh” và “nhục”.

Cho nên, cái gọi là trưởng thành là sự lớn mạnh dần trong sự rèn luyện của nội tâm, cái gọi là sự quy vị của nhân sinh là biến những thứ bên ngoài thành năng lượng nội tâm.

Khi chúng ta bàn về cảnh giới "tri thiên mệnh" này, rất tự nhiên sẽ liên tưởng đến cảnh giới của Độc Cô Cầu Bại được viết trong tiểu thuyết võ hiệp Kim Dung.

Trong tiểu thuyết võ hiệp Trung Quốc, một thiếu niên kiếm khách lúc mới bước giang hồ, thường dùng là một thanh bảo kiếm vô song thiên hạ, sắc bén vô cùng, kiếm khí vơ vẩn, phong thái múa may thực sự rực rỡ đến cực điểm; đợi đến khi võ nghệ của anh ta tinh tiến, thực sự an thân lập mệnh, trở thành chưởng môn nhân của một phái, hoặc trở thành một kiếm khách nổi tiếng trên giang hồ, thì thanh vũ khí mà người này dùng ngược lại có thể là một thanh cùn kiếm không mài lưỡi. Bởi vì sự sắc bén đối với anh ta lúc này đã không còn quan trọng nữa, nội công của anh ta bắt đầu trở nên trầm hùng uy vũ; đợi đến khi người này đã trở thành đại hiệp danh động giang hồ, võ công của anh ta đã vượt ra ngoài sự phân chia của từng phái từng phái mà đứng ở trên đó, thì người này có lẽ chỉ dùng một cây gậy gỗ. Tức là nói, sự sắc bén và chất liệu kiểu kim loại như vậy đối với anh ta cũng không quan trọng nữa, trong tay anh ta chỉ cần tùy tiện cầm lấy một thứ là đủ; mà đợi đến khi anh ta thực sự bước đến cảnh giới chí cao, chính là cảnh giới Độc Cô Cầu Bại, tìm một trận bại mà không thể được, lúc này trong tay anh ta không có binh khí, hai tay vung ra, là có thể vung ra kiếm khí, tất cả võ nghệ đều dung hội quán thông trong nội tâm của anh ta. Lúc này kẻ địch đã không thể đọ chiêu với anh ta, vì anh ta đã đến cảnh giới “vô chiêu”, bởi vì sự vô chiêu của anh ta, cho nên đối thủ không thể phá giải.

Cảnh giới dung hội quán thông, từ trước đến nay vẫn là cảnh giới cao nhất mà văn hóa Trung Hoa tôn sùng. "Tri thiên mệnh" mà Khổng Tử nói, thực ra chính là đưa các đạo lý học tập khác nhau, cuối cùng đạt đến một sự dung hợp và nâng cao. Sau khi đến cảnh giới này, liền nên bước vào cảnh giới "nhĩ thuận" mà Khổng Tử nói.

Nhĩ thuận, chính là bất kể lời nói kiểu gì cũng có thể nghe lọt tai, đều có thể đứng ở lập trường của người phát biểu để suy nghĩ vấn đề.

Nhưng trong cuộc sống hiện thực, chúng ta thường sẽ gặp phải những chuyện không như ý, nghe thấy những lời khó nghe. Chúng ta làm thế nào mới có thể thực sự làm được nhĩ thuận?

Đối với thiên mệnh có sự hiểu biết thấu triệt, nội tâm của chính mình có định lực to lớn rồi, Khổng Tử nói, "Lục thập nhi nhĩ thuận". Lúc này, bạn có thể làm được việc tôn trọng người khác đến mức độ lớn nhất, bạn có thể hiểu được đạo lý tồn tại của bất kỳ sự việc nào, bạn có thể khiêm tốn lắng nghe các loại âm thanh khác nhau, và đứng từ điểm xuất phát của người khác để hiểu tại sao anh ta lại nói như vậy.

Cảnh giới này, dùng một từ của văn hóa Trung Hoa để biểu đạt, chính là "bi thiên mẫn nhân", dưới tiền đề thực sự hiểu rõ lợi ích và điểm xuất phát của tất cả mọi người, thực hiện sự thấu hiểu và bao dung.

Tức là nói, khi dùng hệ thống giá trị của chính mình để nhìn nhận phương thức sinh sống của rất nhiều người khác, chúng ta có lý do để kinh ngạc; nhưng, nếu như bạn biết anh ta mang theo hành trình sinh sống nào để bước đến ngày nay, tức là hệ thống này của bạn có thể đi vào hệ thống của anh ta, có lẽ sẽ bớt đi một vài sự tha thứ.

Có một câu tục ngữ nói rất hay: Hai đám mây chỉ gặp nhau ở cùng một độ cao, mới có thể thành mưa.

Thực ra người nhĩ thuận là gì? Chính là bất kể đám mây này ở năm nghìn mét hay năm trăm mét, anh ta luôn có thể cảm nhận được độ cao đó. Đây chính là đạo lý vì sao Khổng Tử đối mặt với nhiều học trò khác nhau như vậy mà vẫn có thể dạy học theo năng lực.

Một người muốn làm được nhĩ thuận, thì phải khiến bản thân vô cùng khoáng đạt, có thể gặp gỡ các độ cao khác nhau; chứ không phải ôm cây đợi thỏ, ôm khư khư tiêu chuẩn cố định của mình ở một độ cao nào đó.

Dùng quan điểm như vậy để giải thích "Trung Dung" có lẽ càng thích hợp hơn. Trung dung thực ra là sau khi học tập tất cả kiến thức bên ngoài, trải qua sự tôi luyện và nấu chảy của nội tâm, đạt được một cảnh giới dung hội quán thông.

Điều này giống như thí nghiệm vật lý mà chúng ta thường làm lúc học tiểu học, trung học: Thầy giáo cho một cây bút chì, một hình tròn, chia hình tròn thành bảy phần bằng nhau, rồi lần lượt tô bảy màu sắc, sau đó cắm vào đầu bút chì quay nhanh, kết quả hiển thị là màu trắng. Màu trắng này chính là màu sắc do bảy màu sắc rực rỡ đến cực điểm dung hợp mà thành.

Cảnh giới "nhĩ thuận" của Khổng Tử, thực ra chính là sự dung hợp của đạo lý trời đất bên ngoài trong nội tâm. Có sự dung hợp này làm nền tảng, mới có thể đạt đến điều mà Khổng Tử nói "Tòng tâm sở dục nhi bất du củ".

Khi tất cả quy củ đại đạo đã trở thành thói quen sinh mệnh của bạn, bạn liền có thể làm được từ tâm sở dục, đây có thể nói là cảnh giới cao nhất mà mỗi cá thể sinh mệnh theo đuổi. Nhưng một cảnh giới như vậy thoạt nhìn có vẻ bình dị, nhưng trước đó lại phải trải qua muôn vàn tôi luyện.

Tôi đã từng nhìn thấy câu chuyện thế này:

Trong một ngôi chùa phật thờ một bức tượng Phật được điêu khắc bằng đá hoa cương vô cùng tinh tế, mỗi ngày đều có rất nhiều người đến trước tượng Phật để bái lạy. Mà những bậc thang dẫn đến bức tượng Phật này cũng được lát bằng đá hoa cương được khai thác từ cùng một ngọn núi với nó.

Cuối cùng có một ngày, những bậc thang này không phục, chúng đưa ra kháng nghị với bức tượng Phật đó rằng, ngươi xem chúng ta vốn là anh em, xuất phát từ cùng một ngọn núi, dựa vào đâu mà mọi người đều dẫm lên chúng ta để bái lạy ngươi chứ? Ngươi có cái gì mà ghê gớm chứ?

Bức tượng Phật đó thản nhiên nói với chúng rằng, bởi vì các ngươi chỉ trải qua bốn nhát dao đã bước lên cương vị ngày hôm nay, mà ta phải trải qua ngàn đao vạn quả mới có thể đắc đạo thành Phật.

Chúng ta nhìn cảnh giới nhân sinh mà Khổng Tử miêu tả, càng về sau càng nhấn mạnh nội tâm, càng về sau càng thong thả điềm tĩnh, mà trước sự thong thả này, thực ra phải trải qua muôn vàn tôi luyện.

Quá trình nhân sinh từ mười lăm đến bảy mươi mà Khổng Tử nói, đối với chúng ta mà nói, cũng là một tấm gương để các giai đoạn nhân sinh khác nhau có thể tham chiếu. Thông qua nó, chúng ta có thể đối chiếu xem tâm linh của mình đã lập lên được chưa, có bớt đi một chút mê tư hay không, đã thông thấu đại đạo trời đất hay chưa, có dùng sự bao dung bi mẫn để thấu hiểu người khác hay không, có cuối cùng làm được từ tâm sở dục hay không.

Đồng thời còn phải thấy rằng, trong một xã hội phát triển gia tốc như ngày nay, chúng ta cần một cuộc sống có hiệu quả hơn.

Thực ra tuổi tác của con người có tuổi sinh lý, có tuổi tâm lý, còn có tuổi xã hội. Nếu như chúng ta ở tuổi hai mươi, ba mươi có thể sớm cảm ngộ đến cảnh giới của tuổi bốn mươi, năm mươi, đã thiết lập hệ thống giá trị nội tâm rõ ràng, đã có thể biến áp lực mà xã hội ban tặng thành một loại phản lực sinh mệnh, đã có thể làm được sự điềm tĩnh thong thả như từ tâm sở dục... vậy thì chúng ta nói, một sinh mệnh như vậy, mới là sinh mệnh có hiệu quả.

Các nhà khoa học Anh từng công bố một thí nghiệm:

Họ để thử xem sức sống của một loại sinh mệnh thực vật giá rẻ bình thường như quả bí ngô có thể mạnh đến mức nào, đã đặt những quả quả bí ngô nhỏ lớn lên cùng nhau những quả cân, trọng lượng của quả cân chính là giới hạn mà quả bí ngô nhỏ có thể chịu đựng.

Như vậy, những quả bí ngô khác nhau đè những quả cân khác nhau, chỉ có duy nhất một quả bí ngô đè nhiều nhất. Từ một ngày mấy gram đến mấy chục gram, mấy trăm gram, mấy nghìn gram, quả bí ngô này khi chín, bên trên đã đè trọng lượng mấy trăm cân.

Thí nghiệm cuối cùng là đặt quả bí ngô này cùng với những quả bí ngô khác, mọi người thử một dao bổ xuống, xem chất điểm có gì khác biệt.

Khi những quả bí ngô khác đều theo tiếng dao hạ xuống mà bộp bộp mở ra, quả bí ngô này lại làm văng cả dao ra, làm văng cả rìu ra, cuối cùng, quả bí ngô này là dùng cưa điện cưa sột sột soạt soạt mới mở ra được! Cường độ phần thịt quả của nó đã tương đương với thân cây của một cái cây trưởng thành!

Đây là thí nghiệm gì chứ? Thực ra chính là một thí nghiệm sinh mệnh, đây chính là bức chân thực nhất tả môi trường bên ngoài mà người hiện đại chúng ta đang ở với phản lực nội tại của chúng ta.

Dưới áp lực cạnh tranh của xã hội ngày nay, chúng ta có lý do gì để không trưởng thành sớm hơn chứ? Câu nói "Chỉ tranh từng phút" dùng vào ngày nay là thích hợp hơn cả, vạn năm quá lâu, bảy mươi năm cũng quá lâu.

Học tập "Luận Ngữ", học tập bất kỳ kinh điển nào, kinh nghiệm của tất cả các bậc thánh hiền cổ đại cuối cùng chỉ có một chân lý, chính là khiến sinh mệnh của chúng ta dưới sự chiếu rọi của những ánh sáng trí tuệ này, nâng cao hiệu quả, rút ngắn quá trình, khiến chúng ta sớm thiết lập một hoài bão nhân ái quân tử, có thể phù hợp với tiêu chuẩn đạo lý xã hội, bất kể là đối với tâm của mình hay đối với cương vị xã hội, đều có một sự giao phó không thẹn với lòng.

Tôi nghĩ ý nghĩa của thánh hiền nằm ở chỗ, ông dùng ngôn ngữ giản dị để điểm xuyết đạo lý nhân sinh, mà con cháu hậu thế hoặc u mê, hoặc tự giác, hoặc đau đớn, hoặc vui mừng, từng người một đi thực tiễn, từ đó hình thành nên linh hồn của một dân tộc.

Để sức mạnh tinh thần cổ điển loại đó dưới các quy tắc hiện đại được dung hợp một cách uyển chuyển thành một thành phần hữu hiệu, để mỗi một người chúng ta thực sự thiết lập nên một cuộc đời có hiệu quả, có giá trị, đại khái đây chính là ý nghĩa cuối cùng mà "Luận Ngữ" ban tặng cho chúng ta.