Xã hội hiện đại, quan hệ giữa người với người có thể nói là gần hơn, cũng có thể nói là xa hơn, nhưng dù thế nào đi nữa, các mối quan hệ xã giao vẫn là vấn đề mà mỗi người đều phải đối mặt.
Khi gặp phải những đãi ngộ bất công, chúng ta nên giữ tâm thái như thế nào?
Đối mặt với những người thân cận của mình, chúng ta lại nên nắm vững nguyên tắc gì?
Trong môi trường xã hội phức tạp, rối ren, làm thế nào chúng ta mới có thể xử lý tốt các mối quan hệ xã giao đây?
Cuốn sách "Luận Ngữ" dạy chúng ta rất nhiều phương pháp xử thế, quy củ làm người. Những đạo lý này trông có vẻ rất mộc mạc, những cách làm này đôi khi trong nguyên tắc lại ẩn chứa sự uyển chuyển linh hoạt.
Nói một cách đơn giản, những gì nó nói cho chúng ta biết chính là nguyên tắc làm việc và sự nắm bắt chừng mực trong nguyên tắc ấy.
Chúng ta thường hay nói, việc gì nên làm, việc gì không nên làm; việc gì là tốt, việc gì là xấu.
Trên thực tế, rất nhiều lần việc phán định một sự việc không thể đơn giản phân biệt bằng nên hay không nên, tốt hay không tốt. Thời gian bạn làm việc này, mức độ bạn làm đến đâu sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến bản chất của sự việc đó.
Khổng Tử đặc biệt nhấn mạnh chừng mực trong việc làm, cả "thái quá" và "bất cập" đều là những điều phải cố gắng tránh.
Khổng Tử đề cao lòng nhân ái, nhưng ông không cho rằng nên dùng lòng nhân ái đánh mất nguyên tắc để dung thứ cho lỗi lầm của tất cả mọi người.
Có người hỏi ông rằng: "Lấy đức báo oán, thì thế nào?"
Câu trả lời của Khổng Tử là: "Lấy trực báo oán, lấy đức báo đức."
Câu trả lời mà Khổng Tử đưa ra thoạt nghe khiến chúng ta có chút bất ngờ, nhưng thực ra đây chính là chừng mực xử thế mà Khổng Tử muốn nói với chúng ta.
Khổng Phu Tử ở đây đề cao một loại hiệu suất nhân sinh và tôn nghiêm nhân cách.
Đương nhiên ông không tán thành lấy oán trả oán. Nếu mãi mãi dùng một loại ác ý, một loại oán hận để đối mặt với sự vô đạo đức khác, thì thế giới này sẽ là một vòng tuần hoàn ác tính, không dứt không thôi. Những gì chúng ta đánh mất sẽ không chỉ là hạnh phúc của bản thân, mà còn có hạnh phúc của con cháu đời sau.
Mà lấy đức báo oán cũng là điều không thể xem là tối ưu. Nói cách khác, bạn dốc ra quá nhiều ân đức, quá nhiều từ bi, bạn dùng sự nhân hậu không đáng có để đối mặt với những người và việc đã phụ bạc bạn, đây cũng là một sự lãng phí trong đời người.
Ngoài hai cách đó ra, còn có loại thái độ thứ ba, đó chính là dùng sự công minh của bạn, dùng sự ngay thẳng của bạn, dùng sự chính trực của bạn, dùng sự quang minh lỗi lạc của bạn, nói cách khác, là dùng nhân cách cao thượng của bản thân để thản nhiên đối mặt với tất cả những điều này.
Thái độ này của Khổng Phu Tử chính là muốn nói với chúng ta rằng, hãy dành tình cảm hữu hạn, tài năng hữu hạn của mình cho những nơi thực sự nên dùng nhất.
Ngày nay chúng ta đều đang nói về việc tránh lãng phí tài nguyên, nhưng lại phớt lờ sự hoang vu của tâm hồn và sự lãng phí năng lượng sinh mệnh của chính mình.
Sự phồn thịnh về vật chất, nhịp sống ngày càng nhanh càng đòi hỏi chúng ta khi đối mặt với một sự việc phải nhanh chóng đưa ra phán quyết, lựa chọn phương thức sống thuộc về mình và có giá trị nhất.
Chúng ta trong cuộc sống thường có những nỗi khốn hoặc sau đây:
Cha mẹ quan tâm chăm sóc con cái vô vi bất tới, nhưng lại thường rước lấy sự phản cảm của con cái;
Những người bạn tốt thân thiết không kẽ hở, nhưng lại thường làm ra những việc tổn thương lẫn nhau;
Có lúc tốn hết tâm cơ muốn kéo gần quan hệ với lãnh đạo, đồng nghiệp, nhưng lại thường mang lại kết quả ngược lại.
Tại sao lại như vậy?
Mối quan hệ thế nào mới có thể gọi là "tốt" đây?
Khổng Phu Tử cho rằng, quá xa cách hay quá thân mật đều không phải là trạng thái tối ưu, gọi là "quá do bất cập". Tại sao hai người rất thân thiết lại không phải là trạng thái ở chung tốt nhất?
Học trò của Khổng Tử là Tử Du nói rằng: "Sự quân số, ti nhục hĩ; bằng hữu số, ti sơ hĩ." ("Luận Ngữ - Lý Nhân"). Chữ "số" (shuo) có nghĩa là "thường xuyên", "nhiều lần". Nếu bạn có chuyện hay không có chuyện lúc nào cũng bám theo bên cạnh quốc quân (lãnh đạo), tuy tỏ ra thân thiết, nhưng ngày bạn rước lấy sự sỉ nhục không còn xa nữa; bạn có chuyện hay không có chuyện lúc nào cũng bám theo bên cạnh bạn bè, tuy trông có vẻ thân mật, nhưng ngày hai người xa cách nhau cũng không còn xa nữa.
Có một ngụ ngôn triết học mang tên "Triết học nhím".
Có một đàn nhím trên người mọc đầy gai nhọn, mọi người chen chúc vào nhau để sưởi ấm qua mùa đông. Chúng mãi không biết mọi người nên duy trì một khoảng cách như thế nào mới là tốt nhất, cách xa hơi một chút thì không mượn được hơi ấm của đối phương, thế là lại xích lại gần nhau một chút; một khi đã áp sát, những chiếc gai nhọn lại đâm vào cơ thể nhau, thế là lại bắt đầu tản ra; cách xa rồi, mọi người lại thấy lạnh... Sau rất nhiều lần mài giũa, bầy nhím cuối cùng mới tìm được một khoảng cách đúng mực nhất, đó chính là trên tiền đề không làm tổn thương lẫn nhau, duy trì được hơi ấm của tập thể.
Trong xã hội ngày nay của chúng ta, đặc biệt là ở các đô thị, những khu nhà lớn ngày xưa đều đã được phá dỡ, xây thành các tòa nhà chung cư, đã không còn cảnh một nhà gói sủi cảo là mười nhà hàng xóm đều được đem sang chia sẻ, đã không còn cảnh cả đại viện cùng qua năm, người lớn một mâm trẻ con một mâm nữa. Thường là cùng ở trong một tòa chung cư ba bốn năm mà hàng xóm còn nhận không hết mặt.
Bởi vì quan hệ xã giao xung quanh lạnh nhạt, chướng ngại trong giao tiếp giữa người với người ngày càng nhiều lên.
Những chướng ngại này nhiều lên rồi sẽ thế nào? Sẽ làm gia tăng gánh nặng trên vai của vài người bạn mà chúng ta tin tưởng.
Bạn sẽ cảm thấy: Người bạn tốt của tôi nên đối xử với tôi tốt hơn một chút, tôi cũng sẽ tự giác đối xử với anh ấy tốt hơn một chút. Bạn sẽ cảm thấy: Nhà các người có chuyện riêng gì, ví dụ như vợ chồng cãi nhau, tại sao không nói cho tôi biết? Tôi có thể qua điều giải cho hai người mà!
Rất nhiều người trong chúng ta đều có suy nghĩ như vậy.
Mọi người thực sự nên lắng nghe câu nói này của Tử Du: "Sự quân số, ti nhục hĩ; bằng hữu số, ti sơ hĩ." Khoảng cách quá gần, ắt sẽ tổn hại đến người khác.
Vậy, nên ở chung với bạn bè như thế nào?
Tử Cống từng hỏi thầy của mình, Khổng Phu Tử bảo ông rằng: "Trung cáo nhi thiện đạo chi, bất khả tắc chỉ, vật tự nhục yên." ("Luận Ngữ - Nhan Uyên"). Nhìn thấy bạn bè làm việc không đúng, bạn phải thành tâm khuyên bảo, ý tốt dẫn dắt, nếu anh ta thực sự không nghe thì thôi vậy, đừng nói nữa, đừng tự rước lấy nhục nhã.
Cho nên, ở chung với bạn tốt cũng phải có chừng mực, đừng cái gì cũng ôm đồm gánh vác hết.
Cuốn "Luận Ngữ" cảnh cáo chúng ta rằng, dù đối với bạn bè hay đối với lãnh đạo, đều phải duy trì một khoảng cách nhất định, nắm bắt thật tốt chừng mực thân sơ.
Vậy, đối với người thân ruột thịt nhất của mình, chẳng lẽ có thể thân mật không kẽ hở sao?
Giữa cha mẹ và con cái, giữa vợ chồng, giữa người yêu, cũng cần phải duy trì khoảng cách thích hợp sao?
Trong tâm lý học có một định nghĩa, nói rằng trong giao thiệp của con người hiện đại, có một hành vi gọi là "hành vi phi ái". Ý là gì? Chính là hành vi cướp đoạt mang tính phi ái đối với người thân cận nhất dưới danh nghĩa tình yêu. Hành vi này thường xảy ra giữa vợ chồng, giữa người yêu, giữa mẹ và con trai, giữa cha và con gái, tức là giữa những người thân cận nhất trên thế giới này.
Giữa vợ chồng và người yêu thường hay xuất hiện khung cảnh thế này: Người này nói với người kia rằng: Anh xem, em vì yêu anh mà đã từ bỏ cái này cái kia; em vì cái nhà này mới thế này thế nọ, cho nên anh nhất định phải đối xử với em thế này thế khác.
Không ít người mẹ cũng thường xuyên nói với con cái rằng: Con xem, từ khi sinh ra con, công việc của mẹ cũng thụt lùi, con người cũng già đi xấu đi, mẹ hy sinh tất cả đều là vì con, tại sao con không chịu khó học hành cho giỏi?
Tất cả những điều này, đều có thể gọi là hành vi phi ái, bởi vì nó là sự kiểm soát mang tính cưỡng chế tiến hành dưới danh nghĩa tình yêu, bắt người khác phải làm theo ý nguyện của chính mình.
Tôi từng đọc được một cuốn sách viết về cách làm cha làm mẹ, tác giả là một nữ tiến sĩ tâm lý học người Anh. Cô ấy đã nói một đoạn rất hay ở phần đầu cuốn sách. Cô ấy nói:
Tất cả tình yêu trên thế giới này đều lấy sự hội tụ làm mục đích cuối cùng, chỉ có duy nhất một loại tình yêu lấy sự chia lìa làm mục đích, đó chính là tình yêu của cha mẹ dành cho con cái. Tình yêu thực sự thành công của cha mẹ, chính là để con cái sớm ngày tách khỏi sinh mệnh của bạn với tư cách là một cá thể độc lập, sự chia lìa này càng sớm, bạn càng thành công.
Từ ý nghĩa này mà nói, khoảng cách và sự độc lập chính là sự tôn trọng đối với nhân cách, sự tôn trọng này cho dù là ở giữa những người thân cận nhất, cũng nên được gìn giữ.
Dù là giữa cha con mẹ con, hay giữa vợ chồng nhiều năm, một khi đã không còn khoảng cách này, sự tôn trọng này, vượt qua cái giới hạn này, đến cái giai đoạn gọi là "số" trong "Luận Ngữ", đôi bên đã không còn độc lập nữa, thì mầm họa đã sinh ra, việc xa cách thậm chí sụp đổ cũng không còn xa nữa.
Cuốn "Luận Ngữ" nói cho chúng ta biết, phải lấy thái độ bình đẳng và lý tính để tôn trọng mỗi một người, giữa người với người hãy chừa lại một chút chừng mực, lưu lại một chút không gian.
Điều này rất giống với cảnh giới mà Thiền tông đề cao, gọi là "hoa chưa nở hết trăng chưa tròn".
Đây là cảnh giới tuyệt vời nhất nhân gian. Hoa một khi đã nở rộ toàn bộ, lập tức sẽ tàn úa; trăng một khi đã tròn vành vạnh, lập tức sẽ khuyết đi. Mà chưa nở hết, chưa tròn đầy, vẫn khiến trong lòng bạn có sự chờ mong, có sự hoài niệm.
Đạo làm bạn, đạo người thân, thảy đều như vậy. Cố gắng lưu lại một chút chừng mực, những gì nhận được thường là trời biển bao la.
Dù là đối với bạn bè hay đối với người thân, đều nên nắm bắt một chừng mực, vừa phải là tốt nhất.
Vậy đối với công việc chẳng lẽ càng nhiệt tình càng tốt sao?
Dù là công việc trong bổn phận hay công việc ngoài bổn phận, chúng ta đều nên làm càng nhiều càng tốt sao?
Đối với công việc, cũng có chừng mực cần phải nắm bắt chứ?
“Khổng Tử nói: Không ở vị trí đó, không mưu tính việc đó.” (“Luận Ngữ - Hiến Vấn”). Nói cách khác, bạn ở vị trí nào, phải làm tốt bổn phận của vị trí đó, đừng vượt quyền làm thay, nhảy qua chức vị của mình để làm những việc không nên làm. Đây là một thái độ làm việc mang tính chuyên nghiệp rất nên được đề cao trong xã hội đương đại.
Có lẽ có rất nhiều sinh viên đại học từng đi thực tập ở các doanh nghiệp nước ngoài. Khi bạn vừa bước vào, chủ quản bộ phận nhân lực sẽ đưa cho bạn một bản job description, chính là miêu tả về vị trí công việc của bạn, nói cho bạn biết vị trí đó làm gì. Từ một nhân viên đánh máy văn thư, cho đến chủ quản cấp cao, đều có miêu tả công việc của riêng mình.
Nhiều đơn vị của chúng ta hiện nay đang thiếu chính là miêu tả công việc kiểu này. Chúng ta đối với các vị trí thường có định tính mà lại không có định lượng. Chúng ta cứ luôn miệng nói: Người trẻ tuổi phải làm việc cho tốt, một người gánh ba người làm thì mới tốt chứ. Cho rằng như vậy là chia sẻ gánh nặng thay cho lãnh đạo. Thực ra điều này không phù hợp với tinh thần quản lý doanh nghiệp hiện đại, việc của ai người nấy lo, có như vậy thì mọi người kết hợp lại mới là một ván cờ lớn.
Khổng Tử đề cao "không ở vị trí đó, không mưu tính việc đó", trong đây ẩn chứa một tiền đề, chính là "ở vị trí đó, phải mưu tính việc đó", hãy làm tốt cái vị trí của chính mình trước, đừng lo chuyện của người khác trước đã.
Vậy, ở vị trí đó, thì mưu tính việc đó thế nào?
Đầu tiên là nguyên tắc làm việc.
“Khổng Tử nói: ‘Người quân tử đối với thiên hạ, không cố chấp cưỡng cầu, không vô cớ phản đối, không mỏng không dày, không xa không gần, không thân không sơ, mọi thứ đều tuân theo đạo nghĩa mà hành động.’” Thế nào gọi là "lấy nghĩa làm chuẩn"? Chính là dùng chữ "nghĩa" làm đối chiếu, làm quy tắc.
Ý của Khổng Tử là, người quân tử đối với việc thiên hạ, không cố chấp cưỡng cầu, không vô cớ phản đối, không mỏng không dày, không xa không gần, không thân không sơ, mọi việc đều hành xử theo đạo nghĩa. Đạo nghĩa, chính là nguyên tắc và tiêu chuẩn để hành xử.
Thứ hai là phương thức làm việc.
Giữa "lời nói" và "hành động", Khổng Phu Tử coi trọng "hành động" hơn. Ông rất không thích những kẻ khua môi múa mép.
Ông nói: “Khéo nói cười lấy lòng, ít có nhân.” (“Luận Ngữ - Học Hử”). Thích nói lời hay ý đẹp, ra vẻ lấy lòng người khác, ở những kẻ như thế khó mà tìm được người nhân đức thực sự.
Điều mà Khổng Phu Tử cổ vũ là gì? Là nói ít làm nhiều. Làm việc phải tích cực, nói năng phải cẩn trọng. Khổng Phu Tử đưa ra "thận ngôn", chính là nói năng phải cẩn thận, đừng nói những việc mình không làm được. Theo lời dân gian gọi là "họa từ miệng mà ra", nếu không nghiêm trọng đến thế, thì ít nhất cũng là "lắm lời ắt hớ sơ".
Học trò của Khổng Phu Tử là Tử Trương, muốn học cách làm quan hưởng bổng lộc. Làm quan hưởng bổng lộc là gì? Chính là làm quan.
Tử Trương muốn ra xã hội đảm nhận chút chức vụ, bèn thỉnh giáo thầy nên làm thế nào. Khổng Tử bảo ông rằng: "Nghe nhiều điều còn ngờ thì hãy gác lại, cẩn trọng với những điều còn lại thì sẽ ít lỗi lầm; thấy nhiều điều còn nghi thì hãy gác lại, cẩn trọng với những điều còn lại thì sẽ ít hối hận. Lời nói ít lỗi lầm, hành động ít hối hận, bổng lộc ở trong đó rồi." ("Luận Ngữ - Vi Chính").
"Nghe nhiều điều còn ngờ thì hãy gác lại", chính là phải mang theo đôi tai mà đến trước, nghe nhiều hơn, chỗ nào có nghi vấn thì cứ gác lại đã. Chúng ta thường nói một người tự thân trải nghiệm, đó gọi là kinh nghiệm trực tiếp; mà lắng nghe kinh nghiệm bài học của người khác, bao gồm cả những thăng trầm họ từng trải qua, những con đường vòng họ từng đi, đó là kinh nghiệm gián tiếp. Bạn nghe nhiều thêm một chút kinh nghiệm gián tiếp, cũng có lợi ích.
"Cẩn trọng với những điều còn lại", chính là ngay cả ở những chỗ bản thân cảm thấy nắm chắc rồi, khi nói năng cũng phải cẩn thận. "Thì sẽ ít lỗi lầm", sẽ bớt đi rất nhiều oán trách và trách móc.
"Thấy nhiều điều còn nghi thì hãy gác lại", chính là phải nhìn nhiều hơn, chỗ nào có nghi vấn thì hãy gác lại trước. Mê hoặc nhiều thường là vì tầm mắt chưa đủ lớn, ếch ngồi đáy giếng sao có thể biết thế nào là trời cao biển rộng cơ chứ?
Sau khi bạn đã có trải nghiệm phong phú rồi, lúc làm việc vẫn phải cẩn trọng. Sự cẩn trọng này trong "Luận Ngữ" được khái quát thành "như đứng bên vực sâu, như đi trên băng mỏng" ("Luận Ngữ - Thái Bá"). Một người khi làm việc, phải cẩn trọng hành sự giống như đang đứng bên vực sâu, phải cẩn thận dè dặt giống như đang đi trên lớp băng mỏng.
Suy nghĩ nhiều, ngẫm nghĩ nhiều, nghe nhiều, nhìn nhiều, nói năng cẩn trọng, hành động thận trọng, lợi ích của việc làm như vậy chính là "ít hối hận", khiến bản thân bớt đi một chút hối hận.
Trên đời này không có thuốc hối hận để bán. Con người một khi biết mình đã làm sai thì mọi chuyện đã định cục, không thể vãn hồi. Một người nếu trong lời nói bớt đi sự chỉ trích, phàn nàn, trong hành động bớt đi những kinh nghiệm khiến bản thân phải hối hận, người này ra ngoài làm quan làm việc ắt có thể thành công.
Đoạn này thực tế biết bao!
Sáu chữ "lời nói ít lỗi, hành động ít hối", đối với chúng ta ngày nay há chẳng vẫn rất hữu dụng sao?
Tôi nhìn thấy một câu chuyện nhỏ trên mạng:
Có một cậu bé tính khí nóng nảy, suốt ngày nổi giận đùng đùng ở nhà, đập phá đồ đạc, vô cùng bướng bỉnh. Một hôm, bố cậu bé kéo đứa trẻ này ra cạnh hàng rào ở sân sau nhà, nói rằng: "Con trai, từ nay về sau cứ mỗi lần con nổi giận với người nhà, liền đóng một chiếc đinh lên hàng rào. Qua một thời gian, con xem bản thân đã nổi giận bao nhiêu lần, có được không?" Đứa trẻ nghĩ, thế thì có gì mà sợ? Con cứ xem thử đã. Sau đó, cứ mỗi lần cậu ta làmùm xùm một trận, lại tự mình đóng một chiếc đinh lên hàng rào, hết một ngày, tự mình nhìn lại: Á chà, cả một đống đinh! Cậu ta cũng cảm thấy hơi ngượng ngùng.
Bố cậu ta nói: "Con xem thế là phải kiềm chế chứ? Nếu con có thể làm được một ngày trọn vẹn không nổi giận lần nào, thì con có thể nhổ đi một chiếc đinh đã đóng lúc trước." Cậu bé nghĩ thầm, nổi giận một lần là đóng một chiếc đinh, một ngày không nổi giận mới được nhổ một chiếc, khó biết bao nhiêu! Thế nhưng để số đinh ít đi, cậu ta cũng chỉ đành không ngừng kiềm chế bản thân.
Ban đầu, cậu bé cảm thấy thật là khó quá đi, nhưng đến khi cậu nhổ sạch tất cả những chiếc đinh trên hàng rào đi, cậu chợt phát hiện ra bản thân đã học được cách kiềm chế từ lúc nào. Cậu vô cùng mừng rỡ chạy đi tìm bố và nói: "Bố mau ra xem đi, những chiếc đinh trên hàng rào đã nhổ sạch hết rồi, bây giờ con không nổi giận nữa."
Người bố cùng con trai đi đến bên hàng rào, thâm trầm sâu xa nói rằng: "Con trai con xem, những chiếc đinh trên hàng rào đều đã nhổ sạch rồi, nhưng những cái lỗ đó sẽ vĩnh viễn ở lại đây. Thực ra, cứ mỗi lần con nổi giận với người thân bạn bè của mình, chính là đóng một cái lỗ vào tim của họ. Đinh đã nhổ rồi, con có thể xin lỗi, nhưng cái lỗ đó thì vĩnh viễn không thể xóa bỏ được."
Câu chuyện ngụ ngôn này, có thể dùng để giải thích câu nói "lời nói ít lỗi, hành động ít hối" trong "Luận Ngữ".
Trước khi làm một việc gì đó, chúng ta phải nghĩ đến hậu quả, giống như chiếc đinh đã đóng xuống, cho dù sau này có nhổ lên đi nữa, hàng rào cũng đã không thể khôi phục như cũ. Chúng ta làm việc, phải nghĩ xa một chút trước, cẩn trọng lại càng cẩn trọng hơn, để mưu cầu tránh được tổn thương đối với người khác, giảm bớt sự hối hận của bản thân sau này.
Nói chuyện phải dùng óc, làm việc phải suy tính hậu quả, đây là một điểm rất quan trọng để đối nhân xử thế.
Muốn xử lý tốt các mối quan hệ xã giao đa dạng trong xã hội hiện đại phức tạp, điều quan trọng hơn là bản thân phải hiểu về lễ tiết.
Vậy, trong cái nhìn của Khổng Tử, thế nào gọi là lễ tiết?
Khổng Tử rất coi trọng lễ tiết trong đời sống sinh hoạt hàng ngày. Ông tôn lễ, thủ lễ, hành lễ, không phải là làm cho người khác xem, mà là một loại tu dưỡng bản thân.
Khi có quan lại, có người mặc đồ tang, cùng với người mù đi ngang qua trước mặt ông, cho dù người này có trẻ tuổi đến đâu, ông cũng nhất định phải đứng dậy; nếu ông muốn đi ngang qua trước mặt những người này, ông sẽ bước những bước nhỏ thật nhanh, điều này biểu thị sự tôn kính đối với những người đó.
Đối với người có chức vị, nên biểu thị sự tôn kính; đối với những người đang đeo tang trên người, họ là những người gặp phải bất hạnh, cũng nên biểu thị sự tôn kính. Đối với người mù, dùng lời nói ngày nay mà gọi, chính là "nhóm yếu thế", lại càng nên biểu thị sự tôn kính hơn. Bạn đừng làm phiền họ quá lâu, đừng làm kinh động đến nỗi đau đớn của họ, bạn nên lặng lẽ bước qua trước mặt họ.
Đây chính là một loại lễ nghi, đây chính là một loại tôn trọng con người.
Khổng Phu Tử ở những dịp khác cũng làm như vậy.
Sách "Luận Ngữ - Hương Đảng" ghi chép rằng: "Người trong làng uống rượu, người chống gậy ra về, thì (Khổng Tử) cũng ra về." "Người trong làng làm lễ trừ tà, (Khổng Tử) mặc áo chầu đứng ở bậc thềm bên đông." Dân làng cùng nhau làm lễ uống rượu hương ẩm, sau khi nghi thức kết thúc, Khổng Tử luôn phải đợi người già chống gậy ra cửa rồi, bản thân mới đi ra, tuyệt đối không tranh đi trước người già. Dân làng cử hành nghi thức trừ tà quỷ, Khổng Tử nhất định mặc áo triều phục, cung kính đứng ở bậc thềm phía đông.
Đây đều là những lễ tiết nhỏ nhặt nhất. Mọi người có lẽ sẽ cảm thấy, một bậc thánh nhân mà làm chút chuyện thế này, còn cần phải ghi chép lại trong sách vở sao? Đây chẳng phải là đạo lý ai ai cũng hiểu sao? Đây có phải là khen ngợi thánh nhân không?
Thực ra, lời nói cử chỉ của cái gọi là thánh hiền chính là mộc mạc như thế, mộc mạc đến mức thậm chí khiến chúng ta của ngày hôm nay có chút hoài nghi. Câu chuyện thế này giống như xảy ra ở hàng xóm nhà bạn, xảy ra trong gia đình bạn vậy.
Nhưng thật ấm áp biết bao. Nó khiến chúng ta cảm thấy các bậc thánh hiền chưa hề rời xa. Ngài vẫn đang đem những đạo lý mà mình ngộ ra, những kinh nghiệm mà mình thể nghiệm được, lưu lại cho chúng ta, cùng nhau chia sẻ.
Học trò của Khổng Tử là Tử Du từng hỏi thầy mình làm thế nào mới có thể trở thành một người quân tử. Khổng Tử bảo ông rằng: "Tu kỷ dĩ kính." Tu dưỡng bản thân thật tốt, duy trì thái độ nghiêm túc cung kính.
Vừa nghe thấy thế, Tử Du liền nghĩ làm được bốn chữ này là có thể làm quân tử rồi ư? Sẽ không đơn giản thế chứ? Thế là lại gặng hỏi tiếp, nói rằng: "Như ti nhi dĩ hồ?" Chỉ thế này là được rồi ư?
Khổng Tử lại bổ sung thêm một điểm rằng: "Tu kỷ dĩ an nhân." Trên tiền đề tu dưỡng bản thân thật tốt, lại nghĩ cách khiến người khác được an lạc.
Tử Du rõ ràng vẫn chưa thỏa mãn, lại gặng hỏi: "Như ti nhi dĩ hồ?"
Khổng Tử lại bổ sung nói: "Tu kỷ dĩ an bách tính. Tu kỷ dĩ an bách tính, Nghiêu, Thuấn kỳ do bệnh chư." Tu dưỡng bản thân, và khiến bách tính có cuộc sống hạnh phúc. Những bậc vua hiền như Nghiêu, Thuấn còn phải lo lắng vì chưa làm tốt việc này cơ mà. Đạt được điểm này, lẽ nào vẫn chưa đủ tầm một người quân tử hay sao?
Trong "Luận Ngữ" đầy rẫy những câu chuyện nhỏ mộc mạc thế này, tựa như xảy ra ngay bên cạnh chúng ta, mà rất ít những đạo lý lớn trường giang đại hải. Chúng ta sẽ không cảm thấy đạo lý mà "Luận Ngữ" nói tới là xa vời không thể với tới, mà sẽ cảm thấy rất ấm áp, rất gần gũi.
Những gì Khổng Tử nói cho chúng ta biết, đầu tiên không phải là làm thế nào để an trị thiên hạ, mà là làm thế nào để trở thành phiên bản tốt nhất của chính mình. "Tu thân", chính là tiền đề đầu tiên để chịu trách nhiệm với gia đình đất nước, với xã hội. Khổng Tử và các đệ tử của ông dốc sức làm "phiên bản tốt nhất của chính mình", mà mục đích là để thực hiện tốt hơn trách nhiệm đối với gia đình đất nước, đối với xã hội.
Có người từng hỏi Tử Du rằng: Thầy của anh Khổng Tử là người thế nào? Tử Du không trả lời. Khổng Tử sau đó nói với Tử Du rằng, sao cậu không trả lời thế này: "Làm người như vậy, phát phẫn quên ăn, vui mừng quên lo, không biết tuổi già sắp đến thế thôi."
Khi tôi dốc sức học tập, tôi có thể quên cả ăn uống; khi tôi vui vẻ mừng rỡ, tôi sẽ quên đi nỗi ưu sầu. Trong một quá trình hành những việc nên hành, vui những việc nên vui thế này, mà không hay biết sinh mệnh của mình đã già nua cỗi cược. Đây chính là chân dung viết về Khổng Tử, cũng là một bức chân dung viết về nhân cách lý tưởng mà trí thức Trung Quốc theo đuổi.
Triết học Nho gia nói cho cùng, là bồi dưỡng một loại người thực thi đạo, chính là bồi dưỡng một tầng lớp đặc biệt có thể gánh vác sứ mệnh văn hóa. Phẩm cách của tầng lớp tinh hoa này, chính là điều mà Phạm Trọng Yêm từng nói: "Lo trước thiên hạ, vui sau thiên hạ" ("Nhạc Dương Lâu Ký"). Ông ta có thể quên đi được mất cá nhân, đem bản thân hòa nhập vào lợi ích của một tập thể lớn.
Đây là một loại tín ngưỡng, một loại tình hoài, một loại gánh vác xã hội. Mà tiền đề của nó lại rất mộc mạc, khởi nguồn từ ngay dưới đôi chân. Tu thân dưỡng tính, làm tốt bản thân, chính là điểm xuất phát.
Chúng ta thường xuyên nghe thấy có người phàn nàn xã hội bất công, phàn nàn xử thế khó khăn. Thực ra, chi bằng oán trời trách người, chẳng bằng tự phản tỉnh lại chính mình. Nếu chúng ta thực sự có thể làm được việc nắm bắt chừng mực, thận ngôn thận hành, lễ hành thiên hạ, tu thân dưỡng tính, chúng ta sẽ bớt đi rất nhiều phiền não, tự khắc sẽ hiểu được đạo lý đối nhân xử thế.
Ôm ấp một thái độ lạc quan và tích cực, nắm bắt thật tốt chừng mực giao tiếp với người khác, khiến bản thân trở thành một người mang lại niềm vui cho người khác, để trái tim vui vẻ của mình trở thành nguồn năng lượng tựa như ánh mặt trời, lan tỏa đến người khác, sưởi ấm người khác, để người nhà bạn bè thậm chí là xã hội rộng lớn hơn, có được một chút lý do thấy an ủi từ chính con người bạn.
Tôi nghĩ, đây không chỉ là một loại lý tưởng đạo đức bên trong "Luận Ngữ", nó đồng thời cũng thích hợp với thế kỷ 21. Niềm vui mà Khổng Tử và các học trò của ông tận hưởng, đồng thời cũng là nguồn cội niềm vui của chúng ta ngày nay. Đây có lẽ chính là sự tham khảo và thu hoạch kinh nghiệm lớn nhất mà "Luận Ngữ" có thể mang lại cho người hiện đại chúng ta vậy.
