Một người có những người bạn như thế nào phản ánh trực tiếp con người của họ.

Muốn hiểu rõ một người, bạn chỉ cần quan sát vòng tròn xã hội của họ là đủ, từ đó có thể thấy được khuynh hướng giá trị của họ. Đây chính là điều mà chúng ta thường nói "ngưu tầm ngưu, mã tầm mã", "mây tầng nào gặp mây tầng đó".

Người ta thường nói: "Ở nhà nhờ cha mẹ, ra ngoài nhờ bạn bè." Bạn bè không nghi ngờ gì nữa là vô cùng quan trọng trong các hoạt động xã hội của một người. Bạn bè giống như một cuốn sách, thông qua họ có thể mở ra cả thế giới.

Nhưng bạn bè có tốt có xấu. Bạn hiền bạn tốt có thể mang lại cho bạn rất nhiều sự giúp đỡ, còn bạn xấu bạn nịnh hót lại sẽ mang đến cho bạn vô số rắc rối, thậm chí dẫn dắt bạn bước vào con đường sai trái. Do đó, việc lựa chọn bạn bè trở nên vô cùng quan trọng.

Vậy, thế nào là bạn tốt? Thế nào là bạn không tốt? Làm thế nào mới có thể kết giao được với bạn tốt đây?

Trong "Luận Ngữ" đã đưa ra đáp án.

Khổng Phu Tử rất coi trọng vai trò của bạn bè trong quá trình trưởng thành của một người.

Khổng Tử giáo dục học sinh của mình rằng phải kết giao với bạn tốt, không được kết giao với bạn xấu.

Ông nói, trên thế giới này có ba loại bạn tốt có ích cho bản thân, chính là cái gọi là "ích giả tam hữu", đó là bạn ngay thẳng (thẳng thắn), bạn thành thực, bạn hiểu biết rộng.

Thứ nhất, bạn thẳng thắn. Thẳng, chính là chỉ sự chính trực.

Loại bạn bè này sống chân thành, cởi mở, cứng cỏi ngay thẳng không chịu khuất phục trước quyền uy, có một nhân cách rạng rỡ, không có một chút vẻ mặt nịnh nọt nào. Nhân cách của họ có thể ảnh hưởng đến nhân cách của bạn. Họ có thể cho bạn dũng khí vào lúc bạn nhút nhát, cũng có thể cho bạn sự quả quyết vào lúc bạn do dự không quyết. Cho nên đây là một loại bạn tốt.

Thứ hai, bạn thành thực. "Thuyết Văn Giải Tự" viết: "Lượng là tín vậy." Tín, chính là sự thành thật.

Loại bạn bè này sống chân thành, không giả dối. Giao du với những người bạn như vậy, nội tâm chúng ta cảm thấy thỏa đáng, an ổn, tinh thần của chúng ta có thể nhận được một sự tịnh hóa và thăng hoa.

Thứ ba, bạn hiểu biết rộng. Loại bạn bè này kiến văn rộng rãi, dùng từ ngữ ngày nay mà nói chính là phạm vi kiến thức rộng.

Vào thời Tiên Tần mà Khổng Tử sinh sống, không giống như chúng ta ngày nay có máy tính, có internet, có thông tin phong phú phát triển như vậy, có đủ các loại hình thức truyền thông. Con người thời đó muốn mở rộng tầm mắt tai nghe thì phải làm thế nào? Một cách đơn giản nhất chính là kết giao với một người bạn có kiến thức rộng rãi, để những cuốn sách anh ta đọc, để những kinh nghiệm gián tiếp đó chuyển hóa thành kinh nghiệm trực tiếp của bạn.

Khi bạn cảm thấy do dự hoang mang, khó đưa ra quyết định về một số vấn đề nào đó, chi bằng hãy đến chỗ người bạn đó, có lẽ kiến thức uyên bác của anh ta có thể giúp bạn đưa ra lựa chọn.

Kết giao với một người bạn hiểu biết rộng, giống như sở hữu một cuốn bách khoa toàn thư dày dặn, chúng ta luôn có thể thu được từ kinh nghiệm của anh ta những bài học tham khảo có ích cho bản thân.

Ba người bạn tốt trong "Luận Ngữ", chính là người bạn chính trực, người bạn thành thật, người bạn hiểu biết rộng rãi.

Khổng lão phu tử lại nói có ba loại bạn xấu, tức là "tổn giả tam hữu", vậy đó lại là những loại người như thế nào?

Khổng Phu Tử nói, còn có ba loại bạn xấu, gọi là bạn xu nịnh, bạn giả dối, bạn nịnh hót, ba loại này là "tổn". Ba người bạn xấu này, là ba loại người như thế nào?

Đầu tiên là bạn xu nịnh, loại bạn bè này chỉ những kẻ chuyên thích nịnh bợ hùa theo, nịnh hót tung hô.

Chúng ta trong cuộc sống thường hay gặp phải những người như vậy, bất kể lời nói gì của bạn, anh ta cũng sẽ nói "quá tuyệt vời"; bất cứ việc gì bạn làm, anh ta cũng sẽ nói "quá đỉnh". Anh ta chưa bao giờ nói một chữ "không" với bạn, ngược lại sẽ thuận theo mạch suy nghĩ của bạn, tiếp lời câu nói của bạn, khen ngợi bạn, ca tụng bạn.

Loại người này đặc biệt biết quan sát sắc mặt, thấy gió chiều nào xoay chiều đó, tỉ mỉ thấu hiểu tâm trạng của bạn, để tránh đi ngược lại với ý muốn của bạn.

"Bạn xu nịnh" và "bạn thẳng thắn" hoàn toàn trái ngược nhau, loại người này hoàn toàn không có tâm chính trực thành thật, không có nguyên tắc đúng sai. Nguyên tắc của họ chính là làm cho bạn vui vẻ, để từ đó thu lợi lộc.

Mọi người còn nhớ vị đại gian thần Hòa Thân trong bộ phim truyền hình "Răng Sắt Đồng Giả Kỷ Hiểu Lãm" chứ? Hắn đối với Càn Long hoàng đế trăm bề nịnh hót, mặt dày mày da nịnh bợ, hầu như không từ thủ đoạn nào. Đây chính là một con người "xu nịnh" điển hình.

Khổng Phu Tử nói, kết bạn với loại người này, có hại lớn lắm!

Tại sao? Kết bạn với loại người này, bạn sẽ cảm thấy vô cùng thoải mái, vui vẻ, giống như Càn Long hoàng đế trong phim truyền hình vậy, rõ biết Hòa Thân tham ô hối lộ, nhưng vẫn không thể rời xa hắn.

Thế nhưng, lời hay nghe nhiều rồi, những lời nịnh bót khiến tâm hồn thoải mái rồi, đầu óc ắt sẽ mụ mẫm, cái tôi sẽ phát triển một cách méo mó, mù quáng tự đại, coi trời bằng vung, đánh mất khả năng tự kiểm điểm cơ bản, thì cách chuốc lấy tai họa cũng không còn xa nữa.

Loại bạn bè này, chính là thứ độc dược mãn tính của tâm hồn.

Loại thứ hai gọi là bạn giả dối. Loại người này là "kẻ hai mặt" điển hình.

Họ ở trước mặt bạn, mãi mãi là vẻ mặt hòa nhã, xuân phong đắc ý, nịnh hót, bợ đỡ bạn, chính là điều mà Khổng Tử gọi là "lời khéo sắc nịnh". Thế nhưng, ở sau lưng thì sao? Sẽ truyền bá tin đồn, ác ý phỉ báng.

Chúng ta thường xuyên sẽ nghe thấy những lời tố cáo như thế này: Người bạn này của tôi trông hiền lành biết bao, lời lẽ ôn hòa biết bao, hành vi ân cần chu đáo biết bao, tôi coi anh ta là người bạn thân thiết nhất, chân thành giúp đỡ anh ta, lại còn tâm sự ruột gan với anh ta, thổ lộ những bí mật trong lòng mình. Thế nhưng, anh ta lại ở sau lưng tôi, lợi dụng sự tín nhiệm của tôi đối với anh ta để mưu đồ tư lợi cho bản thân; lại còn tung tin đồn về tôi, truyền bá chuyện riêng tư của tôi, hủy hoại nhân cách của tôi. Khi tôi đối chất trước mặt anh ta, anh ta lại chối bay chối biến, giả vờ ra vẻ một người tốt chịu oan ức.

Loại người này giả dối đạo đức giả, hoàn toàn trái ngược với sự thành tín cởi mở mà chữ "lượng" chỉ định.

Họ mới thực sự là kẻ tiểu nhân đích thực, là loại người có tâm địa u ám.

Thế nhưng, loại người này thường hay ngụy trang ra một vẻ mặt lương thiện. Do trong lòng họ có mưu đồ, cho nên sự nhiệt tình của họ đối với người khác, có lẽ cao hơn gấp mấy chục lần so với những người không có mưu đồ. Cho nên, nếu bạn không cẩn thận bị loại người này lợi dụng, thì bạn đã tự tròng gông xiếm vào cổ mình rồi. Nếu bạn không trả giá đắt, người bạn này sẽ không buông tha cho bạn đâu. Đây là đang khảo nghiệm nhãn quan của chính chúng ta, khảo nghiệm năng lực nhìn người xét thế của chúng ta.

Loại thứ ba gọi là bạn nịnh hót. Nịnh hót, chỉ những kẻ nói quá sự thật, khoác lác, chính là kiểu người mà dân gian gọi là "chỉ giỏi cái miệng".

Loại người này sinh ra đã có cái tài ăn nói té mép, không có chuyện gì là hắn không biết, không có đạo lý gì là hắn không hiểu, nói chuyện lên là thao thao bất tuyệt, khí thế bức người, khiến người ta không thể không tin. Nhưng mà thực tế thì sao? Ngoài một cái miệng giỏi giang ra, chẳng có cái gì khác nữa.

Loại người này lại có sự khác biệt rõ rệt với "hiểu biết rộng" đã nói ở trên, đó chính là không có tài năng thực học. Kẻ nịnh hót chính là kẻ dẻo miệng nhưng bụng dạ trống rỗng.

Khổng Phu Tử từ trước đến nay vô cùng phản cảm với những kẻ hoa ngôn xảo ngữ. Người quân tử nên ít nói, làm nhiều. Điều ông coi trọng nhất, không phải là một người đã nói những gì, mà là một người đã làm được những gì.

Đương nhiên, trong xã hội hiện đại, giá trị quan của con người đã có những thay đổi nhất định, những người có tài năng thực học, nếu tài ăn nói quá vụng về, không giỏi biểu đạt bản thân, cũng sẽ mang lại một số trở ngại cho sự nghiệp và cuộc đời của mình.

Thế nhưng, nếu chỉ giỏi ngôn từ, không có bản lĩnh thực sự, thì tác hại của loại người đó đáng sợ hơn rất nhiều so với loại trước.

Ba người bạn xấu trong "Luận Ngữ", chính là người bạn nịnh bợ nịnh hót, người bạn hai mặt, và những người bạn khoác lác đó. Những người bạn như thế này tuyệt đối không thể kết giao, bằng không chúng ta sẽ phải trả cái giá rất đắt.

Thế nhưng, người tốt hay kẻ xấu đều không viết lên trên mặt, làm thế nào chúng ta mới có thể kết giao được với bạn tốt mà xa lánh bạn xấu đây?

Muốn kết giao được với bạn tốt, không kết giao với bạn xấu, cần phải có hai tiền đề: Một là nguyện vọng, hai là năng lực. Trong lý thuyết của Khổng Tử, cái trước gọi là "Nhân", cái sau gọi là "Trí".

Vậy rốt cuộc nhân là gì? Học trò của Khổng Tử là Phàn Trì đã từng hỏi thầy mình.

Thầy chỉ trả lời có hai chữ: "Ái nhân." Thực lòng yêu thương người khác chính là nhân.

Phàn Trì lại hỏi, thế nào gọi là "Trí"?

Thầy cũng trả lời hai chữ: "Tri nhân." Hiểu rõ người khác chính là có trí tuệ.

Có thể thấy được, chúng ta muốn kết giao được với bạn tốt, thứ nhất phải có tâm nhân ái, sẵn sàng gần gũi với mọi người, có nguyện vọng kết giao bạn bè; thứ hai, phải có năng lực phân biệt. Như vậy mới có thể kết giao được với những người bạn có phẩm chất tốt. Có được hai điều này, thì mới có được điểm mớn bảo đảm chất lượng kết giao bạn bè.

Theo một ý nghĩa nào đó, kết giao được với một người bạn tốt thực ra chính là khai mở ra một quãng đời tươi đẹp. Bạn bè của chúng ta giống như một chiếc gương, từ trên người họ có thể nhìn thấy khoảng cách của chính mình.

Thế nhưng, cũng có một số kẻ vô tâm, suốt ngày ở cùng bạn bè, bản thân lại không thể soi gương tự kiểm điểm.

Lấy một ví dụ không thỏa đáng lắm. Trong "Sử Ký" quyển sáu mươi hai "Quản Án Liệt Truyện" có một bài ký về Án Tử. Án Tử chính là vị tướng quốc nổi tiếng nước Tề là Án Anh, câu chuyện "Án Tử sứ Sở" là câu chuyện mà mọi người đều rất quen thuộc.

Mọi người đều biết, Án Anh vóc dáng lùn tịt, ngoại hình không lấy gì làm bắt mắt, trông có vẻ hơi tầm thường. Thế nhưng ông có một người đánh xe, lại cao ráo đẹp trai, vóc dáng cao lớn, tướng mạo đường hoàng.

Người đánh xe này rất thú vị, cảm thấy việc mình đánh xe cho tể tướng nước Tề là một chuyện vô cùng vẻ vang. Hơn nữa, anh ta cảm thấy vị trí của mình rất tuyệt: Ngày nào cũng ngồi ở phía trước xe, điều khiển những con ngựa cao lớn, trong khi Án Anh chỉ có thể ngồi ở trong mui xe. Anh ta cảm thấy nghề đánh xe này quả thực quá tuyệt vời!

Có một hôm, người đánh xe trở về nhà, phát hiện vợ mình đang khóc lóc thu dọn đồ đạc chuẩn bị về nhà mẹ đẻ. Anh ta kinh ngạc hỏi, cô muốn làm gì? Vợ anh ta nói, tôi thực sự không chịu nổi nữa rồi, tôi muốn rời khỏi anh. Tôi cảm thấy ở cùng anh thật nhục nhã.

Người đánh xe đại kinh thất sắc, cô không thấy tôi rất vẻ vang sao? Vợ anh ta nói, anh tưởng thế nào gọi là vẻ vang? Giống như người ta Án Anh mang trong mình tài năng trị quốc, mà lại vô cùng khiêm tốn, ngồi trong xe không mảy may phô trương; còn anh chẳng qua chỉ là một kẻ đánh xe mà thôi, lại cảm thấy bản thân vô cùng vẻ vang, sự kiêu ngạo hống hách hiện rõ trên mặt! Anh suốt ngày ở cùng với một người như Án Anh, thế nhưng lại không thể học hỏi được một chút gì từ người ta để tự kiểm điểm bản thân, điều này khiến tôi vô cùng tuyệt vọng. Sống cùng anh là nỗi nhục lớn nhất cuộc đời tôi.

Sau đó chuyện này đồn xa ra ngoài, Án Anh nói với người đánh xe này rằng: Chỉ vì anh có một người vợ như thế này, ta cũng nên cho anh một chức vụ tốt hơn. Ngược lại còn cất nhắc người đánh xe đó.

Câu chuyện này nói cho chúng ta biết điều gì? Điều này có nghĩa là, xung quanh chúng ta có rất nhiều người, phương thức sinh sống và thái độ xử thế của họ, đều có thể trở thành tấm gương cho chúng ta, mấu chốt là bản thân chúng ta phải là một người hữu tâm.

Khổng Phu Tử đề xướng chúng ta kết giao với những người bạn có ích, chính là những người có ích đối với chúng ta. Thế nhưng cái "có ích" này không có nghĩa là thông qua họ có thể cải thiện điều kiện sinh hoạt thực tế của bạn, ngược lại, Khổng Tử từ trước đến nay không chủ trương bạn đi kết giao với những kẻ giàu sang quyền thế, mà là yêu cầu bạn đi kết giao với những người có thể hoàn thiện phẩm đức của bạn, nâng cao tu dưỡng của bạn, làm phong phú nội hàm của bạn.

Mọi người đều biết, Trung Quốc cổ đại có một phái thơ ca điền viên sơn thủy, các tác phẩm của lưu phái này chủ yếu thể hiện tình cảm ẩn dật, bày tỏ niềm vui sơn thủy điền viên.

Vậy, điền viên thực sự ở đâu? Nó không nằm ở chốn thâm sơn cùng cốc cách biệt với thế gian, mà nằm ở trong cuộc sống hiện thực. Cái gọi là "tiểu ẩn ẩn chốn đồng quê, đại ẩn ẩn chốn thị thành", chỉ có những kẻ ẩn sĩ nhỏ tu hành chưa tới nơi tới chốn mới trốn đến ngọn núi này ngọn núi nọ, làm ra vẻ tuốt xây một căn biệt thự; đại ẩn thực sự thì không rời khỏi cõi hồng trần, anh ta có lẽ sống ngay ở nơi thị tứ ồn ào, mỗi ngày làm những việc không có gì khác biệt với mọi người, nhưng trong lòng anh ta tự khắc có một cõi điền viên bình thản yên tĩnh.

Chúng ta đều biết Đào Uyên Minh, ông là thủy tổ của sáng tác thơ ca điền viên, tông chủ ẩn dật của Trung Quốc. Điều kiện sinh hoạt của Đào Uyên Minh tuy vô cùng giản dị, nhưng ông sống lại rất vui vẻ. "Nam Sử · Ẩn Dật Truyện" ghi chép rằng, Đào Uyên Minh bản thân không hiểu âm luật, nhưng lại giữ một cây cổ cầm mộc mạc, cây cầm này thậm chí không có cả dây, chỉ là một khúc gỗ như vậy thôi. Ông hễ có chỗ tâm đắc là lại gảy khúc gỗ này, gọi là chơi đàn, hơn nữa còn chơi rất nhập tâm, đem toàn bộ tình cảm trong nội tâm gửi gắm vào đó, có lúc chơi xong liền khóc rống lên. Mà mỗi những lúc như vậy, những người bạn thực sự hiểu tiếng đàn cũng sẽ vì thế mà xúc động. Đào Uyên Minh dùng một cây cổ cầm không dây như vậy để tấu lên khúc nhạc của tâm hồn mình, cùng bạn bè chén tạc chén thù rồi nói, "Tôi say muốn ngủ anh cứ đi đi", tôi đã uống say rồi các anh đi đi thôi. Bạn bè cũng không so đo, đều rời đi cả, hôm sau gặp gỡ vẫn vui vẻ như xưa. Những người bạn như vậy mới là bạn thực sự, những ngày tháng như vậy mới là ngày tháng vui vẻ thực sự, bởi vì tâm hồn của mọi người có một sự tâm ý tương thông.

Tôi đã từng đọc một bài tản văn do nhà tản văn nổi tiếng người Đài Loan Lâm Thanh Huyền viết, ông nói một người bạn xin ông một bức thư pháp để treo trong thư phòng của mình. Người bạn nói với ông, anh hãy viết một câu cực kỳ đơn giản, khiến tôi mỗi ngày nhìn thấy sau đó đều có ích. Ông suy nghĩ nửa ngày, liền viết bốn chữ, gọi là "thường nghĩ một hai". Người bạn đó không hiểu, nói đây có ý gì vậy? Lâm Thanh Huyền giải thích rằng, mọi người đều nói trên đời này "chuyện không như ý thường là tám chín phần mười, người có thể tâm sự cùng chỉ được hai ba phần", chúng ta cứ coi như thừa nhận cách nói này đi, nhưng ít ra vẫn còn một hai phần như ý chứ? Tôi không giúp gì được cho bạn quá nhiều, tôi chỉ có thể bảo bạn hãy thường xuyên nghĩ đến "một hai phần" đó thôi, hãy nghĩ đến những chuyện vui vẻ đó, để phóng đại ánh sáng của niềm vui, kìm nén sự bất mãn trong đáy lòng, đây cũng là điều tốt nhất mà tôi với tư cách là một người bạn có thể làm cho bạn.

Có một câu chuyện ngụ ngôn thế này xuất phát từ phương Tây, kể rằng có một vị quốc vương sống cuộc sống nhung lụa ăn ngon mặc đẹp, vui chơi hưởng lạc, tất cả báu vật vật phẩm mỹ sắc tột đỉnh trên đời đều trao cho ông ta, ông ta vẫn không vui vẻ. Ông ta không biết làm thế nào mới có thể vui vẻ lên được, bèn phái người tìm ngự y đến.

Ngự y xem nửa ngày, liền kê cho ông ta một toa thuốc, nói ngài nhất định phải sai người tìm trong khắp cả nước một người vui vẻ nhất trần đời, sau đó mặc chiếc áo sơ mi của anh ta lên, ngài sẽ vui vẻ ngay.

Quốc vương bèn phái các đại thần chia nhau ra tìm, sau đó cuối cùng cũng tìm được một kẻ nghèo túng vui vẻ đến mức vô phương cứu chữa. Thế nhưng các đại thần bẩm báo với quốc vương rằng, chúng thần không có cách nào lấy được chiếc áo sơ mi có thể mang lại niềm vui cho bệ hạ.

Quốc vương nói, sao lại thế được? Nhất định phải mang chiếc áo sơ mi đó về đây cho ta!

Các đại thần nói, người cực kỳ vui vẻ đó là một tên khất cái, từ trước đến nay hắn toàn cởi trần, đến một chiếc áo sơ mi cũng không có.

Thực ra câu chuyện ngụ ngôn này cũng là một sự chú giải đối với cuộc sống, nó nói cho chúng ta biết rằng, niềm vui thực sự trong cuộc sống chính là niềm vui của tâm hồn, đôi khi nó không nhất thiết phải có mối liên hệ mật thiết với đời sống vật chất bên ngoài. Thời đại mà Khổng Tử sinh sống là một thời đại vô cùng nghèo nàn về vật chất, sức mạnh vui vẻ thực sự trong thời đại đó, cũng xuất phát từ sự phong phú của tâm hồn, xuất phát từ một loại giáo dưỡng, xuất phát từ sự hướng tới lý tưởng, và cũng xuất phát từ sự trao đổi mài giũa giữa những người bạn hiền bạn tốt.

Chúng ta đã biết thế nào là bạn tốt, vẫn cần phải biết cách ở chung với bạn bè cho tốt. Bạn tốt có phải có nghĩa là phải thân thiết không phân biệt bỉ thử? Chúng ta thường nói, ai với ai tốt đến mức mặc chung một chiếc quần, đây có phải là khoảng cách thích hợp khi ở cùng bạn bè không?

Trên thế giới này, tất cả mọi chuyện không có chừng mực, không có giới hạn, đều sẽ làm đến mức thái quá. Ở cùng với bạn bè, tương tự cũng nên chú ý chừng mực. Ví dụ như bạn kết bạn với một người quân tử, lúc nào nên nói chuyện, lúc nào không nên nói chuyện, bản thân đều phải có giới hạn.

Khổng Tử nói, "Lời nói chưa tới mà đã nói thì gọi là hấp tấp" ("Luận Ngữ · Quý Thị").

Lời chưa nói đến chỗ đó, mà bạn đã nhảy ra phát biểu ý kiến rồi, cái này gọi là hấp tấp lỗ mãng. Điều này không tốt. Mọi người đều có chủ đề chung của mọi người, nhất định phải đợi đến lúc lòng người hướng về, mọi người cùng mong đợi một chủ đề nào đó, bạn hãy từ từ nói ra, lúc này mới là thích hợp.

Hiện nay rất nhiều người trên internet đều có blog của riêng mình, thực ra là số nóng lòng muốn trưng bày một số thứ ở sâu thẳm trong nội tâm cho người ta xem. Nhưng thời xưa không có blog, mọi người dựa vào việc nói chuyện để giao lưu tìm hiểu. Mọi người có lẽ sẽ phát hiện ra, trong những buổi tụ họp bạn bè, luôn có một số người thích thao thao bất tuyệt nói về những chuyện mà mình quan tâm, ví dụ như dạo này tôi đi săn rồi, dạo này tôi được thăng chức rồi. Hoặc là có một số người bạn nữ tụ tập, có người vừa lên tiếng sẽ nói bạn trai tôi thế nào, con cái tôi ra sao, v.v.. Những điều này đương nhiên đều là những chủ đề mà cô ấy đặc biệt muốn nói, nhưng những chủ đề này có phải là thứ mà mọi người đều nhất định quan tâm không? Nói cách khác, cô ấy nói chuyện một mình đã vô hình trung tước đoạt đi quyền lợi nói chuyện của những người khác. Cho nên vào lúc "lời chưa tới" mà thích nhảy ra nói chuyện thì không tốt.

Thế nhưng lại có một thái cực khác, "Lời tới rồi mà không nói", Khổng Tử nói tật xấu này gọi là "giấu giếm".

Nói cách khác, chủ đề đã nói đến đây rồi, lẽ ra bạn nên thuận theo tự nhiên mà nói tiếp, thế nhưng bạn lại ấp úng, che che giấu giấu, không chịu nói lời thật lòng với mọi người. Loại bạn bè này sẽ khiến mọi người cảm thấy giữa họ với nhau vẫn còn tồn tại sự cách ngăn. Chủ đề đã đến đây rồi, sao bạn lại không nói? Là tự bảo vệ mình? Hay là làm bộ làm tịch? Hay là muốn câu giờ của mọi người? Tóm lại, đến lúc nên nói mà không nói, cũng không tốt.

Tình huống thứ ba, dùng lời của Khổng Tử mà nói chính là "Chưa thấy sắc mặt mà đã nói thì gọi là mù", cũng chính là điều mà người dân chúng ta ngày nay hay gọi là vô ý tứ.

Chữ "mù" này nói rất nghiêm khắc, chính là một người không nhìn sắc mặt người khác, vừa xông lên đã nói chuyện, cái này gọi là mù dở. Bạn phải chú ý tìm hiểu đối phương, bạn phải xem lời nào nên nói, lời nào không nên nói, đây chính là sự tôn trọng và kiêng dè giữa bạn bè với nhau.

Thực ra đâu chỉ là bạn bè, vợ chồng với nhau, cha con với nhau, lẽ nào lại không có sự kiêng dè ư? Mỗi một người trưởng thành đều có vinh quang và nỗi đau thầm kín trong cuộc đời họ, bạn bè thực sự tốt thì đừng dễ dàng chạm vào nỗi đau thầm kín của người ta, điều này đòi hỏi bạn phải có ý tứ. Đương nhiên điều này khác với việc hùa theo sở thích của người khác, đây là bầu không khí khoan hòa và thân thiện mà bạn tạo dựng cho bạn bè, để họ tiếp tục giao tiếp với bạn.

Trong lịch sử phỏng vấn thế giới, có một vụ án nổi tiếng.

Bộ phim "Cuốn Theo Chiều Gió" do Vivien Leigh quay tại Hollywood ở Mỹ đã giành được mười một đề cử Oscar, khiến cô một bước thành danh. Khi bộ phim này vô cùng rực rỡ, lần đầu tiên đi lưu diễn châu Âu, Vivien Leigh ngồi máy bay hạ cánh xuống sân đỗ máy bay ở Luân Đôn. Hàng vạn phóng viên vây quanh ở phía dưới.

Có một phóng viên vô ý tứ đã lao lên phía trước nhất, anh ta vô cùng nhiệt tình hỏi Vivien Leigh vừa mới bước ra khỏi cầu thang máy bay rằng, xin hỏi cô đóng vai gì trong bộ phim này? Câu nói này khiến Vivien Leigh quay người đi thẳng vào khoang máy bay, kiên quyết không chịu bước ra nữa.

Nói câu nói này trong tình huống hoàn toàn không hiểu gì về đối tượng phỏng vấn, chẳng khác nào kẻ mù đó sao?

Thêm nữa, khi đưa ra gợi ý hoặc lời khuyên can cho bạn bè, tuy xuất phát điểm của bạn là tốt, nhưng cũng phải nắm bắt chừng mực.

Khổng Tử nói với Tử Cung, khi can ngăn người khác, phải "khuyên bảo chân thành và dẫn dắt họ bằng đạo lý, không được thì thôi, đừng để tự chuốc lấy nhục nhã" ("Luận Ngữ · Nhan Uyên"). Chính là không nhất thiết phải làm viên thuốc đắng giã tật, không nhất thiết phải làm tiếng gậy đầu sầm, bạn hoàn toàn có thể từ tốn kể lể. Cái này gọi là "khuyên bảo bằng đạo lý". Nếu như vậy mà vẫn không thông suốt, thì nên dừng lại đúng lúc, đừng đợi đến lúc người ta mất kiên nhẫn rồi tự chuốc lấy sự nhục nhã.

Bạn tuyệt đối không được yêu cầu đối phương bắt buộc phải thế này thế nọ. Thực ra trong xã hội ngày nay, bao gồm cả cha mẹ đối với con cái cũng không thể đưa ra yêu cầu như vậy, mỗi một cá nhân đều là đáng được tôn trọng, giữa bạn bè với nhau đặc biệt phải giữ lại sự tôn trọng này. Nói ra lời khuyên nhủ của bạn một cách tử tế, hoàn thành tốt trách nhiệm của mình, thế là bạn tốt rồi.

Con người ta ở những giai đoạn tuổi tác khác nhau trong đời, kết giao bạn bè cũng là khác nhau. Làm thế nào để chúng ta ở các giai đoạn tuổi tác khác nhau đều kết giao được với những người bạn tốt có ích cho bản thân?

Khổng Phu Tử nói, đời người nói ra thì bảy tám mươi năm, có vẻ như rất dài. Nhưng nếu chia nhỏ ra, thì có thể chia thành ba giai đoạn lớn: Thiếu niên, tráng niên, vãn niên. Mỗi giai đoạn đều sẽ có một số thứ cần phải đặc biệt chú ý, chính là những cái gọi là chướng ngại mà chúng ta thường nói. Ba chướng ngại này nếu bạn đều vượt qua được, thì cuộc đời này của bạn không gặp đại nạn gì lớn. Mà để vượt qua ba chướng ngại này một cách thành công, cũng không thể tách rời sự giúp đỡ của bạn bè.

Khổng Tử nói: "Lúc còn trẻ, huyết khí chưa ổn định, phải đề phòng chuyện nam nữ." Con người ta khi còn trẻ, rất dễ xúc động, lúc này phải chú ý không để xảy ra vấn đề về tình cảm. Chúng ta thường xuyên nhìn thấy, học sinh cấp ba, sinh viên vì vấn đề tình cảm mà xảy ra chuyện. Lúc này, một số người bạn tốt với tư cách là người ngoài cuộc, họ nhìn nhận khách quan hơn, rõ ràng hơn, cho nên rất nhiều nút thắt mà bản thân không gỡ nổi có lẽ sẽ tìm thấy đáp án từ chỗ bạn bè.

Qua khỏi chướng ngại này, thì đến trung niên. Khổng Tử nói, con người ta ở giai đoạn này, "huyết khí đang hừng hực, phải đề phòng chuyện tranh đấu".

Con người đến tuổi trung niên, gia đình đã ổn định, sự nghiệp đã ổn định, lúc này điều nghĩ đến nhiều nhất là gì? Chính là mưu cầu không gian tốt hơn lớn hơn, điều này rất dễ sinh ra mâu thuẫn và tranh chấp với người khác, kết quả của tranh đấu rất có thể là lưỡng bại câu thương. Cho nên Khổng Tử nhắc nhở rằng, con người ta vào thời kỳ này, quan trọng nhất chính là tự răn mình, không nên tranh đấu với người khác. Bạn chi bằng đấu với người khác, không bằng đấu với chính mình, tìm cách nâng cao chất lượng và tu dưỡng của bản thân. Giả sử một vị trí tốt hơn cuối cùng không chọn bạn, bạn nên suy nghĩ xem, có phải bản thân mình ở mặt nào đó vẫn làm chưa đủ tốt hay không.

Cho nên vào lúc này, bạn phải kết giao với loại bạn bè có tâm thái bình thường. Họ sẽ giúp bạn nhìn thoáng những được mất nhất thời, siêu thoát khỏi sự vướng bận của lợi ích, có được sự an ủi của tâm hồn, có được bến đỗ tinh thần.

Vậy đến tuổi già nên chú ý những gì? Theo cách nói của Khổng Tử, gọi là "huyết khí đã suy, phải đề phòng sự tham đắc".

Con người già đi, tâm thái rất dễ chuyển hướng ôn hòa, giống như lời Russell đã nói, dòng sông cuồn cuộn chảy qua núi non, cuối cùng đến biển lớn, biểu hiện ra chính là một sự bình lặng và khoáng đạt. Vào lúc này, con người ta phải đối xử chính xác với những thứ mà bạn có được. Trong đó thực ra ẩn chứa ý nghĩa rất lớn.

Con người ta khi còn trẻ, đều đang dùng phép cộng để sinh sống, nhưng đến một tầng thứ nhất định rồi, phải học cách dùng phép trừ để sinh sống.

Bạn thu hoạch được tình bạn từ xã hội, thu hoạch được tiền tài, thu hoạch được tình cảm, thu hoạch được công huân của bạn, lúc này bạn đã thu hoạch được rất nhiều rồi, giống như một ngôi nhà mới, dần dần bị đồ đạc chất đầy chật ních. Tâm hồn của bạn nếu bị những thứ có được chất đầy, cuối cùng sẽ bị mỏi mệt vì những thứ có được.

Chúng ta thường xuyên nhìn thấy, những người bạn lớn tuổi ở cùng với nhau, sự giao lưu qua lại của họ là gì? Thường thường là sự oán trách. Oán trách con cái không chăm lo cho mình, nói tôi vất vả nuôi các anh chị lớn khôn, bây giờ các anh chị đều bận rộn, đến về nhà thăm một chuyến cũng không có thời gian; oán trách phân phối xã hội không hợp lý, nói thời chúng tôi tham gia cách mạng, một tháng mới lĩnh được mấy chục đồng, các anh chị nhìn cháu gái tôi xem, bây giờ cứ vào công ty nước ngoài là kiếm được ba bốn nghìn đồng, điều này có công bằng với những cán bộ già chúng tôi không?

Nếu suốt ngày nói những thứ này, thì những thứ có được ban đầu liền biến thành một nỗi đau thầm kín của sinh mệnh, một gánh nặng. Lúc này cần có sự khai mở của bạn bè, học cách từ bỏ một số thứ, như vậy cũng sẽ rời xa được phiền muộn.

Thực ra nhìn tổng thể lại, những văn bản chuyên bàn về đạo kết giao bạn bè trong "Luận Ngữ" thực ra không nhiều, thế nhưng nó đã dạy cho chúng ta một loại trí tuệ.

Lựa chọn một người bạn, chính là lựa chọn một phương thức sinh sống. Mà có thể kết giao được với loại bạn bè như thế nào, trước tiên phải xem bản thân có tâm trí như thế nào, có tu dưỡng như thế nào; xem bản thân ở trong vòng tròn bạn bè, là một nguyên tố lành tính hay là một nguyên tố trơ; là có hại hay là có ích.

Nói cách khác, tự mình tu thân dưỡng tính, chính là tiền đề để kết giao được với bạn tốt; mà kết giao được với bạn tốt, cũng tương đương với việc mở ra cho mình một thế giới thiện ý nhất, có thể khiến cho cuộc đời của bản thân có được ánh hào quang.