Herbert George Wells sinh ngày 21 tháng Chín năm 1866, tại thị xã Bromley, ngoại ô Luân Đôn. Cha mẹ ông giúp việc cho một bà mệnh phụ, và về sau làm chủ một cửa hiệu nhỏ.
Lúc bảy tuổi, ông bị gãy chân, phải nằm liệt giường đọc sách. Năm 14 tuổi ông nghỉ học để đi làm ở một hiệu bán vải, rồi giúp việc cho một dược sĩ, rồi làm cho một hiệu vải khác, và cuối cùng gác cửa cho một trường học lúc 17 tuổi. Năm sau ông được Royal College of Science ở South Kensington cấp học bổng theo học ngành động vật học. Truyện ngắn đăng báo đầu tiên của ông là “A Tale of the Twentieth Century” trên tờ Science Schools Journal năm 1887. Sau khi tốt nghiệp năm 1890, ông dạy học ở University Correspondence College, và soạn bộ sách giáo khoa Text-Book of Biology (1893) cũng như viết truyện đăng báo để có thêm thu nhập. Vì sức khỏe kém, ông quyết định ngưng dạy học và sống bằng nghề văn.
Tiểu thuyết đăng từng kỳ The Time Machine (1895) lập tức khiến ông nổi tiếng. Sau đó ông viết một loạt truyện khoa học giả tưởng để đáp ứng thị hiếu của độc giả, The Island of Dr. Moreau (1896), The Invisible Man (1897), The War of the Worlds (1898), When the Sleeper Wakes (1899), và The First Men in the Moon (1901).
Wells cũng viết các luận văn về chính trị và xã hội, như Anticipations (1900), The Discovery of the Future (1902), Mankind in the Making (1903), A Modern Utopia (1905), và The Future in America (1906). Năm 1903, ông nhận lời mời gia nhập Fabian Society, một tổ chức cấp tiến có mục đích cải thiện xã hội Anh, nhưng ra khỏi hội sau khi thất bại trong cuộc tranh cãi về chính sách của hội với George Bernard Shaw. Năm 1909, Wells xuất bản Tono-Bungay, được coi là cuốn tiểu thuyết hay nhất của ông về xã hội Anh đương thời. Các tác phẩm kế tiếp sau đó của ông mang nhiều nét tự truyện, The New Machiavelli (1911), Marriage (1912), Mr. Bristling Sees It Through (1916). Ông gọi Thế chiến thứ nhất là “cuộc chiến tranh nhằm chấm dứt mọi cuộc chiến tranh”, và viết The World Set Free (1914), tiên đoán về thời đại chiến tranh nguyên tử.
Trong bộ sách tổng quan về lịch sử đưa tên tuổi ông ra khắp thế giới, The Outline of History (1920), ông viết lời giới thiệu: “không thể có hòa bình và thịnh vượng chung nếu không có sự hiểu biết chung về lịch sử”. Cuối năm 1920, nhận lời mời của Maxim Gorky, ông sang thăm Liên Xô. Sau đó Wells gom các bài đã đăng báo để in cuốn Russia in the Shadows (1921), cho chủ nghĩa Marx là không tưởng, nhưng kêu gọi phe đồng minh không can thiệp vào nội bộ của Liên bang Xô viết. Ông xuất bản The Science of Life (1930) và The Work, Wealth and Happiness of Mankind (1932) để đi kèm với bộ The Outline of History.
Khi phong trào phát xít bành trướng, Wells trở nên ít lạc quan hơn. Trong The Shape of Things to Come (1933) ông tiên đoán chính xác chiến tranh thế giới sẽ xảy ra năm 1939. Ông xuất bản bộ hồi ký hai tập Experiment in Autobiography (1934), và ngày càng bi quan khi thấy những tiên đoán kinh khủng của mình trở thành sự thật: “Thực tại lấy ra từ một tờ trong sách của tôi.” Tác phẩm cuối cùng của ông, Mind of the End of Its Tether (1945), tiên đoán về một nền văn minh u ám.
Ông mất ngày 13 tháng Tám năm 1946 tại Luân Đôn. Tập ba trong bộ hồi ký của ông, H. G. Wells in Love, xuất bản năm 1984.
Jules Verne và H. G. Wells được coi là hai nhà văn mở đường cho thể loại tiểu thuyết khoa học giả tưởng. Tuy nhiên, bút pháp của họ rất khác nhau. Verne khai thác các khám phá mới của khoa học để dựng truyện, Wells hình dung ảnh hưởng của nó đối với đời sống loài người. Verne nhìn mặt tích cực mà khoa học mang lại, Wells cảnh giác về mọi hậu quả tốt xấu của nó. Mặt khác, như nhiều tác giả cùng thời được trả nhuận bút theo số chữ, văn của Wells nhiều khi cầu kỳ và dài dòng, thường đảo ngược trật tự của các từ, dùng nhiều cụm từ đồng nghĩa để nói về cùng một việc trong cùng một câu, và lan man đi vào những chi tiết rườm rà. Thật vậy, chính ông đã nói về truyện của ông như sau: “Tôi muốn thấy tập truyện này trong phòng ngủ của những người đang dưỡng bệnh, trong các phòng đợi của nha sĩ, và trên toa xe lửa, hơn là trong phòng làm việc của các vị trịnh trọng.”
Bản dịch Chiến tranh giữa các thế giới dựa theo The War of the Worlds, ấn bản của New York Review Books (New York, 1960) trích trong The Complete Short Stories of H. G. Wells, do John Hammond biên tập, nhà xuất bản Orion Books Ltd. (London, 1999).
Tháng 5, năm 2014
PHẠM VĂN
