Câu chuyện diễn ra vào thập niên bảy mươi, vào mùa đông, ngay sau ngày lễ Thánh Nicholas. Tại giáo xứ có một hội chợ, và người chủ quán trọ là Vasili Andreevich Brekhunov, một thương gia thuộc Phường hội Thứ hai, với tư cách là chức sắc nhà thờ, buộc phải đến nhà thờ dự lễ, đồng thời cũng phải tiếp đón họ hàng và bạn bè tại gia.
Nhưng khi vị khách cuối cùng vừa ra về, ông liền bắt đầu chuẩn bị lên đường sang thăm một chủ đất láng giềng để bàn về khu rừng mà ông đã ngã giá từ lâu. Giờ đây, ông đang vội vã khởi hành, kẻo những thương lái từ thị trấn đến nẫng tay trên một mối mua bán hời.
Tên chủ đất trẻ tuổi đòi tới mười nghìn rúp cho khu rừng chỉ vì Vasili Andreevich chỉ chịu trả bảy nghìn. Tuy nhiên, bảy nghìn chưa bằng một phần ba giá trị thực của nó. Vasili Andreevich có lẽ đã ép giá xuống mức mình muốn được, bởi khu rừng nằm trong địa hạt của ông và ông đã có thỏa thuận lâu đời với những thương lái làng bên rằng không ai được phép nâng giá trong địa hạt của người khác; nhưng ông vừa hay tin một số thương lái gỗ từ thị trấn định ra giá mua khu rừng Goryachkin, và ông quyết định phải đi ngay để giải quyết dứt điểm vụ việc. Thế là ngay khi bữa tiệc vừa tàn, ông lấy ra bảy trăm rúp từ chiếc két sắt, gộp thêm hai nghìn ba nghìn rúp tiền quỹ nhà thờ mà ông đang giữ để tròn con số ba nghìn; cẩn thận đếm lại số giấy bạc, rồi đút chúng vào ví và vội vã lên đường.
Nikita, người lao công duy nhất trong số nhân công của Vasili Andreevich không say xỉn vào ngày hôm đó, liền chạy đi đóng ngựa vào xe. Nikita, dẫu vốn là một kẻ nghiện rượu thâm niên, lại không say vào ngày hôm ấy bởi vì kể từ ngày trước cữ ăn chay, khi mà chiếc áo khoác và đôi bốt da của anh đã bị đem đi cạo hết thành rượu, anh đã thề bỏ rượu và giữ trọn lời thề suốt hai tháng trời; và anh vẫn đang giữ vững lời thề ấy dẫu cho cám dỗ từ vượu vodka tràn lan khắp nơi trong hai ngày đầu của dịp lễ.
Nikita là một nông dân chừng năm mươi tuổi đến từ một ngôi làng lân cận, "không biết lo toan" như lời người trong làng nhận xét về anh, ý nói anh không phải là một gia chủ biết tiết kiệm mà hầu hết thời gian đều sống xa nhà làm thuê. Anh được mọi người đánh giá cao nhờ sự siêng năng, tháo vát và sức lao động bền bỉ, và càng được quý trọng hơn bởi tính nết hiền hòa, dễ mến. Nhưng anh chẳng bao giờ trụ lại ở đâu được lâu vì cứ khoảng hai lần một năm, hoặc thậm chí thường xuyên hơn, anh lại sa vào những trận say sưa chè chén, để rồi ngoài việc đem bán sạch quần áo lấy tiền uống rượu, anh còn trở nên hung hăng và hay gây gổ. Chính Vasili Andreevich đã đuổi việc anh vài lần, nhưng rồi sau đó lại nhận anh làm lại — bởi ông trân trọng sự trung thực, lòng yêu thương động vật của anh, và nhất là việc anh đòi tiền công rất rẻ. Vasili Andreevich chẳng trả cho Nikita số tiền tám rúp một năm mà một người như anh đáng được nhận, mà chỉ trả chừng bốn mươi rúp, và ông ta đưa cho anh một cách hú họa thành những khoản nhỏ, thậm chí phần lớn không phải bằng tiền mặt mà bằng hàng hóa từ cửa hàng riêng với giá cắt cổ.
Martha, vợ của Nikita, từng là một người đàn bà vạm vỡ, xinh đẹp, một tay quản lý cơ ngơi nhờ sự giúp đỡ của con trai và hai cô con gái, và chẳng thèm giục Nikita về nhà sống: thứ nhất là vì cô đã sống suốt ngót nghét hai mươi năm nay với một thợ làm thùng, một nông dân làng khác đến trọ tại nhà họ; và thứ hai là bởi dẫu cô có thể sai khiến chồng theo ý muốn khi anh tỉnh táo, cô lại sợ anh như sợ lửa khi anh say. Có lần khi say xỉn ở nhà, Nikita, có lẽ để bù đắp cho sự phục tùng khi tỉnh, đã cạy tung chiếc rương của vợ, lôi những bộ quần áo đẹp nhất ra, vớ lấy cái rìu và chặt nát tất cả váy áo cùng đồ lót của cô. Toàn bộ tiền công Nikita kiếm được đều đưa hết cho vợ, và anh chẳng hề phàn nàn điều gì. Thế nên giờ đây, hai ngày trước kỳ nghỉ lễ, Martha đã hai lần đến gặp Vasili Andreevich và nhận từ ông bột mì, trà, đường và một lít vodka, tổng trị giá ba rúp, cùng với năm rúp tiền mặt, món tiền mà cô líu ríu cảm ơn như một ơn huệ đặc biệt, dẫu rằng ông ta hãy còn thiếu Nikita ít nhất là hai mươi rúp.
— Thỏa thuận giữa chúng ta từ trước tới nay là thế nào nào? — Vasili Andreevich bảo Nikita. — Nếu anh cần gì, cứ lấy; rồi trừ dần vào tiền công. Ta không giống như người khác, bắt anh phải chờ đợi, rồi tính toán sổ sách hay phạt vạ này nọ. Chúng ta làm ăn sòng phẳng. Anh phục vụ ta và ta chẳng bao giờ thiệt thòi với anh.
Và khi nói những lời ấy, Vasili Andreevich thực lòng đinh ninh rằng mình là ân nhân của Nikita, đồng thời ông ta biết cách diễn đạt sao cho đầy sức thuyết phục, khiến tất cả những kẻ phụ thuộc vào đồng tiền của ông ta, khởi đầu là Nikita, đều hùa theo xác nhận rằng ông chính là ân nhân của họ và chẳng hề bóc lột ai.
— Vâng, tôi hiểu chứ, thưa Vasili Andreevich. Ngài biết là tôi phục vụ ngài và dốc lòng dốc sức chẳng khác nào làm cho chính cha ruột mình. Tôi hiểu rõ lắm chứ! — Nikita đáp. Anh thừa thừa biết rằng Vasili Andreevich đang lừa gạt mình, nhưng đồng thời anh cảm thấy việc đòi minh bạch sổ sách hay phân bua phải quấy với ông ta là vô ích, và chừng nào còn chưa có nơi chốn nào khác để đi thì anh đành phải chấp nhận những gì mình có thể nhận được.
Giờ đây, khi nghe lệnh đóng xe ngựa của chủ, anh liền bước đi với vẻ vui vẻ và sẵn lòng như mọi khi, những bước chân thoăn thoắt và nhẹ nhàng trên đôi bàn chân có phần hơi thòng vào trong; anh lấy từ trên chiếc đinh treo chiếc dây cương bằng da nặng trịch có tua rua, vừa lúc lắc những vòng kim loại của hàm thiếc vừa tiến đến chuồng ngựa đóng kín, nơi chú ngựa sắp được cُjo xe đang đứng thui thủi một mình.
— Sao nào, thấy cô đơn lắm phảì không, chú ngốc nhỏ? — Nikita đáp lời tiếng hí khẽ khàng chào đón anh của chú ngựa ô giống đực, vóc dáng trung bình, tính tình ôn hòa, với phần mông hơi dốc, đang đứng một mình trong chuồng. — Nào, nào, thời gian còn chán. Để ta cho chú uống nước đã nào, — anh nói tiếp, trò chuyện với con ngựa hệt như với một người hiểu được lời mình nói, rồi vất vả phủi sạch lớp bụi trên tấm lưng lực lưỡng, lông mượt mà của chú ngựa tơ được chăn nuôi tốt bằng vạt áo, anh tròng dây cương lên cái đầu tuấn tú của nó, vuốt lại đôi tai và chỏm lông bờm, rồi tháo chiếc dây buộc đầu dắt nó ra suối cho uống nước.
Vừa lách mình ra khỏi chuồng ngựa ngập phân rác, chú ngựa Mukhorty liền nhảy nhót tung tăng, vung vẩy chân sau ra điều sắp sửa đá Nikita, kẻ đang chạy lúp xúp bên cạnh nó để đến chỗ máy bơm nước.
— Nào, nào, quân láu cá! — Nikita cất giọng gọi, thừa biết chú ngựa Mukhorty cẩn thận vung chân sau thế nào để chỉ sạt qua chiếc áo khoác da cừu bợt mỡ của mình chứ không hề có ý định đá trúng — một trò đùa mà Nikita vô cùng thích thú.
Sau khi hớp ngụm nước lạnh, con ngựa thở phào, mấp máy đôi môi khỏe mạnh và ướt đẫm, từ những sợi lông trên môi những giọt nước trong vắt rơi tí tách xuống máng; rồi đứng im phăng phắc như đang trầm ngâm, nó bất chợt khịt mũi một tiếng thật to.
— Nếu không muốn uống nữa thì thôi. Nhưng đừng có mà đòi uống sau này đấy nhé, — Nikita nói với vẻ hoàn toàn nghiêm túc và giải thích cặn kẽ hành vi của mình cho Mukhorty nghe. Rồi anh kéo dây cương lôi chú ngựa ham chơi cứ muốn tung tăng khắp sân quay trở lại chuồng.
Trong sân chẳng còn ai ngoài một người lạ mặt, chồng của mụ đầu bếp, người về nghỉ lễ.
— Hãy vào hỏi xem người ta bảo đóng chiếc xe trượt tuyết nào — loại rộng hay loại nhỏ — nhé, anh bạn tốt!
Chồng mụ đầu bếp bước vào ngôi nhà có móng bằng sắt và lợp mái tôn, chẳng mấy chốc đã quay ra và bảo rằng người ta dặn đóng chiếc xe nhỏ. Lúc đó Nikita đã tròng xong bộ ách và chiếc dây nịt ngù đồng cho Mukhorty, một tay cầm chiếc gọng xe nhẹ được sơn phết cẩn thận, tay kia dắt con ngựa tiến về phía hai chiếc xe trượt đang dựng trong chuồng.
— Được rồi, cứ chiếc nhỏ mà đóng! — anh vừa nói vừa lùi chú ngựa khôn ngoan, từ nãy đến giờ cứ đùa cợt làm bộ chộp cắn anh, vào giữa hai càng xe, rồi cùng với sự trợ giúp của chồng mụ đầu bếp, anh tiến hành cọp xe. Khi mọi thứ đã hòm hòm và chỉ còn việc chỉnh lại dây cương, Nikita bảo người đàn ông kia vào chuồng lấy ít rơm và ra kho lấy một tấm thảm bạt.
— Xong xuôi cả rồi đấy! Nào, nào, đừng có dựng ngược lông lên chứ! — Nikita vừa nói vừa nén lớp rơm yến mạch mới đập mà chồng mụ đầu bếp vừa mang đến xuống lòng xe trượt. — Giờ thì trải tấm bạt này lên thế này, và phủ tấm thảm lên trên. Đấy, ngồi thế này thì mới êm ái thoải mái được chứ, — anh vừa nói vừa làm, nhét gọn tấm thảm phủ kín chung quanh lớp rơm để tạo thành chỗ ngồi.
— Cảm ơn anh bạn quý. Có hai người cùng làm thì mọi việc bao giờ cũng nhanh hơn! — anh nói thêm. Và thu gọn bộ dây cương bằng da được nối với nhau bằng một vòng khuyên đồng, Nikita leo lên ghế đánh xe, thúc giục con ngựa đang nóng lòng cất bước qua lớp phân ngựa đông cứng rải đầy sân để hướng về phía cổng.
— Bác Nikita ơi! Cháu bảo này, Bác, Bác ơi! — một giọng cao vút vang lên, và một cậu bé bảy tuổi mặc chiếc áo khoác da cừu đen, đi đôi bốt nỉ trắng tinh mới tinh và đội chiếc mũ ấm áp, từ trong nhà hớt hải chạy bổ ra sân. — Cho cháu đi với! — cậu vừa la lớn vừa vội vã kéo khít vạt áo khoác khi đang chạy.
— Được rồi, lên đi cưng! — Nikita nói, dừng xe lại và bế bổng cậu quý tử gầy gò, xanh xao nhưng đang rạng rỡ niềm vui của ông chủ lên xe, rồi đánh xe ra đường cái.
Đã quá hai giờ chiều và trời nổi gió, u ám, giá lạnh, với nhiệt độ buốt giá hơn hai mươi độ Fahrenheit. Nửa bầu trời bị che khuất bởi những đám mây đen thấp trĩu. Trong sân thì lặng gió, nhưng ra đến ngoài đường thì cái lạnh của gió thấu xương hơn hẳn. Tuyết từ mái hiên nhà bên cạnh quét thốc xuống và cuộn xoáy trong góc gần nhà tắm hơi.
Nikita vừa lái xe ra khỏi sân và quay đầu ngựa hướng về phía ngôi nhà, thì Vasili Andreevich từ bậc thềm cao trước nhà bước ra, miệng ngậm điếu thuốc lá, khoác chiếc áo da cừu bọc vải được thắt lưng thật chặt ở eo dưới, bước lên lớp tuyết đã bị giẫm nện cứng kêu kẽ kẽ dưới đế giày nỉ và dừng lại. Lít ngít rít hơi thuốc cuối cùng, ông vứt tút thuốc xuống, giẫm lên, rồi vừa để khói phả qua hàng ria mép vừa liếc nhìn con ngựa đang tiến tới, ông bắt đầu nhét chiếc cổ áo da cừu vào hai bên má ửng đỏ, nhẵn thín không râu ria ngoại trừ hàng ria mép, sao cho hơi thở khỏi làm ẩm cổ áo.
— Kìa xem! Thằng nhóc con đã leo lên đấy từ bao giờ thế! — ông thốt lên khi nhìn thấy đứa con trai nhỏ trên xe trượt. Vasili Andreevich đang phấn chấn vì chén rượu vodka uống cùng khách khứa, thế nên ông ta càng cảm thấy hài lòng hơn thường lệ với mọi thứ thuộc về mình và mọi việc mình làm. Cảnh tượng đứa con trai, người mà ông luôn đinh ninh là kẻ nối dõi tông đường, giờ đây mang lại cho ông niềm thỏa mãn lớn lao. Ông nheo mắt nhìn nó, để lộ hàm răng dài.
Người vợ của ông — đang mang thai, gầy gò và xanh xao, đầu và vai quấn khăn kín mít đến mức chẳng nhìn thấy gì ngoài đôi mắt — đứng phía sau ông ngoài tiền sảnh để tiễn chồng.
— Thôi nào, anh thực sự nên dẫn theo Nikita đi chứ, — cô rụt rè lên tiếng, bước ra từ khung cửa.
Vasili Andreevich không đáp. Lời nói của cô rõ ràng làm ông ta khó chịu, ông cau mày tức tối và khinh khỉnh nhổ bọt.
— Anh mang theo nhiều tiền bên mình cơ mà, — cô tiếp lời với giọng van vỉ y như trước. — Lỡ thời tiết trở nặng thì sao! Xin anh đấy, hãy đưa anh ấy đi cùng đi!
— Sao cơ chứ? Chẳng lẽ ta không rành đường đến mức phải cần người dẫn đường chắc? — Vasili Andreevich lớn tiếng, thốt từng từ vô cùng rành mạch và mím môi một cách mất tự nhiên, như thói quen của ông mỗi khi buôn bán với người mua kẻ bán.
— Thực sự là anh nên đưa anh ấy đi. Em xin anh vì danh nghĩa Chúa Trời! — người vợ lặp lại, càng quấn chặt chiếc khăn quanh đầu hơn.
— Nào, mụ ấy cứ bám dai như đỉa ấy nhỉ!... Ta đưa hắn đi kiểu gì được cơ chứ?
— Tôi sẵn sàng đi cùng ngài mà, thưa Vasili Andreevich, — Nikita vui vẻ đáp lời. — Nhưng phải ai cho ngựa ăn trong lúc tôi vắng nhà chứ, — anh nói thêm, quay sang vợ của chủ.
— Tôi sẽ lo việc đó, Nikita cưng ạ. Tôi sẽ dặn Simon, — người vợ chủ nhà đáp.
— Nào, thưa Vasili Andreevich, tôi có phải đi cùng ngài không? — Nikita hỏi, chờ đợi phán quyết.
— Xem chừng ta phải chiều lòng bà già nhà ta thôi. Nhưng nếu đã đi thì tốt hơn hết là anh nên mặc chiếc áo choàng nào ấm hơn vào, — Vasili Andreevich vừa nói vừa mỉm cười nháy mắt nhìn chiếc áo khoác ngắn sờn rách dưới nách và sau lưng, đã bợt mỡ, biến dạng, tơi tả tua rua tút vạt và trải qua bao thăng trầm cuộc đời của Nikita.
— Này anh bạn, lại đây giữ ngựa hộ tao cái! — Nikita hô lớn với chồng mụ đầu bếp vẫn đang đứng trong sân.
— Không, để tự cháu, tự cháu giữ cơ! — cậu bé thét lên, rút đôi bàn tay đỏ lựng vì lạnh ra khỏi túi, và chộp lấy bộ dây cương bằng da lạnh ngắt.
— Chỉ đừng có lề mề ăn diện lâu quá đấy. Nhanh chân lên! — Vasili Andreevich quát lớn, cười toe toét nhìn Nikita.
— Cháu chỉ một loáng thôi, thưa Bố, thưa Vasili Andreevich! — Nikita đáp, rồi với đôi bàn chân chúi vào trong đi đôi bốt nỉ được vá đắp miếng nỉ ở đế, anh cắm cổ chạy nhanh qua sân để vào túp lều của nhân công.
— Arinushka! Lấy hộ tao chiếc áo khoác trên lò sưởi xuống nào. Tao đi cùng ông chủ đây, — anh nói khi lao vào lều và với tay lấy chiếc thắt lưng từ chiếc đinh vẫn treo trên tường.
Mụ đầu bếp của đám nhân công, người vừa chợp mắt sau bữa trưa và đang nhóm ấm samovar cho chồng, vui vẻ quay lại nhìn Nikita, và bị cuốn theo vẻ tất bật của anh, mụ bắt đầu chuyển động nhanh nhẹn không kém, với tay nhấc chiếc áo khoác bằng vải thô rách rưới thảm hại của anh trên chiếc lò sưởi đang sấy khô xuống, rồi hối hả rũ sạch và vuốt phẳng phiu.
— Thế là anh có cơ hội nghỉ lễ cùng chồng rồi đấy nhé, — Nikita, với bản tính lịch thiệp tốt bụng, luôn nói đôi điều với bất cứ ai mà anh ở cùng một mình.
Rồi, siết chặt chiếc thắt lưng hẹp đã mòn vẹt quanh người, anh nín thở, hóp cái bụng lép kẹp lại hết mức có thể, và thắt lưng thật chặt bên ngoài chiếc áo khoác da cừu.
— Thế đấy, — anh lẩm bẩm không nói với mụ đầu bếp nữa mà nói với chính chiếc thắt lưng khi nhét phần đuôi vào nếp quần, — giờ thì đố mà tuột ra được đấy nhé! — Và vừa nhún vai để giải phóng cho hai cánh tay, anh tròng chiếc áo khoác bên ngoài áo da cừu, ưỡn ngực thật mạnh để cử động tay dễ hơn, tự vỗ vào nách mình, rồi nhấc đôi găng tay bọc da trên kệ xuống. — Thế là ổn thỏa rồi!
— Anh nên quấn thêm vải quanh chân đi, Nikita. Đôi bốt của anh tồi lắm rồi đấy.
Nikita khựng lại như chợt nhận ra điều đó.
— Ừ, chắc phải thế thật... Nhưng thế này cũng được rồi. Đâu có xa xôi gì! — và anh ba chân bốn cẳng chạy ào ra sân.
— Anh không thấy lạnh chứ, Nikita? — người chủ nhà hỏi khi anh tiến đến gần chiếc xe trượt.
— Lạnh á? Không, tôi ấm lắm rồi, — Nikita đáp vừa lúc đẩy đống rơm lên phía trước xe trượt để nó che kín đôi chân, và cất chiếc roi da — thứ mà chú ngựa ngoan ngoãn chắc chẳng cần đến — xuống tận đáy xe.
Vasili Andreevich, người mặc tận hai lớp áo lót lông chồng lên nhau, đã ngồi sẵn trên xe, tấm lưng bản rộng gần như chiếm trọn bề ngang khum tròn của chiếc xe, và cầm lấy dây cương, ông lập tức thúc ngựa. Nikita nhảy tót lên ngay khi xe vừa lăn bánh, ngồi phắt vào ghế trước ở phía bên trái, thõng một chân lơ lửng bên ngoài mép xe.
