[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: I

Những người nông dân đang đổ xô xuống con đường mòn trên núi, trong nỗi khiếp sợ tột cùng, rõ ràng đã mất đi khả năng đếm số. Đám đông hình như chỉ thấy đàn gia súc và những bọc đồ tròn vo khổng lồ vẫn đủ đầy, dẫu rằng cứ chỗ nào trước kia có ba thì nay chỉ còn hai. Dòng người nâu sẫm ấy cứ thế tuôn chảy, mang theo sự tiêu hao liên tục của của cải và súc vật. Một con dê tụt lại phía sau để gặm mớm đám cỏ khô, trong khi người chủ của nó, vừa tru lên vừa quất roi vào lũ lừa, đã chạy vọt đi từ lâu. Một con ngựa con bỗng hoảng sợ, vấp váp lao ngược lên sườn đồi. Sự hao hụt cứ diễn ra liên tục, hoang phí và không một tên gọi, chẳng một bận tâm. Cứ như thể sợ hãi là một dòng sông, và lũ lượt người này chỉ đơn thuần bị cuốn vào dòng lũ xiết, người ngã đè lên thú, thú đè lên người, bất lực chẳng khác gì những khúc gỗ trôi lăn và va đập nghiến ken két qua các hẻm vực ở miền sơn cước khai thác gỗ. Đó là một trận lũ quét có thể làm rách bươm bộ mặt của ngọn núi cao lầm lũi; nó có thể vẽ một đường tím tái trên khắp mặt đất, trận cuồng lưu sợ hãi ấy với hàng ngàn mái nhà trôi dạt trong dòng nước—đàn ông, phụ nữ, trẻ thơ, muông thú.

Từ đó bốc lên một thứ âm thanh lộn xộn không ngớt của muôn giọng nói, chói tai, đứt quãng, và thỉnh thoảng nghẹn ngào như của những kẻ đang chết đuối. Nhiều người khua tay múa chân, vẽ nỗi thống khổ của họ lên bầu không khí bằng những ngón tay xoắn xuýt liên hồi.

Vịnh biển xanh thẳm với những con tàu nhọn hoắt và thị trấn trắng nằm ở phía dưới, xa xôi, phẳng lặng và bình thản. Bao trùm lên cảnh quan ấy là một sự bình yên mà loài chim biết được khi bay cao trên bầu không khí bao quát thế gian, một tĩnh lặng vĩ đại lặng lẽ lăn về phía tận cùng của điều bí ẩn. Ngay tại chốn cao xanh này, người ta cảm nhận sự tồn tại của vũ trụ đang khinh miệt định nghĩa nỗi đau trong mười ngàn tâm trí. Bầu trời là một vòm saphia dửng dưng. Ngay cả với những ngọn núi đang vươn hình hài hùng vĩ từ thung lũng, cuộc tháo chạy cắm cổ này cũng quá đỗi nhỏ nhoi. Biển, trời và đồi núi hòa quyện trong sự vĩ đại của chúng để gọi nỗi khốn khổ này là thứ không đầu không cuối.

Thế rồi, đôi khi cũng có chuyện một khuôn mặt lướt qua trong dòng lũ ấy lại phản chiếu một cách kỳ lạ tinh thần của tất cả bọn họ và hơn thế nữa. Người ta liền nhìn thấy một người phụ nữ mang tâm thế của những tầng mây trên cao. Khi một đứa trẻ khóc, nó luôn khóc vì một bất hạnh nào đó gần kề, một sự khó chịu của chiếc bọc yên ngựa hay sự thô bạo của vòng tay ôm siết. Trong giai điệu ảm đạm của cuộc trốn chạy này, thường vang lên những hợp âm của sự tê dại. Người ta có thể đâm kim vào những khuôn mặt bận tâm ấy mà chẳng khiến chúng thốt lên một tiếng thét nào. Con đường mòn cứ quanh co chỗ nọ chỗ kia theo ý muốn của bầy cừu khi chúng tạo ra nó.

Mặc dù đám đông này dường như chứng minh rằng toàn thể nhân loại đang trốn chạy về một hướng—với mọi mối liên kết trói buộc chúng ta với đất đai bị cắt đứt—một thanh niên vẫn đang rảo bước nhanh lên núi, thỉnh thoảng nép sang một bên lối đi để tránh dòng người và gia súc đang tràn qua quá rộng. Anh nhìn vạn vật với vẻ bấn loạn và xót xa. Thỉnh thoảng anh gọi lớn những lời cảnh báo với những kẻ trốn chạy phát cuồng, và có lúc lại trao những ánh nhìn kỳ lạ với những kẻ dửng dưng. Chúng trong mắt anh chẳng khác nào biểu hiện của vô số tảng đá đang lăn xuống đồi. Anh bày tỏ sự kinh ngạc và kính sợ cùng với những cái nhìn đầy thương cảm.

Quay lại phía sau một lần, anh nhìn thấy một người đàn ông mặc quân phục trung úy bộ binh cũng đang tiến bước cùng chiều. Anh bèn đứng đợi, trong lòng vô thức phấn khích trước viễn cảnh có thể chuyển hóa thành lời những cảm xúc vốn dĩ trước đó chỉ được biểu lộ qua ánh chớp của đôi mắt và những chuyển động nhạy cảm trên đôi môi linh hoạt của mình. Anh cất lời bằng tiếng Pháp nhanh nhẩu, khua khoắng tay chân một cách cuồng nhiệt và thường xuyên chỉ trỏ bằng một ngón tay đầy kịch tính. "A, điều này thật quá tàn nhẫn, quá tàn nhẫn, quá tàn nhẫn. Phải không nào? Tôi không nghĩ là nó lại tồi tệ đến thế này. Tôi không nghĩ—Chúa từ bi—tôi chẳng nghĩ gì cả. Thế mà tôi lại là một người Hy Lạp. Hoặc ít ra cha tôi là người Hy Lạp. Tôi không đến đây để chiến đấu. Thực ra tôi là một phóng viên, anh thấy đấy? Tôi phải viết bài cho một tờ báo Ý. Tôi đã được giáo dục ở Ý. Tôi đã trải qua gần như toàn bộ cuộc đời mình ở Ý. Tại các trường học và đại học! Tôi chẳng biết gì về chiến tranh cả! Tôi chỉ là một sinh viên—một sinh viên. Tôi đến đây đơn thuần vì cha tôi là người Hy Lạp, và vì ông, tôi nghĩ đến Hy Lạp—tôi yêu Hy Lạp. Nhưng tôi nào đâu dám mơ——"

Anh dừng lời, thở dốc. Đôi mắt anh long lanh thứ ánh sáng ngấn lệ dịu dàng thỉnh thoảng vẫn xuất hiện trong cái nhìn của một thiếu nữ. Đầy khao khát, say đắm và xúc động sâu sắc, những lời đầu tiên của anh khi đối mặt với đoàn người trốn chạy chính là một sự định nghĩa đầy sống động về tầm vóc của bản thân, về mối quan hệ cá nhân của anh với con người, địa chất, cuộc đời. Xuyên suốt, anh vẫn giữ được phẩm giá rực lửa của một diễn viên bi kịch.

Thái độ của vị sĩ quan lập tức cung kính trước tràng bộc bạch này. "Vâng," ông nói, lịch thiệp nhưng ủ rũ, "những con người tội nghiệp này! Những con người tội nghiệp này! Tôi không biết điều gì sẽ xảy ra với những con người tội nghiệp ấy nữa."

Chàng thanh niên lại cất lời ngâm nga. "Tôi không hề mơ—tôi chưa từng mơ là nó sẽ thế này! Điều này quá tàn nhẫn! Quá tàn nhẫn! Giờ đây tôi muốn trở thành một người lính. Giờ đây tôi muốn chiến đấu. Giờ đây tôi muốn chiến đấu vì mảnh đất của cha tôi." Anh vung một tay một cách rộng mở về hướng tây bắc.

Vị sĩ quan cũng là một thanh niên, nhưng anh rất từng trải và vững vàng. Phía trên cổ áo quân phục bằng vải đỏ thẫm với một ngôi sao bạc đính trên đó hiện lên một đường nét khuôn mặt nghiêm nghị, trầm tĩnh và tự tin, tôn trọng số phận, chỉ sợ hãi dư luận. Quần áo anh phủ đầy bụi; điểm sáng duy nhất chính là sắc đỏ rực của cổ áo. Trước những tiếng kêu la dữ dội của người đồng hành, anh mỉm cười như thể tự cười chính mình, trong khi vẫn giữ nguyên ánh mắt hướng thẳng về phía trước.

Từ một vùng đất mà gương mặt họ đang hướng về vang lên tiếng pháo kích liên hồi. Nó vang lên đều đặn như nhịp đập của một chiếc đồng hồ khổng lồ, một chiếc đồng hồ đang đếm từng giây trong đời sống của các vì sao, và con người ta vẫn có đủ thời gian để chết giữa những nhịp tích tắc ấy. Long trọng, sấm truyền, bất khả kháng, những nhịp giây vĩ đại ấy ngân lên khắp các ngọn đồi tựa như Thượng Đế đang đứng trước mặt chiếc đồng hồ có viền là đường chân trời. Người lính và phóng viên đều chìm vào im lặng. Người phóng viên đặc biệt chìm đắm trong một nỗi buồn sâu sắc, như thể anh đã quyết tâm dù muốn hay không phải lao xuống đáy vực thẳm nơi cư ngụ những bí mật của giống loài mình, và đã biết trước rằng tất cả những gì gặp được ở đó chỉ là sự tàn nhẫn và tuyệt vọng. Một chiếc quai trên đôi bốt da mới tinh của anh bị tuột ra, và anh cúi xuống thắt lại một cách chậm rãi, đầy vẻ trang nghiêm, tựa như kẻ đang cúi đầu bên nấm mồ của một đứa trẻ.

Rồi đột nhiên, những tiếng âm vang hòa quyện vào nhau đến mức người ta không thể tách rời tiếng nổ này với tiếng nổ khác, và len lỏi vào thứ hỗn độn ấy là âm thanh kéo dài của một loạt tiếng súng trường thong thả. Lập tức, vì một lý do tiết tấu nào đó, thứ âm thanh ấy trở nên khó chịu, ngớ ngẩn, non nớt. Sự ồn ào này thật trẻ con. Nó buộc các dây thần kinh phải phản kháng, phải thốt lên lời phẫn nộ trước thứ tiếng động nhảm nhí chẳng khác nào tiếng trống khua của một đứa trẻ con.

Vị trung úy giơ ngón tay lên và chỉ về phía trước. Anh nói với giọng bực dọc, như thể anh coi người kia là kẻ chịu trách nhiệm cá nhân cho thứ tiếng ồn đó. "Nào, kìa!" anh nói. "Nếu anh khao khát chiến tranh thì giờ anh đang có một cơ hội tuyệt vời đấy."

Chàng phóng viên kiễng chân lên. Anh vỗ ngực với niềm tự hào u ám. "Vâng! Có chiến tranh kìa! Đó là cuộc chiến mà tôi muốn dấn thân vào. Tôi sẽ lao mình vào đó. Tôi là người Hy Lạp, người Hy Lạp, anh hiểu chứ. Tôi muốn chiến đấu vì tổ quốc mình. Anh biết đường mà. Hãy dẫn đường cho tôi. Tôi xin hiến dâng bản thân." Bỗng nảy ra một ý định, anh lấy từ trong túi ra một chiếc ví, rút một tấm danh thiếp rồi trao nó cho viên sĩ quan kèm theo một cái cúi đầu. "Tên tôi là Peza," anh nói một cách giản dị.

Một nụ cười kỳ lạ thoáng qua trên khuôn mặt người lính. Trong đó có cả sự thương hại và kiêu hãnh—sự tự phụ của kẻ từng trải—và cả sự khinh miệt. "Được thôi," anh nói, đáp lại cái cúi đầu. "Nếu đại đội của tôi ở giữa vòng chiến, tôi sẽ rất vinh hạnh được đồng hành cùng anh. Còn nếu đại đội của tôi không ở giữa vòng chiến—tôi sẽ sắp xếp cách khác cho anh."

Peza cúi đầu lần nữa, rất cứng nhắc, và cất lời cảm ơn một cách chuẩn mực. Trên bờ vực của điều mà anh đinh ninh là một cuộc dấn thân vĩ đại hướng tới cái chết, anh phát hiện ra mình đang cảm thấy khó chịu trước điều gì đó trong giọng điệu của viên trung úy. Mọi thứ ngay lập tức mang những tỷ lệ mới mẻ và phi thường. Trận chiến, lễ hội bi thương vĩ đại ấy, bỗng chốc tụt xuống ngang hàng với một nỗi bực dọc do một kẻ xa lạ gây ra. Anh muốn hỏi viên trung úy xem ý hắn là gì. Anh lại cúi đầu đầy vẻ uy nghi; viên sĩ quan cúi đầu đáp lễ. Họ tung ra một chiếc bóng của phép tắc, của nghi thức kim tuyến nhảy múa băng qua một mảnh đất đang rên siết, thế mà nó lại thỏa mãn hoàn toàn một điều gì đó trong sâu thẳm con người họ.

Trong khi ấy, dòng người dân làng trốn chạy đã biến thành những giọt cuối cùng của những sinh linh đến muộn, những kẻ chạy sà qua vừa lắp bắp vừa vung cao đôi tay. Hai người đã lên đến đỉnh ngọn đồi lớn. Trước mặt họ là một đồng cỏ xanh ngắt phẳng lặng như một vùng biển trong lục địa. Nó trải dài về phía bắc, rồi hòa lẫn vào một dải sương mờ ảo bạc phếch. Trên phần gần của đồng cỏ này, và trên hai ngọn núi xám không một bóng cây ở hai bên, là những đường nét nhỏ xíu màu đen từ đó tỏa ra những phiến khói xiên xẹo. Đó không phải là một trận chiến gây chấn động thần kinh. Người ta có thể quan sát nó với sự bình thản, tựa như đó là một bàn trà; nhưng trong tâm trí Peza, nó giáng một đòn vang dội chói tai. Đó là chiến tranh. Vừa được khai sáng, vừa kinh hoàng, vừa đắc thắng, anh sững người lại, đôi môi hé mở. Anh nhớ lại những cảnh tượng binh đao tàn sát từng diễu hành qua những giấc mơ thời thơ ấu. Tình yêu là thứ anh biết mình từng đối mặt, đơn độc, cô lập, ngỡ ngàng, một cá thể, một hạt nguyên tử nắm lấy bàn tay của một nguyên lý khổng lồ. Thế nhưng, giống như cơn gió thoảng nhẹ trên trán, anh cảm nhận được ở đây rung động từ trái tim của bốn mươi ngàn con người.

Cánh mũi viên trung úy đang phập phồng. "Tôi phải đi ngay đây," anh nói. "Tôi phải đi ngay lập tức."

"Tôi sẽ đi cùng anh bất cứ nơi đâu anh đến," Peza lớn tiếng hô lên.

Một lối mòn nguyên thủy uốn lượn xuống sườn núi, và trong cơn vội vã, họ nhảy cóc từ chỗ này sang chỗ khác, dấn thân vào những hiểm nguy mà với sự thận trọng thông thường của con người chắc chắn sẽ là vô cùng nguy hiểm. Sự hăng hái của chàng phóng viên vượt qua cả năng lượng tràn trề của người lính. Vài lần anh quay lại và hét lớn: "Mau lên! Mau lên!"

Dưới chân con đường mòn, họ đến một con đường rộng, kéo dài về phía trận chiến bằng một vạch vàng thẳng tắp. Vài người lính đang lê bước mệt mỏi về phía sau. Họ không mang súng; bộ quân phục luộm thuộm thì vấy bẩn và xộc xệch. Họ quay đôi mắt lờ đờ rực lửa vì sốt nhìn vào hai kẻ đang sải bước tiến về hướng chiến trận. Những người khác thì băng bó bằng chiếc khăn tay tam giác mà người ta vẫn có thể nhìn xuyên qua những vết máu các hình vẽ nhỏ giải thích cách băng bó các vết thương khác nhau. "Hình 1."—"Hình 2."—"Hình 7." Xen lẫn với những người lính đang lê bước là những nông dân, dửng dưng, có khả năng mỉm cười, lảm nhảm về trận chiến, thứ đối với họ chỉ là một vở kịch ngoại vi. Một người đàn ông đang dắt một đàn ba con lừa đi về phía sau, thỉnh thoảng bị những người lính bị thương hoặc phát sốt chặn lại, và anh ta bảo vệ lũ thú của mình bằng những tiếng kêu như vượn cùng những cử động khua tay múa chân điên cuồng. Sau một hồi lải nhải, họ thường dịu xuống trong ủ rũ và cho phép anh ta đi cùng lũ súc vật béo múp không mang vác gì của mình. Cuối cùng, anh ta chạm trán một người lính đang đi chậm chạp nhờ sự hỗ trợ của một chiếc gậy. Đầu hắn quấn một dải băng rộng, bám đầy bụi bẩn lẫn máu và bùn. Hắn cất lời đề nghị với người nông dân, và lập tức họ vướng vào một cuộc tranh cãi gớm ghiếc kiểu Levantine. Người nông dân rên rỉ và gào thét, thỉnh thoảng phun nước bọt như một con mèo con. Người lính bị thương cãi lại ầm ầm như sấm, đôi bàn tay to lớn bấu víu như móng vuốt trên đầu người nông dân. Có lúc hắn giơ gậy lên đe dọa. Rồi bỗng nhiên trận cãi vã kết thúc. Những kẻ ốm đau khác nhìn thấy đồng đội mình leo lên con lừa đầu đàn và lập tức bắt đầu dùng gót chân thúc giục. Không ai cố gắng leo lên lưng những con vật còn lại nữa. Họ đờ đẫn nhìn theo. Cuối cùng, đoàn lữ hành hiện lên thành hình bóng trong khoảnh khắc chống lại bầu trời. Người lính vẫn đang khua tay cuồng nhiệt, tranh cãi cho bằng hết với người nông dân.

Peza tràn ngập sự tuyệt vọng dành cho những con người đang nhìn anh bằng đôi mắt u sầu, tĩnh lặng ấy. "A, lạy Chúa tôi!" anh kêu lên với viên trung úy, "những tâm hồn tội nghiệp này! Những tâm hồn tội nghiệp này!"

Viên sĩ quan giận dữ quay phắt lại. "Nếu anh đi với tôi thì không có thời gian cho việc này đâu." Peza lập tức vâng lời và mang theo một sự ngoan ngoãn bất ngờ. Trong khoảnh khắc ấy, một phần sự kiêu ngạo rời bỏ anh, và anh khiêm tốn tự hỏi liệu vũ trụ có nhận thức về anh ở một mức độ quan trọng nào đó hay không. Sân khấu cho sự tàn sát này, được dựng lên bởi những nhu cầu khó hiểu của trái đất, là một thứ vô cùng to lớn, và anh tự ngẫm rằng sự hủy diệt tình cờ của một cá nhân, mang tên Peza, có lẽ chẳng là gì sất.

Cùng với viên trung úy, chẳng mấy chốc anh đã bước đi đằng sau một loạt các chiến hào nhỏ hình lưỡi liềm, bên trong là những người lính đang thản nhiên hứng thú, tán gẫu với tiếng vo ve như một buổi tiệc trà. Mặc dù những người lính này lúc bấy giờ không nằm dưới làn đạn, anh vẫn kết luận rằng họ dũng cảm một cách thần thoại. Bằng không thì họ đã chẳng thể thoải mái, chẳng thể tự nhiên đến thế trong những chiến hào nâu bết dính của mình. Họ chắc chắn sẽ phải hứng chịu những cuộc tấn công dữ dội trước khi ngày tàn. Các trường đại học đã không dạy anh cách thấu hiểu thái độ này.

Khi chàng thanh niên diện bộ đồ tu-e-dơ rất đẹp, với đôi bốt mới tinh, chiếc mũ trắng tinh và chiếc bao ống nhòm mới, chiếc bao súng lục mới đi qua, những người lính lấm lem quay lại với sự tò mò y hệt như cách một sinh thể mặc trang phục lạ lùng bắt gặp ở các góc phố. Anh cứ như đang dạo bước trên một đại lộ đông đúc vậy. Những người lính lớn tiếng bàn tán về thân phận của anh.

Đối với Peza, có điều gì đó thật kinh khủng trong sự quen thuộc tuyệt đối của từng giọng điệu, biểu cảm, cử cử. Những con người này, đang bị chiến tranh đe dọa, lại bày tỏ sự tò mò của chốn quán nước. Rồi, ngay trên bờ vực của cuộc chạm trán vĩ đại hướng tới cái chết, anh thấy mình vô cùng lúng túng, khó nhọc lắm mới giữ được nét mặt bình thản, bối rối không biết phải để đôi tay vào đâu, giống như một kẻ ngốc nghếch trong buổi chầu.

Anh cảm thấy mình thật nực cười, đồng thời cũng cảm thấy kinh sợ, bàng hoàng trước những con người có thể quay mặt đi khỏi chiến tuyến đầy điềm gở để bàn tán về trang phục, về công việc của anh. Có một yếu tố mới mẻ được hoài thai trong lý thuyết về chiến tranh của anh. Anh không hề phản đối nhịp bước nhanh nhẹn mà viên trung úy di chuyển dọc theo chiến tuyến.

Tiếng gầm thét của giao tranh luôn văng vẳng bên tai Peza. Nó phát ra từ một vài ngọn đồi thấp phía trước và bên trái. Con đường bất ngờ uốn cong và đi vào một khu rừng. Những tán cây vươn ra những cành lá xum xuê và yểu điệu trên các sườn đồi phủ cỏ. Một cơn gió làm toàn bộ thảm thực vật ấy khẽ xào xạc và cất lên những tiếng thở dài mượt mà như lụa. Mải mê lắng nghe thứ tiếng động cuồng phong từ chiến tuyến, anh vẫn nhớ rằng những cây này đang lớn lên, những ngọn cỏ đang vươn dài theo tiến trình của chúng. Anh hít một hơi thật sâu bầu không khí ẩm ướt và thơm ngát từ lùm cây, một thứ mùi ẩm ướt biểu lộ toàn bộ sức sống trù phú của thiên nhiên bất động, đang tiến bước với hàng triệu kế hoạch cho sự sống muôn hình muôn vẻ, cái chết muôn hình muôn vẻ.

Xa hơn nữa, họ đến một nơi mà đạn pháo của Thổ Nhĩ Kỳ đang rơi xuống. Có một âm thanh xé gió kéo dài trong không gian, và rồi người ta trông thấy một quả đạn pháo. Đối với Peza, nó giống như những loại đạn nón mà các sĩ quan thân thiện từng trưng bày cho anh xem trên các chiến. Thật kỳ lạ làm sao, quả đạn pháo đầu tiên này cũng mang đậm hơi hướng của xưởng đúc, của những người thợ mặt nhọ lem, của tiếng gầm rú từ lò lửa. Nó lập tức kéo máy móc vào tâm trí anh. Anh nghĩ rằng nếu anh bị giết ở đó vào lúc ấy thì cũng lãng mạn theo những tiêu chuẩn cũ, giống như cái chết do một mẩu sắt rơi trong nhà máy vậy.

II

Một đứa trẻ đang chơi đùa trên sườn núi và phớt lờ trận chiến đang diễn ra ở đồng bằng phía dưới. Phía sau cậu bé là túp lều nhỏ lợp đá cuội của những bậc sinh phụ đã bỏ đi trốn chạy. Nơi đó giờ bị chiếm dụng bởi một con bò cái màu xám ngọc trai đang nhìn ra từ bóng tối với vẻ trầm ngâm và đôi mắt đầy trìu mến. Đứa trẻ chạy qua chạy lại, mày mò với nhữngh khúc cây và tạo ra những "cơ ngơi" vĩ đại bằng sỏi đá. Nhờ một sự vận dụng giấy phép nghệ thuật đầy ấn tượng, những khúc cây chính là ngựa, bò và chó, còn những viên sỏi là cừu. Cậu bé đang quản lý những công việc nông nghiệp và chăn nuôi rộng lớn. Cậu quá chăm chú vào chúng nên chẳng màng chú ý đến trận chiến cách đó bốn dặm, thứ ở khoảng cách ấy có âm thanh giống như tiếng sóng vỗ vào ghềnh đá. Tuy nhiên, cũng có những lúc một vài tiếng nổ lớn hơn từ tiếng sấm sét đó lôi kéo cậu khỏi công việc nghiêm túc của mình, và cậu liền quay lại một ánh mắt đầy thắc mắc nhìn về phía trận chiến, một cành cây nhỏ cầm lững lờ trên tay, bị gián đoạn giữa hành động sai con chó đi lùa bầy cừu. Sự bình thản của cậu đối với cái chết trên đồng bằng cũng kiên cố chẳng kém gì ngọn núi mà cậu đang đứng.

Rõ ràng là nỗi sợ hãi đã cuốn phăng các bậc phụ huynh khỏi ngôi nhà của họ theo cách có thể khiến họ quên đi đứa con này, đứa con đầu lòng. Mặc dù vậy, túp lều hoàn toàn trống hoác. Con bò cái chẳng có hành vi bất trang nào khi tự ý "đóng đô" tại tư gia của chủ nhân nó. Không gian bên trong có màu khói và đầy mùi này chẳng chứa nổi thứ gì to lớn bằng một con chim ruồi. Nỗi sợ hãi đã tác động lên những kẻ trốn chạy này theo cách hiểm độc của nó, đẩy các chi tiết lên những tầm vóc khổng lồ, khiến một người nhớ đến cái cúc áo trong khi quên mất chiếc áo khoác, áp đảo tất cả mọi người bằng những hồi ức về một chiếc tách uống cà phê bị vỡ, nhấn chìm họ trong nỗi sợ hãi cho sự an toàn của một cáiẩu tẩu cũ kỹ, và khiến họ quên mất đứa con đầu lòng của mình. Trong khi đó, đứa trẻ vẫn điềm tĩnh chơi đùa với những món đồ chơi nhỏ bé của mình.

Cậu bé thui thủi một mình; mải mê với những trò tiêu khiển riêng, rất hiếm khi cậu ngẩng đầu lên để hỏi thế giới rằng tại sao nó lại làm ra lắm tiếng ồn đến thế. Khúc cây trên tay cậu đối với cậu to lớn hơn nhiều so với một quân đoàn ở đằng xa. Mọi thứ quá đỗi trẻ con đối với tâm trí của đứa trẻ. Cậu đang giải quyết những chuyện khúc cây.

Các chiến tuyến thỉnh thoảng oằn oại trong sự thống khổ của một sinh vật biển trên bãi cát. Những chiếc vúc ấy quăng quật và vẫy vùng trong sự phấn khích tột độ của cơn đau, và những nỗ lực giãy giụa của cái thể xác phác họa vĩ đại ấy cứ kéo nó lại gần đứa trẻ hơn mãi. Có lần cậu nhìn xuống đồng bằng và thấy vài kẻ đang chạy thục mạng băng qua một cánh đồng. Cậu từng thấy người ta rượt đuổi những con vật cứng đầu theo kiểu đó, và cậu lập tức nghĩ rằng đó là một hành động nam tính mà cậu sẽ kết hợp vào trò chơi của mình. Thế là cậu hùng hục lao đuổi theo bầy cừu bằng đá của mình, vung vẩy một khúc cây gậy, miệng hò hét những tiếng lùa cừu. Cậu dừng lại thường xuyên để bắt chước điệu bộ từ những người lính đang chiến đấu dưới đồng bằng. Cậu tái hiện lại, ở một mức độ nào đó, bất kỳ chuyển động nào mà cậu cho là hợp lý đối với lý thuyết chăn cừu của mình, công việc của những người đàn ông, lối sống truyền thống và cao cả của cha cậu.

III

Cứ như thể Peza là một thây ma đang bước đi dưới đáy biển, và tìm thấy ở đó những cánh đồng lúa mạch, những lùm cây, cỏ dại, những khuôn mặt người, những giọng nói. Chiến tranh, một thứ công việc kỳ lạ của nhân loại, bày ra trước mắt anh một khung cảnh chen chúc những đồ vật quen thuộc mang trên mình thứ đồng phục của sự bình thường, một cách bình thản, bất khuất. Anh sững sờ vì kinh ngạc; một thảm cỏ xanh thẳm được thắp sáng bởi những đốm lửa của hoa anh túc thì quá ư xưa cũ để làm bạn với con ngạ quỷ mới mẻ này. Nếu anh dồn toàn bộ lăng kính tâm trí mình vào giai đoạn này, anh hẳn đã nhận ra mình kinh ngạc vì sao những cái cây, những bông hoa, ngọn cỏ, toàn bộ thiên nhiên dịu dàng và bình yên ấy lại không cắm cổ chạy trốn ngay khi chiến tranh bùng nổ. Anh tôn kính những khóm hoa anh túc bất động.

Con đường dường như dẫn vào đỉnh của một góc do hai tuyến phòng thủ của người Hy Lạp tạo thành. Có một nhóm binh lính bị thương và những kẻ không súng, rũ rượi đang lê lết. Những kẻ sau có vẻ không hề sợ hãi. Bọn họ vẫn rất điềm tĩnh, bước đi thong thả và bận rộn tán gẫu. Peza cố gắng định nghĩa về họ. Có lẽ trong trận chiến, họ đã chạm đến giới hạn dự trữ tinh thần của mình, sức chứa cho sự phấn khích, cho bi kịch, và rồi đơn giản là đã rời đi. Peza nhớ lại chuyến thăm của mình đến một nơi trưng bày tranh ảnh nào đó, nơi anh từng thấy mình ở giữa những bầu trời thiên đường và những nửa đêm ma quái—ánh nắng rực đỏ trên cát sa mạc, những thể xác trần truồng bị ném lên bờ trong ánh sáng xanh lục của mặt trăng, những con người gớm ghiếc và đói khát đang bấu cấu vào một bức tường trong bóng tối, một thiếu nữ đang tắm với những tia sáng che khuất rọi xuống đôi vai ngọc ngà của nàng, một điệu nhảy, một đám tang, một cuộc duyệt binh, một vụ hành quyết, tất cả sức mạnh của nghệ thuật nghìn mắt: và anh đã quay cuồng, quay cuồng giữa vũ trụ ấy với những tiếng kêu bi ai và hoan hỉ, tội lỗi và vẻ đẹp đâm sâu vào màng nhĩ cho đến khi anh buộc phải rời đi cho bằng được. Anh nhớ rằng khi bước ra ngoài, anh đã châm một điếu thuốc với vẻ tận hưởng và hiên ngang tiến thẳng vào một quán nước. Một sự yên lặng trống rỗng vĩ đại dường như bao trùm lên mặt đất.

Đây là một trường hợp khác, nhưng trong suy nghĩ của mình, anh thừa nhận những nguyên nhân tương tự cho nhiều kẻ lang thang không súng này. Bọn họ cũng có thể đã mơ mộng với tốc độ ánh sáng cho đến khi sức chứa cho điều đó bị quá tải. Khi anh quan sát họ, anh lại nhìn thấy chính mình đang bước đi về phía quán nước, nhả khói thuốc lá. Như để củng cố cho lý thuyết của mình, một người lính đã chặn anh lại với một câu hỏi đầy thiết tha nhưng lịch sự xin lửa. Anh nhìn người lính châm ngòi cuộn thuốc lá và giấy nhỏ của mình rồi bắt đầu hút một cách ngấu nghiến.

Peza không còn bị xé nát bởi nỗi buồn khi chứng kiến những người lính bị thương nữa. Rõ ràng anh nhận ra rằng lòng thương xót có một giới hạn về con số, và khi vượt qua giới hạn đó, cảm xúc sẽ biến thành một thứ khác. Giờ đây, khi ngắm nhìn họ, anh chỉ cảm thấy mình vô cùng may mắn, và khẩn cầu sự tiếp tục của vận may vượt trội ấy. Khi những hình bóng còng lưng và lấm lem ấy đi qua, anh giờ đây nghe thấy sự lặp đi lặp lại của những lời cảnh báo. Một phần trong anh đang cất lên tiếng kêu cứu thông qua trung gian của những hình thù ảm đạm này. Nó đang bấu lấy tay áo anh và chỉ trỏ, bảo anh phải cảnh giác; và cứ thế, anh chỉ quan tâm đến nỗi khốn khổ bất diệt của những người lính này giống như cách anh quan tâm đến tổn thương của những con búp bê bị gãy. Toàn bộ tầm nhìn của anh đều dồn vào cơ hội của chính mình.

Viên trung úy đột ngột dừng bước. "Nhìn kìa," anh nói. "Tôi thấy nhiệm vụ của mình ở hướng khác. Tôi phải đi đường khác. Nhưng nếu anh muốn chiến đấu thì anh chỉ việc tiến về phía trước, và bất kỳ sĩ quan nào ở chiến tuyến sẽ trao cho anh cơ hội." Anh cất mũ một cách trang trọng; Peza nâng chiếc mũ trắng mới tinh của mình lên. Kẻ xa lạ với chiến trận thốt lên lời cảm ơn người giám hộ của mình, kẻ đã dẫn dắt anh. Họ cúi đầu cung kính, nhìn chằm chằm vào nhau bằng đôi mắt lịch sự.

Viên trung úy lặng lẽ bước đi xuyên qua một cánh đồng. Trong chớp mắt, tâm trí Peza lóe lên ý nghĩ rằng sự đào tẩu này thật bội bạc. Anh đã bị đối xử một cách bất lịch sự đến mức tội phạm. Viên sĩ quan đã lôi anh vào giữa chốn trung tâm của sự việc, rồi bỏ mặc anh bơ vơ lang thang hướng về cái chết. Có lúc anh suýt thét lên với viên sĩ quan.

Dưới thung lũng có một hiệu ứng cứ như người ta đang ở bên dưới trận chiến. Nó đang diễn ra ở đâu đó phía trên. Đơn độc, không có người dẫn đường, Peza cảm thấy giống như một kẻ đang mò mẫm trong tầng hầm. Anh cũng tự ngẫm rằng người ta luôn phải chứng kiến sự khởi đầu của một trận chiến. Thật quá khó khăn để tiếp cận nó khi sự việc đã diễn ra ở cao trào. Những tán cây che khuất mọi chuyển động của quân đội khỏi tầm mắt anh, và anh nghĩ rằng mình có thể đang đi đến chính cái nơi mà sự may mắn đã dọn sẵn để đón tiếp một kẻ ngốc. Anh đặt những câu hỏi đầy thiết tha với những người lính đi ngang qua. Kẻ thì phớt lờ anh; kẻ thì lắc đầu buồn bã. Bọn họ chẳng biết gì sất ngoài việc chiến tranh là một công việc nhọc nhằn. Nếu họ có mở miệng thì chỉ để minh chứng cho việc mình đã chiến đấu giỏi giang, tàn bạo ra sao. Bọn họ chẳng biết liệu quân đội sắp tiến công, giữ vững trận địa, hay rút lui; họ đã kiệt sức.

Một quả đạn pháo dài nhọn xé gió bay qua và rơi xuống gần gốc một cây, với một tiếng nổ dữ dội, hỗn hợp của đất đá và lửa. Nhìn lại, Peza có thể thấy cái cây bị mảnh vỡ đang run rẩy từ đầu đến chân. Toàn bộ bản thể của nó trải qua một cơn co giật mang hình thái của nỗi đau, và hơn thế nữa, là sự kinh ngạc sâu sắc. Khi anh tiến sâu hơn qua thung lũng, đạn pháo vẫn tiếp tục rít lên và xé gió trong những chuyến bay dài thấp lè tè, còn đạn súng trường thì vè vè trong không gian. Những thứ vũ khí đang bay vào lồng ngực của một thiên nhiên ngỡ ngàng. Phong cảnh, bàng hoàng, đau đớn, đang hứng chịu một trận mưa đạn khốn nạn, và Peza tưởng tượng ra hàng triệu đôi mắt đang nhìn chằm chằm vào mình với ánh mắt của những con linh dương giật mình.

Có tiếng súng trường nổ giòn giã quyết liệt từ ngọn đồi cao bên trái, và từ ngay phía trước là một thứ âm thanh hỗn độn đan xen giữa pháo binh và súng trường. Peza cảm thấy lòng kiêu hãnh của mình đang chơi một vò trò hề lớn khi ép anh tiến lên phía trước theo cách này trong những điều kiện xa lạ, cô lập và thiếu hiểu biết. Nhưng anh nhớ lại thái độ của viên trung úy, nụ cười trên đỉnh đồi giữa đám đông dân làng trốn chạy. Peza đỏ mặt và kéo vành mũ sụp xuống trán. Anh kiên quyết sải bước tiến lên. Mặc dù vậy, anh căm ghét viên trung úy, và anh tự hứa rằng vào một dịp nào đó trong tương lai, anh sẽ mất thật nhiều công sức để sắp xếp một màn trả thù cay đắng đối với cái tên hề nhe nhởn đó. Mãi về sau anh mới nhận ra rằng mình đang lao vào trận chiến chủ yếu chỉ vì trước đó một người đàn ông nào đó đã mỉm cười.

IV

Con đường uốn lượn quanh chân một ngọn đồi nhỏ, và trên ngọn đồi này, một khẩu đội pháo núi đang thong thả pháo kích vào thứ gì đó không nhìn thấy được. Dưới chân ngọn đồi, những con la, hài lòng dưới bộ yên cương nặng nhọc, đang bình thản gặm đám cỏ dài. Peza leo lên đồi theo một lối mòn xiên xẹo. Anh cảm thấy tim mình đập thình thịch; một khi lên đến đỉnh đồi, anh sẽ buộc phải nhìn thẳng vào hiện tượng này. Anh vội vã, với một ý nghĩ kỳ lạ là bằng chiến lược này sẽ ngăn chặn trận chiến biến sự xuất hiện của mình thành tín hiệu cho một sự bùng nổ dữ dội nào đó. Suy nghĩ mơ hồ này có vẻ hợp lý vào thời điểm đó. Chắc chắn sinh vật sống này có ý thức về sự đến của anh. Anh gán cho nó trí khôn của một vị thần man rợ. Và thế là anh vội vã; anh muốn đánh úp chiến tranh, vị hoàng đế khủng khiếp này, khi nó đang gầm gừ trên ngai vàng của nó. Vị quân vương hung ác và kinh hoàng ấy không được phép lấy sự xuất hiện của anh làm cái cơn cớ cho một cơn thịnh nộ ngập khói và máu nào đó. Trong khoảng lặng chập chờn này, Peza có cảm giác rõ rệt là đang lẻn vào trận chiến một cách bất ngờ.

Những người lính canh gác lũ la có vẻ không hề ấn tượng trước bất kỳ điều gì uy nghiêm. Hai kẻ ngồi cạnh nhau và thoải mái trò chuyện; kẻ khác nằm ngửa ngắm nhìn bầu trời đầy mộng mơ; kẻ khác nữa chửi rủa một con la vì vài chứng ương ngạnh của nó. Mặc dù mặc quân phục, mang bao đạn và súng trường, họ đang sống trong sự bình yên của những kẻ chăn nuôi ngựa. Tuy nhiên, những quả đạn pháo dài vẫn hú hét từng hồi qua đỉnh đồi, và cuộn xoáy theo những đường gần như thẳng tắp hướng về thung lũng của cây cối, hoa cỏ. Peza, khi nghe và nhìn thấy những quả đạn pháo, đồng thời nhìn thấy những người canh giữ lũ la trầm ngâm, cảm thấy được trấn an. Họ đang chấp nhận điều kiện chiến tranh dễ dàng như một lão thủy thủ chấp nhận chiếc ghế sau quầy của tiệm bán thuốc lá. Hoặc đơn giản là, cậu thiếu niên nhà nông đã ra khơi, và hắn đã thích nghi với hoàn cảnh ngay lập tức, với chỉ những rắc rối ban đầu thông thường trong cách cư xử. Peza vừa tự hào vừa hổ thẹn vì anh không thuộc về bọn họ, những gã nông dân ngu ngốc ấy, những kẻ trên khắp thế giới này đang giữ chân các bậc đế vương trên ngai vàng của họ, làm cho các chính khách trở nên lừng lẫy, cung cấp cho các vị tướng những chiến thắng trường tồn, tất cả bằng sự vô minh, sự dửng dưng, hoặc lòng thù hận đần độn, lay chuyển thế giới bằng sức mạnh của đôi tay họ và đập đầu vào nhau nhân danh Chúa, nhà vua, hay Sàn Giao Dịch Chứng Khoán; những con lừa bất tử, mơ mộng, tuyệt vọng, những kẻ đầu hàng lý trí của mình cho sự chăm sóc của một con rối sáng loáng, và thuyết phục một món đồ chơi mang sinh mạng của chúng trong túi của hắn ta. Peza tự nhủ cúi đầu trước họ, và muốn khuấy động họ bằng những cú đá hung hãn.

Khi tầm mắt anh quét qua vành cao nguyên, anh nhìn thấy một nhóm sĩ quan pháo binh đang bận rộn trò chuyện. Bọn họ quay ngoắt lại và nhìn ngắm cú leo lên của anh. Khoảnh khắc sau, một hàng lính bộ binh trong chiến hào phía sau những khẩu pháo nhỏ đều quay mặt về phía anh. Peza cúi đầu chào các sĩ quan. Lúc ấy anh hiểu rằng mình đã thực hiện một cái cúi đầu đẹp đẽ và điềm tĩnh, và anh lấy làm ngạc nhiên vì điều đó, bởi hơi thở của anh đang đứt quãng, anh đang chết ngột vì sự phấn khích tột độ. Anh cảm thấy giống như một kẻ say rượu đang cố gắng che giấu sự không vững vàng về cơ bắp của mình trước những người trên đường phố. Nhưng các sĩ quan không hề tỏ ra hay biết gì. Bọn họ cúi đầu chào lại. Phía sau họ, Peza nhìn thấy vùng đồng bằng, xanh rờn lấp lánh, với ba vạch đen được vạch đậm trên đó. Mặt tiền của vạch đầu tiên trong số đó sủi bọt khói. Bên trái ngọn đồi này là một dãy núi lởm chởm, từ đó phát ra tiếng lách cách đều đặn và âm u của súng trường. Đỉnh của nó được bao quanh bởi làn khói trắng. Những vạch đen trên đồng bằng di chuyển chậm chạp. Những quả đạn pháo phát ra từ đó bay sượt qua đầu với âm thanh của những chú chim lớn đang vỗ cánh điên cuồng. Peza nghĩ đến cảnh lần đầu nhìn thấy biển trong một cơn bão. Anh dường như cảm nhận được lướt qua khuôn mặt mình cơn gió lướt đi trên đỉnh những con sóng lạnh giá và cuồn cuộn.

Anh nghe thấy một giọng nói từ đằng xa vọng lại—"Thưa ngài, ngài muốn gì?" Anh quay lại, và thấy viên đại đội trưởng bảnh chọe của khẩu đội đang đứng cạnh mình. Chỉ một khoảnh khắc trôi qua. "Xin lỗi ngài," Peza nói, lại cúi đầu. Viên sĩ quan rõ ràng đang để dành những cái cúi đầu của mình; anh ta chăm chú quan sát người mới đến. "Anh là phóng viên phải không?" anh ta hỏi. Peza chìa ra một tấm danh thiếp. "Vâng, tôi đến với tư cách phóng viên," anh đáp, "nhưng giờ đây, thưa ngài, tôi có những suy nghĩ khác. Tôi muốn giúp đỡ. Ngài thấy đấy? Tôi muốn giúp đỡ."

"Ý anh là gì?" viên đại đội trưởng nói. "Anh là người Hy Lạp à? Anh muốn chiến đấu sao?"

"Vâng, tôi là người Hy Lạp. Tôi muốn chiến đấu." Giọng nói của Peza khiến chính anh ngạc nhiên khi thốt ra bằng những âm thanh đều đặn và điềm tĩnh. Anh nghĩ với sự thỏa mãn rằng mình đang cư xử khá tốt. Một quả đạn pháo khác bay đi từ một điểm vô danh nào đó trên đồng bằng vụt qua gần và dữ dội trong không khí, theo đuổi một hướng có vẻ nằm ngang như thể nó sẽ chẳng bao giờ chạm đất. Hình thù đen đúa xé gió lướt qua bầu trời.

"A," viên đại đội trưởng kêu lên, lúc này đang mỉm cười, "tôi không chắc là chúng tôi có thể chiều ý anh với một vụ việc ác liệt ở đây vào lúc này, nhưng——" Anh ta vui vẻ đi tới đi lui đằng sau những khẩu pháo cùng Peza, chỉ cho anh thấy các chiến tuyến của người Hy Lạp, và mô tả quan điểm của mình về kế hoạch phòng thủ chung. Anh ta mang phong thái của một chủ nhà niềm nở. Những sĩ quan khác chất vấn Peza về chính trị của cuộc chiến. Nhà vua, nội bộ chính phủ, nước Đức, nước Anh, nước Nga, tất cả những từ ngữ to tát đó liên tục ở trên đầu lưỡi họ. "Thế còn người dân ở Athens? Bọn họ có——" Giữa thứ âm thanh náo nhiệt đầy sức sống này, Peza, ngồi trên một chiếc hộp đạn, vẫn giữ nguyên tầm mắt hướng lên cao, quan sát sự xuất hiện hết quả đạn pháo này đến quả đạn pháo khác. Những vị sĩ quan này giống như những kẻ đã bị lạc nhiều ngày trong rừng. Bọn họ khao khát bất kỳ mảnh tin tức nào. Mặc dù vậy, thỉnh thoảng một người trong số họ vẫn tranh luận lịch sự với người cung cấp tin. Serbia sẽ nói gì về điều đó đây? Không, không, Pháp và Nga không bao giờ cho phép điều đó đâu. Peza vô cùng phấn khích. Đạn pháo chẳng giết ai cả; chiến tranh hóa ra không đến nỗi tệ. Anh chỉ đơn giản là đang uống cà phê trong phòng hút thuốc của một đại sứ quán nào đó nơi vang vọng tên tuổi của các quốc gia.

Một lời đồn đã lan truyền dọc theo hàng ngũ hỗn tạp của những người lính tráng trong chiến hào. Kẻ mới đến với chiếc mũ trắng sạch sẽ là một sĩ quan kỵ binh nổi tiếng người Anh đến để hỗ trợ quân đội bằng lời khuyên của mình. Bọn họ nhìn chằm chằm vào hình bóng của anh ta, được vây quanh bởi các sĩ quan. Peza, nhận thức được những cái ánh nhìn và tiếng thì thầm, cảm thấy sự xuất hiện của mình là một sự kiện.

Sau đó, anh quyết định rằng mình có thể làm điều gì đó cao cả hơn với sự liều lĩnh. Anh ngắm nghía ngọn núi nơi bộ binh Hy Lạp đang giao tranh, và thong thả thông báo với viên đại đội trưởng pháo binh rằng anh nghĩ lát nữa mình sẽ đi theo hướng đó và dấn thân vào trận chiến. Anh tái khẳng định tình cảm của một người yêu nước. Viên đại đội trưởng tỏ vẻ ngạc nhiên. "Ồ, ở đây tại gò đất này sẽ có giao tranh trong vài phút nữa thôi," anh ta nói theo kiểu phương Đông. "Thế là đủ chứ? Tốt hơn hết anh nên ở lại với chúng tôi. Hơn nữa, tôi đã nhận lệnh khai hỏa trở lại." Tất cả các sĩ quan đều cố gắng can ngăn anh rời đi. Thực sự chẳng đáng rắc rối đâu. Khẩu đội sẽ bắt đầu lại ngay lập tức thôi. Khi đó nó sẽ thú vị cho anh.

Peza cảm thấy mình đang lang thang với những lời tuyên bố về lòng ái quốc cao cả qua một sa mạc của những con người thực tế. Những sĩ quan này chẳng thèm chú ý gì đến những tuyên bố cao cả của anh. Bọn họ có vẻ quá mệt mỏi. Bọn họ đang chiến đấu với những kẻ đang chiến đấu với họ. Những lời lẽ ba hoa kiểu cách cụ thể ấy đã lắng xuống trước sự tập trung mãnh liệt của họ vào chiến tranh như một nghề thủ công. Hơn thế nữa, nhiều kẻ đã nói kiểu đó và chỉ nói mà thôi.

Ban đầu Peza tin rằng bọn họ đang đối xử với anh một cách tinh tế. Bọn họ chu đáo với sự thiếu kinh nghiệm của anh. Chiến tranh hóa ra lại là một công việc dịu dàng đến mức Peza kết luận rằng anh có thể khinh bỉ ý tưởng này. Anh cất lời từ biệt anh dũng với họ bất chấp những lời phản đối của họ.

Tuy nhiên, khi ngẫm lại cách cư xử của họ sau đó, anh lờ mờ nhận ra rằng họ chủ yếu bị thúc đẩy bởi một ham muốn trẻ con phổ quát muốn có một khán giả cho những thứ hay ho của họ. Bọn họ đang bước vào hành động, và họ muốn được nhìn thấy khi đang chiến đấu, chuẩn xác và không sợ hãi.

V

Chậm chạp leo lên vị trí bộ binh cao trên cao, Peza kinh ngạc khi bắt gặp một người lính có phần hàm đã bị bắn bay một nửa, đang được hai đồng đội đẫm nước mắt dìu đi xuống lối mòn chăn cừu. Ngực người đàn ông đẫm máu, và từ một mảnh vải mà anh ta đang áp vào vết thương, những giọt máu văng tung tóe lên những viên đá dọc đường. Anh ta nhìn chằm chằm vào Peza trong giây lát. Đó là một cái nhìn huyền bí, thứ mà Peza phải chống đỡ với rất nhiều khó khăn. Anh đang trao đổi ánh nhìn với một bóng ma; mọi khía cạnh của con người dường như đã biến mất khỏi nạn nhân này. Khi Peza tiếp tục bước đi, một trong những người lính không bị thương lớn tiếng hét bảo anh quay lại và hỗ trợ trong cuộc hành quân bi thảm này. Nhưng ngay cả những ngón tay của Peza cũng nổi loạn; anh sợ hãi bóng ma ấy; anh sẽ không dám chạm vào nó. Anh quả thực là hèn nhát trong cử chỉ từ chối mà anh hướng về phía họ. Anh vội vã lủi thủi đi tiếp lên con đường mòn. Anh đang bỏ chạy.

Trên đỉnh đồi, anh đụng độ ngay lập tức với một phần của chiến tuyến đang giao tranh. Một khẩu đội pháo núi khác ở đây đang nã pháo vào những dải màu đen trên đồng bằng. Có những chiến hào chứa đầy lính xếp hàng dọc theo các phần của đỉnh, và gần phần chân là những chiến hào khác, tất cả đều đang gầm thét dữ dội. Vùng đồng bằng trải dài tít tắp tầm mắt, và từ nơi màn sương bạc kết thúc đại dương cỏ xanh ngọc bích này, một dãy núi tuyết phủ vĩ đại sừng sững chống lại bầu trời xanh không một vết gợn. Hai gò đất, xanh và vàng bởi lúa mì, nằm trên thảo nguyên đối đầu với những ngọn đồi tối tăm của vị trí Hy Lạp. Xen giữa chúng là các chiến tuyến của kẻ thù. Một hàng cây, một ngôi làng, một đoạn đường, hiện lên mờ ảo trên bức tranh hoành tráng này, bức bích họa vĩ đại này, nhưng con người, các tiểu đoàn Thổ Nhĩ Kỳ, lại được nhấn mạnh một cách đáng sợ trên đó. Các hàng quân giữa các gò đất và vị trí của người Hy Lạp đen nhánh như mực.

Tất nhiên tuyến đầu tiên bị che khuất trong khói, nhưng ở phía sau nó, các tiểu đoàn bò lổm ngổm tiến lên và qua lại rõ mồn một như những con bọ hung trên một chiếc đĩa. Peza chưa bao giờ hiểu được rằng những khối người lại rõ ràng đến thế, không thể nhầm lẫn đến thế, tựa như thiên nhiên sắp đặt mọi thứ để thông báo về sự đến và sự hiện diện của sự hủy diệt, sự chấm dứt, cõi hư vô. Tiếng súng rền vang đầy ắp, trọn vẹn, một tiếng gầm của thác nước, và âm thanh dồn dập của những loạt đạn liên tiếp này được điều chỉnh cho phù hợp với sự vĩ đại của dãy núi tuyết xa xôi. Peza, thở hổn hển, tái mặt, cảm thấy mình đã được đặt lên một cột trụ và đang quan sát nhân loại, thế giới. Trong lúc đó, bụi đã bay vào mắt anh. Anh lấy chiếc khăn tay và máy móc chăm sóc cho nó.

Một sĩ quan với hai đường sọc tím trên quần đang đi đi lại lại phía sau khẩu đội pháo cối. Anh ta khua khua một chiếc gậy nhỏ. Thỉnh thoảng anh ta dừng lại trong cuộc đi dạo của mình để nghiên cứu chiến trường qua ống nhòm. "Một khung cảnh tuyệt đẹp, thưa ngài," anh ta cất tiếng kêu lên đầy vẻ bay bổng khi Peza đến gần. Nó giống như một cú giáng vào lồng ngực đối với vị tình nguyện viên đang trợn tròn mắt. Nó hé lộ cho anh một góc nhìn khác. "Vâng, thưa ngài, đó là một khung cảnh tuyệt đẹp," anh đáp. Bọn họ nói bằng tiếng Pháp. "Tôi rất vui vì có thể chiêu đãi ngài một chút màn tập dượt nhỏ," viên sĩ quan tiếp tục. "Tôi đang khai hỏa vào khối quân đoàn mà ngài thấy ở đằng kia lệch sang phải một chút. Bọn chúng có lẽ đang tập hợp cho một cuộc tấn công khác." Peza mỉm cười; ở đây lại xuất hiện phép tắc, phép tắc ngẩng cao đầu bên cạnh cái chết.

Khẩu pháo bên sườn phải của khẩu đội gầm lên; có một tiếng ợ ra của lửa và khói; quả đạn pháo vung vẩy nhanh chóng và xa xôi chỉ được nhận biết qua thính giác khi vang lên một vệt âm thanh hú hét đang lan rộng. Khẩu pháo cối đã tự quăng mình ra sau một cách co giật, và nằm ngửa với những chiếc bánh xe chuyển động giữa không trung khi một tiểu đội người lao về phía nó. Và sau đó, có cảm giác như thể mỗi khẩu pháo nhỏ đã làm nỗ lực tối cao của bản thể nó trong mỗi phát bắn riêng biệt. Bọn chúng gầm thét với những giọng nói quá lớn, và nỗ lực sấm sét khiến một khẩu pháo nảy lên như trong một cơn co giật hấp hối. Và rồi thỉnh thoảng có khẩu bị hất tung với những chiếc bánh xe chổng ngược lên trời. Những khẩu pháo đang run rẩy này mang dáng vẻ của vô số kẻ hèn nhát luôn khao khát tháo chạy về phía sau, nhưng lại bị kìm kẹp một cách bất khả kháng vào công việc của mình bởi đám đông binh lính chạy theo các tiểu đội để kéo chúng trở lại nghĩa vụ của chúng. Những khẩu pháo được lùa dỗ, nịnh nọt và bắt nạt không dứt. Từng khẩu một, theo một chương trình không khoan nhượng, được kéo lên phía trước để đóng góp một rung động sâu sắc của thép và gỗ, một tia chớp và một tiếng gầm, cho hạnh phúc quan trọng của con người.

Lực lượng bộ binh lân cận chào mừng một phát bắn trúng đích bằng những nụ cười và tràng trò chuyện vui vẻ.

"Nhìn kìa, thưa ngài," một sĩ quan kêu lên với Peza. Làn khói mỏng đang trôi lững lờ trước mặt Peza, và vừa sốt ruột né tránh, anh vừa đưa mắt nhìn chăm chú vào phần đồng bằng được chỉ bởi ngón tay của viên sĩ quan. Bộ binh của kẻ thù đang tiến lên tấn công. Từ những vạch đen đã tuôn ra một khối đen nhánh có hình dạng giống như một chiếc lưỡi người. Nó tiến lên chậm chạp, thong thả, không có chút tinh thần rõ rệt nào, nhưng với sự tự tin xấc láo tựa như một tuyên ngôn về điều không thể tránh khỏi.

Phần bốc đồng hoàn toàn do bên phòng thủ đảm nhận. Các sĩ quan hô hào, những người lính giật tay áo nhau; có những tiếng hò hét, những cử động, mọi ánh mắt đều đổ dồn vào khối đen nhánh đang chảy tràn về chân đồi, một cách nặng nề, uể oải, đậm đặc và sánh như một trong những dòng suối rỉ qua đầm lầy.

Peza đang lắp bắp một câu hỏi với bất kỳ ai. Trên đường đi, bị đẩy sang một bên, hoặc lại chắn đường, anh tiếp tục lặp lại nó. "Bọn chúng có chiếm được vị trí không? Bọn chúng có chiếm được vị trí không? Bọn chúng có chiếm được vị trí không?" Rõ ràng anh đang hướng lời tới một tập hợp những kẻ điếc. Mọi đôi mắt đều bận rộn quan sát mọi đôi tay. Những người lính thậm chí dường như không nhìn thấy vị khách thú vị đội mũ trắng đang kêu lên một cách sốt sược.

Tuy nhiên, cuối cùng thì viên đại đội trưởng hối hả của khẩu đội cũng phát hiện ra anh và để ý đến câu hỏi của anh. "Không, thưa ngài! không, thưa ngài! Không thể nào," anh ta giận dữ hét lên. Thái độ của anh ta dường như biểu thị rằng nếu có đủ thời gian, anh ta sẽ lăng mạ Peza một cách triệt để. Người sau nuốt trọn mẩu tin tức ấy mà không màng đến lớp áo bọc khinh miệt, và, vung tay từ biệt, anh bắt đầu chạy dọc theo đỉnh đồi hướng về phần chiến tuyến Hy Lạp đang là mục tiêu của cuộc tấn công.

VI

Peza, khi chạy dọc theo đỉnh núi, tin rằng hành động của mình đang nhận được sự chú ý đầy phẫn nộ của các đạo quân thù. Đối với anh lúc đó, việc tự gọi vào mình ánh mắt của hàng ngàn cặp mắt đầy thù hận là một sự liều lĩnh đến khó tin. Anh giống như một đứa trẻ bị bạn chơi xúi giục làm điều gì đó không đúng mực trong một nhà thờ lớn. Anh cảm thấy lúng túng; có lẽ anh thậm chí còn đỏ mặt khi chạy. Anh có cảm giác như toàn bộ nghi thức trang nghiêm của chiến tranh đã tạm dừng trong thời gian thực hiện nhiệm vụ này. Thế là anh lóc cóc leo trèo điên cuồng qua những tảng đá trong sự vội vã muốn chấm dứt thử thách đầy ngượng ngùng này. Khi anh hòa mình vào những chiến hào đỉnh núi chật ních những người lính đang háo hức, anh chỉ muốn hét lên vì vui sướng. Không ai chú ý đến anh ngoại trừ một sĩ quan bộ binh trẻ tuổi, người đã nói—"Thưa ngài, ngài muốn gì?" Rõ ràng là mọi người đã dành sự chú ý cho công việc riêng của họ rồi.

Peza khẳng định, bằng tiếng Hy Lạp, rằng anh khao khát hơn hết thảy được chiến đấu vì tổ quốc. Viên sĩ quan gật đầu; với một nụ cười, anh ta chỉ vào một vài xác chết được phủ chăn, từ đó nhô ra những chiếc giày dính đầy bụi bẩn.

"Vâng, tôi biết, tôi biết," Peza kêu lên. Anh tưởng viên sĩ quan đang ám chỉ một cách thơ mộng đến sự nguy hiểm.

"Không," viên sĩ quan nói ngay lập tức. "Ý tôi là băng đạn—một dây bao đạn. Hãy lấy một dây bao đạn từ một trong số chúng kìa."

Peza thận trọng tiến về phía một cái xác. Anh đưa tay về phía góc của tấm chăn. Ở đó anh chần chừ, khựng lại, như thể cánh tay anh đã hóa thành thạch cao. Nghe thấy tiếng sột soạt đằng sau, anh quay ngoắt lại. Ba người lính trong hàng ngũ sát nhau ở chiến hào đang nhìn chằm chằm vào anh. Viên sĩ quan lại đến và vỗ vai anh. "Anh có thuốc lá không?" Peza nhìn anh ta đầy bối rối. Tay anh vẫn đang chìa ra hướng tấm chăn che phủ người lính đã khuất. "Vâng," anh nói, "tôi có một ít thuốc lá." Anh đưa túi đựng của mình cho viên sĩ quan. Như để đền bù, kẻ kia ra lệnh cho một người lính lột dây bao đạn khỏi xác chết. Peza, sau khi vắt chéo thắt lưng đạn dài trên ngực, cảm thấy người đàn ông đã chết đang quàng hai cánh tay qua người anh.

Một người lính với cái gật đầu lịch sự và nụ cười trao cho Peza một khẩu súng trường, kỷ vật của một người lính đã chết khác. Do đó, anh cảm thấy, bên cạnh cái ôm của một thây ma quanh cổ mình, khẩu súng trường cũng ghê rợn vô nhân đạo chẳng khác nào con rắn sống trong lăng mộ. Anh nghe thấy bên tai mình một thứ âm thanh thực chất giống như giọng nói của hai kẻ đã khuất ấy, giọng nói trầm buồn của họ đang thì thầm với anh về cái chết đẫm máu, sự tàn phế. Dây bao đạn siết chặt anh hơn; anh muốn đưa tay lên cổ như một kẻ đang bị bóp cổ. Khẩu súng trường ẩm ướt nhớp nháp; trên lòng bàn tay, anh cảm nhận được chuyển động của dòng đời uể oải từ một con bò sát; nó đang bò trườn và thật đáng sợ.

Xung quanh anh là những người nông dân này, với những khuôn mặt đầy vẻ hứng thú, lảm nhảm về trận chiến. Thỉnh thoảng một người lính lại thốt lên những lời than vãn nửa đùa nửa thật mô tả cơn khát của mình. Một kẻ có râu ngồi nhai ngấu nghiến một mẩu bánh mì cứng ngắc. Béo múp, nhờ nhợt, lùn tịt, hắn giống như một bức tượng thần làm bằng mỡ động vật. Peza lờ mờ cảm thấy có sự khác biệt giữa người đàn ông này và một sinh viên trẻ có thể viết thơ son-nê và chơi piano khá giỏi. Lão đần độn già nua này đang thản nhiên gặm bánh mì, trong khi anh, Peza, đang bị bóp cổ bởi đôi tay của một thây ma.

Anh quay lại nhìn, và thấy một cái đầu vì lý do nào đó đã bị tốc chăn che. Hai đôi mắt giống như chất lỏng đang nhìn chằm chằm vào khuôn mặt anh. Cái đầu hơi nghiêng sang một bên như để có cơ hội quan sát rõ hơn. Peza có thể cảm thấy mình tái mặt đi; anh đang bị kéo, kéo đi bởi những xác chết này một cách chậm rãi, kiên quyết xuống tận căn phòng huyền bí nào đó dưới lòng đất nơi họ có thể bước đi, những hình bóng khủng khiếp, sưng phồng và đẫm vết máu. Anh được triệu hồi; bọn họ đã ra lệnh cho anh; anh đang đi, đi, đi.

Khi kẻ đội chiếc mũ trắng mới tinh lao về phía sau, nhiều người lính trong chiến hào nghĩ rằng anh ta đã trúng đạn, nhưng những kẻ ở gần anh ta nhất thì biết rõ hơn thế. Bằng không thì họ đã nghe thấy tiếng động trượt mượt mà như lụa của viên đạn và tiếng thịch khi nó va chạm. Bọn họ gào thét đuổi theo anh những lời nguyền rủa, đồng thời cả những tràng tự mãn và kiêu ngạo. Bất chấp sự nổi bật của phần hèn nhát, họ vẫn có thể nhìn thấy trong màn biểu hiện này một lời bình luận hay ho về sự kiên định của chính họ. Những người lính khác nghĩ rằng Peza đã bị thương đâu đó ở cổ vì khi chạy anh đang giật mạnh điên cuồng dây bao đạn, đôi tay của xác chết. Người lính đang ăn bánh mì dừng lại và châm biếm nhận xét về tốc độ chạy trốn của kẻ bỏ chạy.

Giọng nói của một sĩ quan bỗng vang lên hô hào tính toán khoảng cách đến kẻ thù, điều chỉnh lại thước ngắm. Có một tiếng lách cách rộn ràng dọc theo chiến hào. Bọn họ quay mắt về phía trước. Những chiến hào khác bên dưới họ bên phải đã giao tranh dữ dội. Làn khói đang bốc lên hướng bầu trời xanh. Người lính cầm bánh mì đặt nó cẩn thận lên một mẩu giấy bên cạnh khi anh ta quay người quỳ xuống trong chiến hào.

VII

Vào buổi chiều muộn, đứa trẻ chấm dứt trò chơi trên núi với bầy cừu và những con chó của mình. Một phần của trận chiến đã lan đến sát chân ngọn đồi của cậu, và tiếng ồn vô cùng lớn. Thỉnh thoảng cậu có thể nhìn thấy những hình thù khói ảo diệu giống như những hình thù kỳ lạ trong bọt sóng mà người ta thấy trên sườn của một vùng biển động. Vùng đồng bằng quả thực được khắc bằng những vòng tròn màu trắng và những hình xoắn ốc giống như sườn của một con sóng khổng lồ. Đứa trẻ ngồi xuống một hòn đá và ngắm nghía trận chiến. Cậu bắt đầu cảm thấy kinh ngạc; trước đây cậu chưa từng thấy gia súc nào bị lùa đi với thứ âm thanh ầm ĩ đến thế. Những đường lửa lóe lên chỗ này chỗ khác. Đó là một điều bí ẩn.

Cuối cùng, không có bất kỳ dấu hiệu mở đầu nào, cậu bắt đầu khóc. Nếu những người đang vật lộn trên đồng bằng có thời gian và tầm nhìn rộng lớn hơn, họ hẳn đã có thể nhìn thấy hình bóng tí xíu kỳ lạ này đang ngồi trên một tảng đá, quan sát bọn họ trong khi nước mắt đầm đìa. Nó đơn giản tựa như một biểu tượng quyền năng.

Khi ánh sáng trong trẻo ma mị ban ngày giữa các dãy núi làm mờ đi những khoảng cách, và đồng bằng tỏa sáng như một tấm vải xanh nhợt nhạt được đánh dấu bởi những sợi chỉ đỏ của tiếng súng, đứa trẻ đứng dậy và di chuyển về phía cánh cửa không chào đón của ngôi nhà mình. Cậu khẽ gọi mẹ, và phàn nàn về cơn đói của mình bằng công thức quen thuộc. Con bò cái màu xám ngọc trai, đang nhai hàm một cách trầm ngâm, nhìn chằm chằm vào cậu bằng đôi mắt to lớn của nó. Sự u ám yên bình của buổi chiều tối đang từ từ phủ lên các ngọn đồi.

Đứa trẻ nghe thấy tiếng đá lạo xạo trên sườn đồi, và đối mặt với âm thanh đó, khoảnh khắc sau cậu nhìn thấy một người đàn ông lết lên đỉnh đồi và ngã xuống thở dốc. Quên đi người mẹ và cơn đói, tràn ngập sự quan tâm điềm tĩnh, đứa trẻ bước tới và đứng sừng sững trên cái thân hình đang nhấp nhô. Đôi mắt cậu lúc này cũng to lớn, khôn ngoan một cách khó hiểu và đượm buồn giống như đôi mắt của con vật trong nhà.

Sau một khoảng lặng, cậu lên tiếng hỏi. "Ông có phải là một người đàn ông không?"

Peza lăn ngửa người lại và nhìn chăm chú lên khuôn mặt ngây thơ không sợ hãi. Cậu không cố gắng đáp lời. Anh thở dốc như thể sự sống sắp rời bỏ cơ thể mình. Anh phủ đầy bụi; khuôn mặt anh đã bị rách ở đâu đó, và má anh vằn vện những máu. Toàn bộ vẻ bảnh bao trước đây của anh đã biến mất trong một sự xộc xệch tổng thể, trong đó anh trông giống như một sinh vật đã bị ném qua ném lại, lên xuống, bởi những vách đá và thảo nguyên trong một trận động đất. Anh đảo đôi mắt đờ đẫn nhìn đứa trẻ.

Bọn họ cứ giữ nguyên tư thế đó cho đến khi đứa trẻ lặp lại lời nói của mình. "Ông có phải là một người đàn ông không?"

Peza thở hổn hển như một con cá. Bị tê liệt, mất hơi và hèn m hạ, anh đối mặt với lòng dũng cảm nguyên thủy, đứa trẻ tối cao, người anh em của núi non, bầu trời và biển cả, và anh biết rằng định nghĩa về sự khốn khổ của mình có thể được viết trên một ngọn cỏ.