Từ ngữ cũng giống như con người, có từ phải “chết đi”, có từ lại “sống lại”, có từ “chuyển đổi vai trò”, có từ lại “tăng giảm trọng lượng”. Cho dù là phương ngôn rất “hợp mốt” cũng không ngoại lệ. Thậm chí càng hợp mốt thì lại càng biến đổi nhanh.

Một, Đê Lật Phong và BBS

Nếu có ai nói với bạn rằng, xin lỗi, cho mượn Đê Lật Phong dùng một chút, bạn nhất định sẽ cảm thấy khó hiểu, chẳng hiểu gì cả. Thực ra, cái gọi là “Đê Lật Phong” chính là điện thoại, là từ phiên âm tiếng Anh telephone. Tuy nhiên, điện thoại dịch thành Đê Lật Phong thì vẫn còn chứa thành phần ý dịch. Chữ phong trong tiếng Hán vốn dĩ đã mang ý nghĩa truyền tải, nhắn gửi, lan truyền, mà dùng điện thoại truyền đạt thông tin cũng nhanh chóng tựa gió. Nhưng hai chữ “Đê Lật” thì chẳng hiểu nghĩa là gì, đọc lên cũng vướng víu khó chịu, hoàn toàn không sinh động, hình tượng, trực quan và dễ hiểu bằng “điện thoại” (nói chuyện thông qua đường dây điện). Nghe qua là hiểu ngay. Thế là mọi người không còn nói “Đê Lật Phong” nữa, mà gọi là “điện thoại”. Những thứ được gọi là phong (phone) gì gì đó, nay chỉ còn lại mỗi “mạch khắc phong” (microphone).

Những từ ngữ từng thịnh hành một thời rồi tan biến như “Đê Lật Phong” còn rất nhiều, nào là Đức Mặc Khắc Lạp Tây (democracy), Tái Nhân Tư (science), Bố Nhĩ Kiều Ya (bourgeois) hay Phổ La Liệt Tháp Lợi A (proletariat), Bách Lý Tỉ Thiên Đức (president), rồi Yên Sĩ Phi Lý Thuần (inspiration) vân vân, chẳng còn ai nói nữa, thay thế vào đó là dân chủ, khoa học, giai cấp tư sản, giai cấp vô sản, tổng thống và linh cảm. Bên cạnh đó, tư đích khắc (stick), duy tha mệnh (vitamin), mật tư (miss) và bôi cát (boycott, tẩy chay) cũng không còn ai dùng nữa (Đài Loan vẫn dùng từ bôi cát). Nghĩ lại những năm tháng ấy, chúng đều là những từ mới thời thượng không thể tả. Hồi đó, hai nhà văn gặp nhau trên đường, hỏi một câu “Dạo này có Yên Sĩ Phi Lý Thuần không”, cũng giống như bây giờ gặp nhau hỏi “Lên mạng chưa” vậy, đó là một thứ mốt thời thượng.

Thế nhưng những từ mới mang tính ý dịch rốt cuộc vẫn thay thế những từ cũ phiên âm. Không có nghĩa là phiên âm thì nhất định là không tốt. Rất nhiều từ ngoại lai phiên âm hiện nay vẫn đang được sử dụng, ví dụ như cát phổ (jeep), dẫn kính (engine), bội tư (bass), ma đăng (modem), uy sĩ kỵ (whisky), bạch lan địa (brandy), cao nhĩ phu (golf), hiết tư để lý (hysteria), v.v. Nhưng chữ Hán rất coi trọng sự thống nhất giữa hình, âm và nghĩa. Một từ nếu có thể khiến người ta nhìn là hiểu ngay, chiếm nghĩa từ mặt chữ thì sẽ được đón nhận nhiều hơn. Ví dụ như dẫn kính (engine), tuy là phiên âm nhưng vừa “dẫn” vừa “chống”, nghĩa cũng rất chuẩn xác. Dân chủ, khoa học, giai cấp tư sản, giai cấp vô sản, tổng thống và linh cảm cũng vậy. Giai cấp tư sản chính là người có tiền, giai cấp vô sản chính là người không có tiền. Khoa học là học vấn chia theo phân khoa; dân chủ là nhân dân làm chủ; tổng thống là tổng nhi thống chi, đều mang chút ý nghĩa như vậy.

Từ linh cảm cũng được dịch rất hay. Bởi vì trong Hy Lạp cổ đại, linh cảm chính là “được thần linh cảm ứng”, đương nhiên là “linh cảm”. Những thi nhân thời đó đều là những kẻ có thể thông thần. Khi họ được thần linh cảm ứng, sẽ nói ra “chân lý do thần ban tặng” trong trạng thái gần như mê cuồng. Nghệ sĩ khi tiến hành sáng tác chẳng phải đều hơi có chút thần kinh hay sao? Chẳng phải họ luôn đột nhiên có được một ý tưởng kỳ lạ hoặc một câu chữ tuyệt diệu hay sao? Tất cả đều là vì họ được thần linh cảm ứng nên mới có “linh cảm”. Nói “linh cảm” đương nhiên tốt hơn nhiều so với cái thứ “Yên Sĩ Phi Lý Thuần” chẳng hiểu ra sao ấy.

Trên thực tế, ngôn ngữ vốn dĩ chưa từng tự cung tự cấp, cũng chưa từng bất biến qua thời gian. Có từ được “nhập khẩu”, có từ được “cho mượn”, có từ “chết đi”, có từ “sống lại”. Ví dụ như người Thượng Hải mới, bây giờ bỗng thịnh hành nói từ “không cần” (bảo dao). Nào là “không cần quá tiêu sái nhé”, “không cần quá xinh đẹp nhé”. Chữ “không cần” ở đây thực ra có nghĩa là “thật sự”. “Không cần quá tiêu sái nhé” chính là “thật sự quá tiêu sái rồi”, “không cần quá xinh đẹp nhé” chính là “thật sự quá xinh đẹp rồi”. Chữ “thật sự” lại được biểu đạt bằng từ “không cần”, quả thật là “không quá khó hiểu nha”. Thảo nào một số “A Lạp” già sinh sống lâu năm ở nước ngoài, sau khi trở về Thượng Hải không những “không đọc hiểu”, mà còn “không nghe hiểu”. Tiện thể nói luôn, không đọc hiểu cũng là một từ phương ngôn Thượng Hải mới, có nghĩa là “không thể hiểu nổi”.

Điều khiến người ta “không đọc hiểu” nhất vẫn là cái gọi là “ngôn ngữ mạng”. Nào là jj, nào là BB, nào là TMD, nào là 678, 886, 7456, ai mà hiểu được chứ! Thực ra ngôn ngữ mạng cũng là một loại phương ngôn. Phương ngôn có hai loại, một loại gọi là “phương ngôn địa phương”, tiếng Mân, tiếng Quảng, tiếng Ngô, tiếng Tương đại loại là thế; một loại khác gọi là “phương ngôn xã hội”, là ngôn ngữ được sử dụng trong nội bộ “vòng tròn” của một giai cấp nhất định hoặc ngành nghề nhất định, các loại thuật ngữ, tiếng lóng, tiếng đen đại loại là vậy. Ngôn ngữ mạng là ngôn ngữ chuyên dụng do tộc người dùng BBS sử dụng trên mạng, đương nhiên là “phương ngôn xã hội”.

Phương ngôn xã hội cũng là thứ vốn đã có từ xưa, Trung Quốc hay nước ngoài đều thế. Thế kỷ 17, một nhà văn người Pháp tên là Somaize từng biên soạn một cuốn “Từ điển nữ nhã sĩ”, chuyên dùng cho những cô gái tài năng, thục nữ, các phu nhân, phu nhân cái gọi là “tầng lớp thượng lưu” sử dụng. Trước đầu thế kỷ 20, tiếng Quảng Châu cũng có sự phân biệt giữa lời nói đường phố và lời nói của tầng lớp tao nhân mặc khách. Còn tiếng lóng và tiếng đen thì lại càng nhiều hơn nữa. Ví dụ như cản tràng (vội vàng ứng phó), cứu tràng (giải nguy), tọa đài (tiếp khách ở quán bar/lầu xanh), xuất đài (ra sân khấu/đi khách), ma cô (lề mề/chần chừ), lưu na lộ (trốn tránh), mấy giá (giá cả thế nào) đại loại thế, đều là nó. Không hiểu tiếng lóng thì chính là “người ngoài ngành”; không hiểu tiếng đen thì là “kẻ khờ”. Một kẻ khờ nếu không cẩn thận lọt vào thế giới ngầm, đối phương hỏi ba câu mà chẳng biết gì, nhẹ thì mất mạng như chơi. Ngay cả không hiểu tiếng lóng cũng rất rắc rối, ví dụ như bạn hỏi một diễn viên biểu diễn một lần đòi bao nhiêu tiền, không nói là “tiền xuất sân”, mà lại nói là “tiền xuất đài”, đối phương không mắng bạn xối xả mới là lạ đấy.

Lên mạng cũng vậy. Nếu không hiểu ngôn ngữ mạng mà còn muốn vào phòng chat trò chuyện, khéo chỉ một phút sau là người ta sẽ BB (bái bai) với bạn đấy. Lúc này bạn buộc phải nhanh chóng nói 678 (xin lỗi), kêu đối phương đừng 886 (bái bai) với bạn nữa. Nhưng nếu bạn vẫn vụng về chậm chạp mãi không nắm bắt được yếu lĩnh, vậy thì bạn chính là một chiếc 286. Thời buổi này còn ai dùng máy tính 286 nữa chứ? Cho nên 286 cũng có nghĩa là lỗi thời, vô dụng, chẳng có tay nghiện mạng trình độ cao nào thèm đếm xỉa đến bạn đâu, lúc đó mới đúng là 7456 (tức chết tôi mất).

Ngôn ngữ mạng cũng giống như các phương ngôn khác, phải được sử dụng trong bối cảnh ngữ cảnh nhất định, ví dụ như BB có thể là bái bai, cũng có thể là bảo bối; còn TMD thì phần lớn không phải là “hệ thống phòng thủ tên lửa khu vực” của Mỹ, mà là “đm” (mẹ kiếp). Bởi vì TMD vừa hay là ba chữ cái đầu trong bối cảnh phiên âm tiếng Hán của câu chửi thề quốc túy này. Thực ra ngôn ngữ mạng cũng chẳng có gì lạ lẫm, chẳng qua chỉ là đầy rẫy những lời kỳ quái cộng thêm sai chính tả liên miên, chỉ là quái lạ một cách thú vị và sai lầm một cách đáng yêu mà thôi. Ví dụ như “quán thủy” (bơm nước) là nói linh tinh, “tạo chuyên” (gói gạch) là viết cẩn thận, còn “tiềm thủy” (lặn nước) là nói chuyện thì thầm. Nếu cư dân mạng bày tỏ “hoan nghênh bạn đến bơm nước”, vậy thì bạn có thể tha hồ nói nhảm rồi. Đương nhiên, nói nhảm cũng phải có giới hạn. Giới hạn đó chính là không được “nhà quê”, chỉ có thể “cool” (ngầu). Ví dụ như gọi “mỹ nữ” thì quá ư tầm thường, thế nào cũng phải gọi là “mỹ miêu” (con gái xấu thì gọi là “khủng long”). Tốt nhất là trai đẹp gọi là “khuẩn nam”, gái đẹp gọi là “mi mốc”, thế mới gọi là ngầu lòi chất phát ngất. Cho nên tôi rất nghi ngờ, có một ngày nào đó những trai thanh nữ tú của thế hệ mới này sẽ biến thành “khuẩn xanh mi lục”.

Có lẽ bạn sẽ nói, cái thứ ngôn ngữ mạng này rốt cuộc là cái quái gì thế hả TMD (mẹ kiếp)? 678 (xin lỗi), bạn lại 286 rồi. Trên mạng không chuộng nói “đồ vật” (đông tây), phải nói là “đồ đồ” (đông đông). Vẫn là nên học tập cho đàng hoàng đi! Chỉ cần bạn nói hay, “ban trúc” (chủ thớt) sẽ tặng cho bạn một vài “đồ đông” nhỏ đấy.

Hai, Khẩu đầu thiền Thượng Hải

Việc lời nói “sống lại từ cõi chết” là chuyện bình thường hơn bao giờ hết. Thế giới đang đổi thay cơ mà! Chế độ xã hội, phương thức sinh hoạt, quan niệm tư tưởng thay đổi, ngôn từ cũng phải thay đổi theo tương ứng. Ngay cả câu “vạn thọ vô cương” cũng không thể vạn thọ vô cương nổi. Trước kia câu này được sử dụng rất thường xuyên trong đời sống xã hội của người Trung Quốc, bây giờ còn ai hô “vạn tuế” nữa chứ? Không có. Từ ngữ cũng giống như con người, có từ phải “chết đi”, có từ lại “sống lại”, có từ sẽ “chuyển đổi vai trò” (từ nghĩa này biến thành nghĩa khác), có từ lại “tăng giảm trọng lượng” (tăng thêm nội dung hoặc thu hẹp phạm vi). Cho dù là phương ngôn rất “hợp mốt” cũng không ngoại lệ. Thậm chí càng hợp mốt thì lại càng biến đổi nhanh. Lấy tiếng Thượng Hải làm ví dụ.

Nói theo nghĩa rộng thì tiếng Thượng Hải đương nhiên là một loại tiếng Ngô. Nhưng tiếng Thượng Hải lại rất đặc biệt trong tiếng Ngô, điểm đặc biệt nằm ở hai yếu tố, một là tạp, hai là mới. Tiếng Thượng Hải rất pha tạp, các phương ngôn thổ ngữ của vùng lân cận như tiếng Tùng Giang, tiếng Tô Châu, tiếng Ninh Ba, tiếng Hàng Châu đều có cả trong tiếng Thượng Hải, có thể gọi là kiêm thâu cả Ngô lẫn Việt. Ví dụ như “tiểu quỷ (đọc là cư) đầu” chính là tiếng Ninh Ba, “vật lai tam” chính là tiếng Tô Châu, còn “mạc lao lao” lại là tiếng Hàng Châu. Cho nên tiếng Thượng Hải cũng rất phong phú. Riêng từ “rất”, trong tiếng Thượng Hải đã có tới mấy cách nói như giao quan, tà khí, cùng, lao (lão), hách, v/v. Điều này cũng chẳng có gì lạ, bởi nguồn gốc phong phú mà!

Tiếng Thượng Hải cũng rất mới. Rất nhiều từ vựng, cách nói, khẩu đầu thiền, câu nói đùa đều là những thứ trước kia trong tiếng Ngô không có. Bởi vì Thượng Hải là một đại đô thị công thương nghiệp và đại đô thị mang tính quốc tế quật khởi nhanh chóng trong vòng trăm năm gần đây, hoàn toàn khác biệt với xã hội truyền thống. Nửa thế kỷ trước, chế độ xã hội, phương thức sinh hoạt, quan niệm tư tưởng của Thượng Hải hoàn toàn khác biệt với những nơi khác ở Trung Quốc. Nào là cục chiêu thương, trạm tuần phòng, sở giao dịch, sàn đấu giá, đã từng có bao giờ đâu; nào là nã ma ôn (đốc công), khang bạch độ (bồi thẩm/người môi giới), phi hà na (đàn piano), phạm á lâm (đàn violin), cũng là những thứ chưa từng nghe thấy bao giờ. Người ngoại tỉnh tự nhiên cũng chẳng biết ga-sơ (gas/khí đốt) và thủy đinh (lò sưởi nước), tư đích khắc (gậy ba-toong) và tư tất linh (ổ khóa lò xo) là thứ gì, vì có dùng bao giờ đâu!

Thực ra người Thượng Hải vốn dĩ cũng là người ngoại tỉnh. Họ bị thu hút bởi thế giới hoàn toàn mới mẻ này, từ khắp năm châu bốn bể, đông dương tây dương lũ lượt kéo tới, tụ tập ở nơi đây, đúng như câu “nhân vật tụ hội, Trung Quốc thì có mười tám tỉnh, ngoại dương thì có hai mươi tư nước”. Chủ quán người Ninh Ba, phu khuân vác Giang Bắc, cảnh sát Ấn Độ, kẻ lang thang người Nga trắng (Lô Tống), đều phải đặt chân mưu sinh ở đây, thế là đều mang văn hóa ngôn ngữ của chính mình vào Thượng Hải. Cứ nói đến đồ ăn đi, người Quảng Đông bán cháo cá sống, người Thiệu Hưng bán cải muối khô, người Tô Bắc bán mè chiên, người Ninh Ba bán bánh trôi nếp, trên đường phố Thượng Hải món ăn vặt gì cũng có, giống như trong tiếng Thượng Hải phương ngôn nào cũng có. Cái xứ Thượng Hải này, con người thì tạp nham, sự việc thì mới mẻ, tiếng Thượng Hải tự nhiên cũng vừa “tạp cách lộng đong”, lại vừa “cốt lặc tân”.

Huống chi Thượng Hải còn là “thập lý dương trường”. Thế nên trong tiếng Thượng Hải không thể tránh khỏi việc xen lẫn “tiếng quỷ tây”, cho dù đó chỉ là thứ tiếng Anh bồi (“dương kính ban”). Người Thượng Hải thậm chí còn dùng cả tiếng Tây để mỉa mai người khác, ví dụ như có người đi làm họp hành lúc nào cũng là người đến cuối cùng, sẽ được gọi là “lạp tư các”; còn người có da mặt dày thì sẽ được gọi là “Đặng Lộc Phổ” (Dunlop). Lạp tư các là phiên âm tiếng Anh của last car, có nghĩa là chuyến xe cuối cùng. Đặng Lộc Phổ (Dunlop) lại là một công ty lốp xe của Anh, loại lốp xe do họ sản xuất đặc biệt dày dặn. Thế nhưng những từ ngữ này hiện nay đã chẳng còn mấy ai nói nữa, người nghe hiểu cũng không nhiều, ngay cả thông hành chứng (giấy thông hành), bốc lạc (ổ cắm điện), hồi ti (đầu sợi bông thải), thủy môn đinh (sàn xi măng), súng cạp-bin, vải ka-sơ (cashmere), vải clô-mi (khắc lô mễ), vải georgette, vải paletot (phái lực tư), vải indanthrene (âm đan sĩ lâm), những danh từ tươi mới từng một thời làm mưa làm gió này, nay nghe lại có cảm giác như cách biệt cả một đời người, không khỏi khiến người ta cảm thán rằng “thế giới này thay đổi nhanh thật”. Trên thực tế, ngay cả đối với người Thượng Hải, thế hệ trẻ và thế hệ lớn tuổi nói chuyện cũng không giống nhau. Ví dụ như từ “rất”, người Thượng Hải đời cũ thích nói “tà khí”, “giao quan” hơn, còn người trẻ tuổi lại thích nói “lao” (lão), “hách” (mờ ám/bừa bãi).

Thực ra nguồn gốc của từ “lao” rất lâu đời. Chữ biểu thị chữ “rất” trong tiếng Thượng Hải này rốt nên viết là “lão”, hay nên viết là “lao”, vẫn luôn có tranh cãi. Tôi cho rằng cả hai cách nói đều có lý, nhưng ở một số nơi viết là “lao” chưa chừng lại hay hơn. Chữ “lão” đương nhiên có nghĩa là “rất”, ví dụ như lão tảo (từ sớm), lão viễn (rất xa), thế nhưng khi người Thượng Hải nói từ này, thường còn mang theo ý nghĩa “đặc biệt” (đặc). Nếu là biểu thị chữ “đặc”, vậy thì không thể viết là “lão”, mà nên viết là “lao”. Bởi vì chữ “lão” không có ý nghĩa là “đặc”, còn chữ “lao” lại có chút liên quan dính líu đến chữ “đặc”. Chữ “đặc” hay chữ “lao” đều có bộ “ngưu” (trâu bò), và đều là súc vật dùng trong tế lễ thời cổ đại. Tế lễ là một việc lớn, súc vật dùng cũng rất được coi trọng, yêu cầu thân thể đầy đủ, sắc lông thuần khiết. Súc vật sắc lông thuần gọi là “hy”, thân thể đầy đủ gọi là “súc”, hợp lại gọi là “hy súc” (đều có bộ ngưu). “Hy súc” chủ yếu gồm trâu, dê, lợn (gia), đều gọi là “lao”. Trong đó loại có trâu gọi là “thái lao”, không có trâu gọi là “thiếu lao”, chỉ có một con “hy súc” thì gọi là “đặc”. Nếu là một con trâu, liền gọi là “đặc ngưu”, cũng gọi là “thái lao”; nếu là một con dê, liền gọi là “đặc dương”, cũng gọi là “thiếu lao”. Bạn xem, chữ “lao” với chữ “đặc” có phải là có chút quan hệ hay không?

Trên thực tế, trâu dê dùng làm “lao” lúc nào cũng cực kỳ (“đặc”) tốt. Chúng được nhốt nuôi trong “trản” (chuồng). Cho nên chữ “trản” cũng mang ý nghĩa phẩm chất ưu lương thượng đẳng, ví dụ như trản kê, trản nga, chính là gà ngỗng thượng hạng được chăm sóc nuôi dưỡng tinh kỹ, trản lộc lại càng là vật phẩm dùng trong hoàng cung. Ngày nay vùng phương ngôn tiếng Ngô vẫn gọi đồ vật tốt, chất lượng cao là “trản”, chỉ có điều viết thành chữ “giản” mà thôi, ví dụ như “kim triêu tiểu thái mãn giản lạc” (món ăn hôm nay khá là tuyệt đấy), hoặc “cật vật sự lao giản lạc” (thứ đồ này rất tuyệt). Chữ “giản” đương nhiên cũng có nghĩa là “rất”, ví dụ như giản tân (mới tinh), giản lục (xanh ngắt). Nhưng nếu hiểu như vậy, thì “lao giản” sẽ biến thành “đặc rất”, đương nhiên là không thông suốt. Huống chi, “rất” không nhất định đã là “tốt”, chỉ có “trản” mới nhất định là tốt, cho nên, quan điểm trong cuốn sách “Nhàn thoại Thượng Hải” của tiên sinh Tiết Lý Dũng cho rằng chữ “giản” trong tiếng Thượng Hải thực ra vốn dĩ là chữ “trản”, điều này rất có lý. Đương nhiên, chữ “giản” cũng có thể là chữ gốc, bởi vì chữ “giản” vốn chỉ “dáng vẻ núi cao” (giản nhiên), cũng dùng để chỉ việc vượt trội hơn hẳn, cao hơn người khác một bậc, ví dụ như “giản lộ đầu giác” (lộ diện, trổ tài). Cứ như vậy, thì “lao giản” chính là “đặc cao” (đặc biệt cao cấp). Xem ra, “lao giản” cũng không nhất định phải viết thành hay nói thành “lao trản”.

Thế nhưng tiên sinh Tiết đã phát hiện ra bí mật của chữ “trản”, nhưng lại nói rằng không biết phải viết chữ “lao” thế nào. Ông cho rằng nó có lẽ bắt nguồn từ từ “mạc lao lao” trong tiếng Hàng Châu. Ví dụ như người Hàng Châu nói “rất nhiều”, sẽ nói là “mạc lao lao đa”. Khi truyền vào Thượng Hải, liền biến thành “lao đa”. Thực ra, “mạc lao lao” trong rất nhiều sách phương ngôn đều được viết là “mộc lão lão”. Cứ như vậy, thì “lao đa” chẳng phải là “lão đa” hay sao? Thực ra chữ “lao” chính là “đặc”, “lao đa” chính là “đặc đa”, còn “mạc lao lao đa” chính là “đừng quá nhiều”. Chẳng phải chúng ta từng thắc mắc tại sao người Thượng Hải mới cứ mở miệng ra là nói “đừng quá” (đừng quá tiêu sái, đừng quá xinh đẹp) hay sao? Hóa ra là đã dịch từ “mạc lao lao” thành tiếng phổ thông.

Ba, Từ lưu hành Bắc Kinh

Phương ngôn Hàng Châu “mạc lao lao” một khi được dịch sang tiếng phổ thông thì sẽ khiến người ta cảm thấy khó hiểu; còn hai chữ “đừng quá” (bảo dao - đừng muốn) nếu đọc nhanh thì sẽ thành “bạo”. Bạo là khẩu đầu thiền của người Bắc Kinh mới, có nghĩa là “mãnh liệt”, ví dụ như bạo súc (ăn ngấu nghiến ăn mạnh), bạo kham (chém gió bão bùng), bạo chùy (đánh đập tơi bời), bạo hạp (liều chết một phen), bạo thiết (điên cuồng đổi ngoại tệ hoặc đánh bi-a). Người Thượng Hải mới cũng nói từ “bạo”, ví dụ như bạo hảo (tuyệt vời), bạo đa (nhiều vô kể), bạo cảo tiếu (cười vỡ bụng). Cái từ “bạo đa” này rốt cuộc là “mãnh đa” của người Bắc Kinh, hay là “mạc lao lao đa” (đừng quá nhiều) của người Hàng Châu đây? Vậy thì chỉ có bản thân họ mới biết được thôi. Có lẽ, đó chính là từ “N đa” mà họ thích nói ấy mà!

Thực ra “mạc lao lao” vốn dĩ đã mang ý nghĩa “nhiều” (như “y các bằng hữu mạc lao lao” - bạn của y rất nhiều), từ “bạo” trong tiếng Thượng Hải mới cũng khác với từ “bạo” trong tiếng Bắc Kinh mới (một bên là “đặc”, một bên là “mãnh”). Người Quảng Châu cũng nói từ “bạo”, chỉ có điều phải viết là “bạo”, ví dụ như “bạo bằng”. “Bạo bằng” chính là khán giả cực kỳ đông, chật kín khiến lều rạp của nhà hát muốn “nổ tung” lên, cho nên còn gọi là “hỏa bạo”. “Bạo bằng” hay “hỏa bạo”, hiện nay cũng đều đã trở thành những từ lưu hành mang tính toàn quốc, ai nấy đều hùa theo nói. Thế nhưng người Bắc Kinh thường hay lược bỏ chữ “bạo” đó đi, chỉ nói đơn chữ “hỏa”. Hỏa mang các nghĩa như thịnh vượng, nhiệt liệt, bạo hồng, hồng phát, nổi tiếng. Đỏ rực một khoảng trời, một con người, một cuốn sách, một vở kịch mà đã “hỏa” rồi, đương nhiên cũng sẽ “hồng” lên thôi.

Sự nổi tiếng thông thường gọi là “hỏa”, sự nổi tiếng đặc biệt gọi là “kịch hỏa”. Kịch cũng được viết là “cự”, mang ý nghĩa rất, cực kỳ, đặc biệt, vô cùng, tương tự với chữ “bạo” trong tiếng Thượng Hải mới. Ví dụ như “kịch tát” chính là vô cùng xinh đẹp, cực kỳ tiêu sái, vô cùng phong độ, còn gọi là “cự tát”. Tát là tát trong tiêu sái, tát trong tát sảng, ý nghĩa đều giống nhau.

Cũng không phải chỉ có tiêu sái xinh đẹp phong độ mới được gọi là “kịch”, sự uỷ mị, nhà quê, ngốc nghếch, xui xẻo, cũng có thể gọi là “kịch”, ví dụ như kịch diện, kịch mạo, kịch thảm, kịch luy. Người Bắc Kinh gọi sự yếu đuối, vô năng, uỷ mị, vô dụng là “diện” (kẻ yếu đuối vô năng, uỷ mị vô dụng thì gọi là “diện qua” - dưa bở), gọi sự nhà quê và ngốc nghếch là “mạo” (những nhân vật loại này cũng gọi là “thổ lão mạo”, “sá mạo” - đồ ngốc, “lão mạo nhi”, “mạo gia gia”). Cứ như vậy, thì kịch diện chính là đặc biệt yếu đuối, đặc biệt vô năng, đặc biệt uỷ mị, đặc biệt vô dụng; kịch mạo chính là đặc biệt nhà quê, đặc biệt ngốc nghếch. Lại còn kịch thảm và kịch luy, lần lượt mang ý nghĩa đặc biệt thảm hại, đặc biệt đáng thương và đặc biệt không tiêu sái, đặc biệt không vui vẻ, đặc biệt chán ngắt. Ví dụ như: “Đêm hội xuân càng tổ chức càng mệt, đạo diễn diễn viên mệt, nhân dân toàn quốc kịch luy (mệt cực kỳ).” Chữ “kịch” được nói ở đây không những là “đặc”, mà còn là “hơn”. Chữ “kịch” vốn dĩ đã mang ý nghĩa “quá mức”, ví dụ như kịch liệt, kịch thống, bệnh tình gia kịch, người Bắc Kinh chẳng qua chỉ là khai thác lại tầng nghĩa cổ xưa nhất của chữ “kịch” mà thôi.

Kẻ không có quyết đoán gọi là “diện qua”, kẻ không có gan dạ gọi là “tùng hóa”, kẻ không có cốt cách gọi là “nhuyễn đản”, kẻ không có não gọi là “sá mạo”. Những thứ này người Bắc Kinh đều chướng mắt, kẻ mà họ lọt mắt xanh chính là “oản” (cái cổ tay/tài cán). Oản vốn dĩ là tiếng lóng trong giang hồ, thông thường được viết là “vạn”, trong tiểu thuyết võ hiệp từng có câu nói “dương danh lập vạn”. Người Bắc Kinh đổi chữ “vạn” thành “oản”, lại phát minh ra “oản nhi”, “đại oản”, có lẽ là bởi vì trong mắt họ, những nhân vật loại này đại đa số đều có chút “thủ đoạn”, hoặc thậm chí là “thủ đoạn sắt đá” chăng!

Ngồi ngang hàng với “oản nhi” chính là “khoản nhi”. “Oản nhi” là người có bản lĩnh, có địa vị, có uy quyền, có danh tiếng, còn “khoản nhi” là người có tiền. “Khoản nhi” cũng là từ có từ trong lịch sử, nghĩa gốc là “cái khung/kiểu cách”. Ví dụ như hồi thứ 44 trong “Hồng Lâu Mộng” từng nói “Hôm nay ở trước mặt những người này, lại giở cái kiểu cách của chủ nhân ra rồi đấy”. Phương ngôn Bắc Kinh mới dùng “khoản nhi” để chỉ những kẻ tài đại khí thô, ngẫm lại cũng rất hợp lý — tiền cũng gọi là khoản, mà kẻ có tiền thì thường cũng hay ra vẻ ta đây. Từ đó suy rộng ra, lại có thêm “đại khoản”, “khoản gia” v.v. Những từ mới này cũng đã trở thành trào lưu lan truyền khắp cả nước, ví dụ như ở Thượng Hải có câu đồng dao mới thế này: “Trai ngoan không đi làm, gái ngoan lấy đại khoản. Đầu heo ba, làm ca đêm; mười ba điểm, trực ba ca.” Xem ra cái thứ tiền bạc này quả thật là một thứ tốt đẹp, đến mức có thể kết nối thông suốt cả hai nơi Kinh - Hợp (Bắc Kinh - Thượng Hải).

Từ lưu hành cả nước còn có từ “kan” (tán gẫu), bao gồm thần khan, hồ khan, khan sơn, khan giá, khan gia. Thực ra chữ “kan” này cũng là cổ dụng kim dùng, nó vốn dĩ đã mang các ý nghĩa như chế giễu trêu chọc, giễu cợt, nói nhảm, tán gẫu buôn chuyện không biên giới không bờ bến. Trong “Vọng Giang Đình” của Quan Hán Khanh có từ “lãng khan”, trong “Tây Sương Ký” của Vương Thực Phủ có từ “hồ khan”, có thể thấy người xưa từ lâu đã biết “kan” rồi. Chỉ có điều chữ “kan” dưới ngòi bút của người xưa không phải là một từ hay ho gì cho cam, giống như cụm từ “khéo ăn khéo nói” chẳng phải là từ ngữ tốt đẹp gì vậy. Người Trung Quốc trong xã hội truyền thống đại đa số đều không có mấy thiện cảm với những kẻ ăn nói giỏi giang hùng biện. Khéo lời khéo tiếng, khua môi múa mép, khoác lác khoe khoang, đều là những từ mang nghĩa miệt thị. Thế nhưng hiện nay thời thế thay đổi rồi. Người Bắc Kinh bây giờ coi việc “kan” là một sự nghiệp để đối đãi. Ở Bắc Kinh, một kẻ ăn nói giỏi giang cực kỳ biết “kan” sẽ nhận được sự tôn trọng phổ biến, ít nhất cũng được hưởng đãi ngộ của một người thợ có một tay nghề sở trường nào đó. Họ được gọi là “khan gia”, còn những nơi chuyên dùng để mọi người phát biểu các loại kiến thức quan điểm, tán gẫu chém gió, ví dụ như các loại hội học thuật, hiệp hội, đoàn thể, salon, thì được gọi là “khan hiệp”.

Người Bắc Kinh còn có thể “kan” ra học vấn, “kan” ra danh tiếng nữa cơ, ví dụ như đoạn văn “Mười tỷ nhân dân tệ chín tỷ khan, còn một tỷ nữa đang phát triển” chính là minh chứng. Trên thực tế, mấy huynh đệ tụ tập lại chém gió một trận tơi bời, khéo lại chém ra được thông tin ý tưởng nào đó không biết chừng. Cho nên có người nói, học vấn ở những nơi khác là do làm ra, học vấn của người Bắc Kinh là do chém gió mà thành, ít nhất thì cũng làm phong phú ngôn ngữ, nâng cao sức biểu đạt của ngôn ngữ. Tại sao từ ngữ lưu hành hiện đại của Bắc Kinh lại nhiều thế? Là do chém gió ra chứ sao!

Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến Bắc Kinh trở thành một trong những nguồn cội sản sinh từ ngữ lưu hành hiện đại. Nguồn cội sản sinh từ ngữ lưu hành hiện đại của Trung Quốc chủ yếu có ba nơi: Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Châu. Thượng Hải và Quảng Châu trở thành nguồn cội sản sinh như vậy là bởi vì cả hai nơi đều từng “mở đầu phong khí”, luân phiên trở thành những người xướng họa cho lối sống mới, mốt thời trang mới. Thượng Hải làm mưa làm gió trong nửa đầu thế kỷ 20, Quảng Châu đi sau vượt lên trong nửa thế kỷ sau. Bắc Kinh trở thành nguồn cội sản sinh như vậy, ngoài việc nó là trung tâm chính trị văn hóa ra, thì còn bởi vì người Bắc Kinh biết chém gió và thích chém gió. Biết chém gió thích chém gió thì sẽ bỏ công sức vào ngôn ngữ, mài giũa suy ngẫm làm sao để chém cho thú vị, chém cho có thần thái, kết quả là hầu như cứ hễ có “sự vật mới mẻ” nào xuất hiện là người Bắc Kinh lại có thể phát minh ra cách gọi tương ứng, mà còn có thể nói ra vừa hình tượng sinh động, vừa giản đơn minh bạch, dễ đọc dễ nhớ. Ví dụ như quan đảo, miêu nị, luyện than, thô ma, chưng lưu thủy nha môn. Chưng lưu thủy nha môn chính là đơn vị còn chẳng có chút dầu mỡ béo bở nào hơn cả nha môn thanh thủy (trong sạch). Nha môn thanh thủy tuy nghèo, nhưng dòng nước ở đó dẫu sao thì ít nhiều vẫn còn chút chất dinh dưỡng. Trong nước cất thì có cái gì chứ? Chẳng có gì sất.

Nhìn cách nói năng câu chữ kìa, bạn không phục người Bắc Kinh cũng không được.

Nơi nào có sức sáng tạo mạnh mẽ thì sự trao đổi chất cũng diễn ra nhanh chóng. Cho dù bạn không muốn thay đổi đi chăng nữa, thì sao có thể chống lại được quy luật “thế giới này thay đổi nhanh thật”? Thế là từ ngữ lưu hành cũng không tránh khỏi việc “sống lại từ cõi chết”. Miễn bàn đến những từ như sát khẩu (mùi vị), đào hoán (tìm kiếm), chuyển ảnh bích nhi (trốn tránh) của nhiều năm trước đây không còn ai nói nữa, ngay cả những từ ngữ vẫn còn lưu hành vào thập niên sáu mươi thế kỷ trước như đề hóa (trộm cắp), thử vị (hèn hạ lén lút), quốc phòng lục (quân phục) cũng chẳng còn mấy ai nói tới nữa. Cái cũ không đi thì cái mới không đến, chúng ta chỉ đành bày tỏ sự đau buồn sâu sắc đối với chúng mà thôi.

Bốn, Từ đầu đến cuối

Những thứ sống lại từ cõi chết không chỉ có từ ngữ, mà còn có cả tiền tố và hậu tố.

Các từ như ấn phẩm, phổ biến tính, tri danh độ, chúng ta đều biết cách sử dụng, nhưng rất ít người biết rằng ba hậu tố phẩm, tính, độ này là do người Nhật Bản phát minh ra. Người Nhật Bản dịch food thành thực phẩm, work thành tác phẩm, production thành sản phẩm, từ đó mới có hậu tố “phẩm”. Dịch possibility thành khả năng tính, importance thành trọng yếu tính, impermeability thành bất thẩm thấu tính, từ đó mới có hậu tố “ tính”. Dịch length thành trường độ, strength thành cường độ, height thành cao độ, speed thành tốc độ, từ đó mới có hậu tố “độ”. Nghĩ lại thì cũng đúng. Phẩm vốn dĩ mang ý nghĩa “chủng loại”; tính vốn dĩ mang ý nghĩa “tính chất”; độ vốn dĩ mang ý nghĩa “độ lượng”. Dùng ở những nơi này rất là thích hợp, thế nên người Trung Quốc cũng đồng tình và muốn ứng dụng, từ đó mới xuất hiện những từ như hiện thành phẩm, tất yếu tính, thấu minh độ v.v.

Phẩm, tính, độ là những hậu tố “sống lại”, còn “hữu” lại là một tiền tố đã “chết đi”. Thời thượng cổ, trước các tên đất đai, tên quốc gia, tên bộ lạc thường hay được thêm một chữ “hữu” vào, ví dụ như Hữu Ngu, Hữu Miêu, Hữu Ân, Hữu Chu, bây giờ chẳng còn mấy ai nói thế nữa. Chỉ có một số ít người khi viết văn mới đem “Minh đại” viết thành “Hữu Minh nhất đại”, khiến rất nhiều người đọc mà không hiểu nổi.

Tiền tố trường sinh bất lão chính là chữ “A”. Dùng chữ “A” làm tiền tố đã bắt đầu xuất hiện từ thời nhà Hán. Có từ dùng trước đại từ nghi vấn, như “A thùy” (ai); có từ dùng trước đại từ nhân xưng, như “A nhĩ” (mày); có từ dùng trước tên ở nhà hoặc thậm chí là tên thật, như “A Man” (Tào Tháo), “A Đẩu” (Lưu Thiện), “A Cung” (Ngu Hội), “A Liên” (Tạ Huệ Liên); lại có từ dùng trước xưng hô, như A Ông, A Bà, A Gia, A Nhung (Nhung ý chỉ em họ). A thùy, a nhĩ bây giờ không ai nói nữa, còn các cách dùng khác thì đều được bảo lưu lại, hơn nữa chủ yếu lưu hành ở các khu vực miền Nam. Trong tiếng Bắc Kinh đã không còn tiền tố “A” này nữa. Ở Bắc Kinh cũng có “A ca”, nhưng đó là để chỉ hoàng tử (ví dụ như Ung Chính chính là Tứ A ca của Khang Hi hoàng đế), hơn nữa chữ “A” đó không đọc thanh âm bằng, mà đọc thanh khứ. Chữ “A” trong các phương ngôn khác ở phía bắc phần lớn cũng chỉ dùng cho cách xưng hô, như “A đại” (cha). Miền Nam (đặc biệt là các vùng phương ngôn Mân, Quảng, Ngô) thì đủ mọi cách dùng đều có. A ca a muội, a công a bà khỏi phải bàn, A Trương A Hoàng (thêm trước họ) và A Minh A Hoa (thêm trước tên) cũng rất phổ biến. Tiếng Quảng Châu còn dùng cho thứ bậc, như “A tam” (những nơi khác thì gọi là “lão tam”). Tiếng Ngô thì ngay cả lời mắng người cũng nói chữ “A”, như a mộc lâm, a ngô noãn. Thông thường nhất, đương nhiên vẫn là dùng cho tên người, ví dụ như “A Q”.

Người miền Nam thích nói chữ “A”, người miền Bắc thích nói chữ “lão”. A Trương A Hoàng, đến miền Bắc chính là Lão Trương Lão Hoàng; A Tam A Sáu, đến miền Bắc chính là Lão Tam Lão Sáu; A Hoa A Minh, đến miền Bắc cũng có thể là Lão Hoa Lão Minh. Bạch Cư Dị từng gọi Nguyên Kỳ là “Lão Nguyên”, Tô Đông Bức thì gọi Văn Dữ Khả là “Lão Khả”, có thể thấy cách gọi “lão” ít nhất đã bắt đầu xuất hiện từ thời nhà Đường. Hồi đó cũng có những cách xưng hô như “lão huynh”, “lão tỷ”, chẳng khác gì so với bây giờ. Ngạn ngữ thời Tống có câu: “Quan tiết bất đáo, chỉ hữu Diêm Lô Lão Bao.” Lão Bao chính là Bao Công. Bao Công không nhận phong bao, Diêm Vương dựa vào sổ sinh tử để câu hồn, có muốn nhận cũng chẳng nhận nổi, cho nên quan tiết (hối lộ) không tới, thì chỉ có Diêm Lô và Lão Bao mà thôi.

Có “lão” thì ắt có “tiểu”. Tiểu cũng là một tiền tố thường dùng. Lão Trương Lão Hoàng, Lão Tam Lão Sáu, Lão Hoa Lão Minh, cũng có thể gọi là Tiểu Trương Tiểu Hoàng, Tiểu Tam Tiểu Sáu, Tiểu Hoa Tiểu Minh. Tô Đông Thác trong lúc gọi Văn Dữ Khả là “Lão Khả”, thì tự xưng là “Tiểu Pha” (Lão Khả năng vi trúc chân thần, Tiểu Pha kim dữ trúc truyền thần). Lão là tiếng tôn kính, tiểu vừa là tiếng khiêm nhường, lại vừa là tiếng âu yếm gọi thân mật. Cho nên Phạm Thành Đại bèn gọi Tô Đông Thác là “Lão Pha” (Khoái độc lão pha thu vọng phú, đại thiên phong nguyệt nhất hào đoan), còn Tôn Ngộ Không thì tự xưng là “Lão Tôn”, bởi vì kẻ này vốn dĩ chưa từng khiêm tốn bao giờ. Ngoại trừ vị công tử này ra, kẻ tự xưng là “lão mưu” thực ra không nhiều lắm, trừ phi là nói đùa, hoặc viết tạp văn.

Tiền tố “lão” cũng có thể dùng cho động vật, như lão thử (chuột), lão hổ, lão nha (quạ - đọc là oa). Trong tiếng Bắc Kinh có rất nhiều cách dùng kỳ lạ với chữ “lão”, hầu như có thể thêm vào tất cả mọi sự vật. Ví dụ như lão dao (tin đồn), lão trai (kẻ ngốc), lão điêu (cần cẩu), lão gia tặc (chim sẻ), lão dương nhi (mặt trời), lão tạc nhi (kẻ cố chấp đầu óc cứng nhắc), lão tị tử (nhiều vô kể). Thú vị nhất là gọi má là “lão quả táo”, gọi miệng là “lão anh đào”, gọi đầu là “lão phòng tử” (cái nhà), gọi bàn chân là “lão nha nha”. Còn như việc gọi kẻ già dặn từng trải là “lão bàng tử”, gọi kẻ lọc lõi sự đời là “lão du điều”, gọi kẻ kiêu ngạo vô lễ là “lão tị yên hồ” (bình thuốc hít), gọi kẻ yếu đuối vô năng là “lão mễ chủ nhi”, thì lại mang rõ rệt mùi vị chế giễu thậm chí là khinh bỉ.

Trong phương ngôn miền Nam cũng có những cách nói tương tự. Ví dụ như người Thượng Hải gọi người đàn bà lớn tuổi xảo quyệt gian giảo là “lão giải” (cua già), gọi người đàn ông lớn tuổi có tác phong không đàng hoàng là “lão giáp ngư” (ba ba già), gọi kẻ cực kỳ thành thạo sành sỏi là “lão quát thái”, gọi kẻ thích khoe khoang là “lão giải giải”. Còn như “lão biểu” trong tiếng Cám, “lão quan” trong tiếng Tương, “lão khách” trong tiếng phương ngôn miền Bắc, thì đều là cách xưng hô tôn kính.

Người được gọi là “lão” chưa chắc đã đều già (ví dụ như “lão ngật đát” trong phương ngôn miền Bắc chính là chỉ người con út trong nhà), người được gọi là “tiểu” chưa chắc đã đều nhỏ (ví dụ như cái gọi là “tiểu thái” - món ăn nhỏ của người Thượng Hải thực ra bao gồm tất cả các món ăn). Gọi người khác là Lão Dương Lão Lý, phần lớn là khách sáo; gọi người khác là Tiểu Triệu Tiểu Vương, nhưng chưa chắc đã là “lên mặt ra vẻ người lớn”, mà cũng có thể là sự thân thiết, ý nghĩa giống như gọi chữ “A”. Tiểu Trương Tiểu Hoàng, Tiểu Tam Tiểu Sáu, Tiểu Hoa Tiểu Minh, lại còn tiểu đệ, tiểu muội, tiểu quỷ, tiểu nữu, tiểu gia hỏa, tiểu bả hí, tiểu bất điểm nhi, tiểu củ cải đầu, đều toát lên cảm giác thân thiết. Cho dù là “tiểu cương pháo” (người trẻ tuổi tính khí thẳng thắn nói năng khá bộc trực) đi chăng nữa, thì cũng mang theo một tầng ý nghĩa yêu chiều âu yếm. Chỉ có “tiểu thư” là một ngoại lệ. “Tiểu thư” vốn dĩ là tiếng tôn kính dùng để gọi con gái nhà quyền quý, bây giờ lại bị biến tấu mang ý nghĩa khác, đến mức mà một số cô gái còn chẳng muốn bị người ta gọi là “tiểu thư” nữa.

Tương tự như vậy, cách xưng hô “đại tỷ” cũng từng có một ý nghĩa đặc định. Nó từng là cách xưng hô vừa tôn trọng vừa thân thiết dành cho phu nhân của các đồng chí lãnh đạo nội bộ trong đội ngũ cách mạng. Xem ra, cho dù là tiền tố đi chăng nữa, thì cũng có nội hàm văn hóa đặc định. Cho nên, người miền Bắc coi trọng lễ nghĩa thì thích gọi là “lão” (lão huynh lão đệ), gọi là “đại” (đại ca đại tỷ); người miền Nam coi trọng tình thân thì thích gọi là “A” (a ca a muội), gọi là “tiểu” (tiểu nột tiểu mao). A ca a muội rõ ràng là thân thiết hơn lão huynh lão muội, cho nên đây cũng là cách xưng hô thường dùng trong các bài ca dao tình yêu miền Nam (A ca a muội tình ý trường), còn trong ca dao tình yêu miền Bắc thì gọi là anh em (Chỉ hận muội đây không thể cùng người đi, chỉ mong ca sớm về nhà ngõ). Ca và muội chỉ là một sự kiện khách quan, không mang màu sắc tình cảm. Cho dù dùng trong ca dao tình yêu đi chăng nữa, thì vẫn là “phát hồ tình, chỉ hồ lễ nghĩa” mà thôi.

Vậy thì, muội ơi em cứ mạnh dạn bước về phía trước!

Năm, Muội ơi em cứ mạnh dạn bước về phía trước

Em gái ở một số khu vực miền Bắc còn gọi là “muội tử” (còn “muội tử” trong tiếng Trường Sa lại mang nghĩa là con gái, giống với “muội oa” trong tiếng Thành Đô). Chữ “tử” và chữ “nhi” cũng là những hậu tố thường dùng. Tuy nhiên người miền Nam rất ít khi dùng “nhi” làm hậu tố, mà thích dùng chữ “tử” hơn. Ví dụ như đứa trẻ, người Hồ Nam gọi là “nhai tử”, người Tứ Xuyên gọi là “oa nhi”, người Vũ Hán lại gọi là “nhai”. Con trai gọi là “nam nhai”, con gái gọi là “nữ nhai” (cũng gọi là “cô nương nhai”), “đứa trẻ này” chính là “cây nhai này”. Tiếng Hồ Bắc và tiếng Tứ Xuyên đều là tiếng Quan thoại Tây Nam, nhưng Hồ Bắc và Hồ Nam trước kia cùng thuộc nước Sở, sự giao lưu cũng nhiều, không thể không chịu một số ảnh hưởng. Cho nên người Hồ Bắc không gọi là “nhai tử”, cũng chẳng gọi là “oa nhi”, dứt khoát chỉ gọi là “nhai”, phát âm cũng gần giống với tiếng Hồ Nam.

Vùng phương ngôn Ngô ngoại trừ người Hàng Châu ra, cũng rất ít khi nói chữ “nhi”. Ví dụ như tiếng Tô Châu chỉ nói “đào tử” (quả đào), không nói “đào nhi”; cũng không nói “tiễn tử” (cái kéo), mà nói “tiễn đao”. Nhưng tiền giấy, vé xe, vé xem phim lại gọi là “phiếu tử”. Có thể thấy chữ “tử” vẫn là hậu tố được vùng phương ngôn Ngô ưa chuộng. Trong tiếng Thượng Hải và tiếng Tô Châu thậm chí còn có cách nói như “kim triêu tử” (hôm nay), “minh triêu tử” (ngày mai). Tuy nhiên thứ mà họ càng ưa chuộng hơn lại là chữ “đầu”, ví dụ như quyên đầu (khăn tay), trạm đầu (bến xe), bị đầu (chăn), táo đầu (bếp lò), dạ đầu (buổi tối), ngoại đầu (bên ngoài), giác lạc đầu (góc độ), lý sương đầu (bên trong). Tiếng Mân và tiếng Khách Gia cũng nói chữ “đầu”. Trong tiếng Khách Gia có thượng trúm đầu ( buổi sáng), hạ trúm đầu (buổi chiều), dạ bô đầu (buổi tối), trong tiếng Phổ Tiên có đỉnh đầu (bên trên), hạ đầu (bên dưới), minh đầu (buổi tối), tảo khởi đầu (buổi sáng). Trong tiếng Mân còn có kiên đầu (bờ vai), tiêu đầu (thương hiệu), hào đầu (số hiệu), vị đầu (chỗ ngồi), chứng đầu (triệu chứng), đởm đầu (gánh). Một số từ ngữ sau khi được thêm chữ “đầu” vào sẽ mang ý nghĩa đặc định, như thái đầu (củ cải), xích đầu (thước tấc/kích thước), môn đầu (ngưỡng cửa/ngưỡng cửa ra vào), xưng đầu (cân lượng), dược đầu (nước thuốc bắc sắc lần đầu).

Tiếng Quảng Châu không dùng chữ “đầu” làm hậu tố, cũng rất ít hoặc thậm chí hoàn toàn không nói cái gọi là “nhi”, cái gọi là “tử”. Trong tiếng Quảng Châu chỉ có đao, tiễn, châm (đũa), hòa (lúa), trúc, diệp, chứ không có đao tử, tiễn tử, khoái tử (đũa), đạo tử (lúa), trúc tử, diệp tử, đương nhiên càng không có đao nhi, tiễn nhi, khoái nhi. Ngược lại trong tiếng Tô Châu thì có “khoái nhi”, trong tiếng Hồ Nam lại có “châm tử”. Trong tiếng Quảng Châu chỉ có chữ “tể”, ví dụ như nam tể, nữ tể, tế lão tể (đứa trẻ), sơ hà tể (trẻ sơ sinh), mã tể (kẻ chạy việc vặt), công tể thư (sách tranh truyện), bao tể phạn (cơm thố đất), v.v. Thực ra tể chính là tể, hơn nữa đọc là tể chứ không đọc là tử, nhưng ý nghĩa lại giống với chữ “tử”. Chữ “tử” có khi mang nghĩa hư, có khi mang nghĩa thực, khi dùng làm hậu tố thì mang nghĩa hư, phải đọc nhẹ tiếng, cho nên “lão tử” (Lão Tử - Lão Đam) không phải là “lão tử” (ông bố); chữ “tể” cũng vậy, phải xem là nghĩa thực hay nghĩa hư, nếu dùng vào chỗ thực, thì chính là “đứa con”, ví dụ như “lưỡng cái tể tam cái nữ” (hai đứa con trai ba đứa con gái). Chữ “tể” mang ý nghĩa “nhỏ”. Trong tiếng Quảng Châu, phàm là thứ gì nhỏ (bao gồm cả việc coi thường) đều gọi là tể, như đả công tể (công nhân làm thuê), cho nên “đao tể” không phải là con dao, mà là “dao nhỏ”. Nếu con dao đó không hề nhỏ, thì chỉ có thể gọi là “đao”, không thể gọi là “đao tử” hay “đao tể”. Tương tự như vậy, kê tể (gà con), thuyền tể (thuyền con) chính là gà con, thuyền con. Còn như bao tể (thố đất), đại khái chính là cái niêu đất nhỏ vậy.

Điều này có phần tương tự với chữ “nhi” trong tiếng Bắc Kinh. Có người cho rằng tiếng Bắc Kinh chính là hễ nói gì cũng mang âm nhi ở phía sau, thực ra điều đó là sai, không phải bất cứ thứ gì trong tiếng Bắc Kinh cũng đều có thể thêm âm nhi vào được cả. Các từ như trường học, công xưởng, nha môn, chính phủ, nhân tạo vệ tinh, ma thiên đại lâu, phía sau những từ này đều không thể thêm âm nhi vào. Phía sau đại mã lộ cũng không được, nhưng có thể nói “tạo loan nhi” (quẹo cua), “sao tiểu đạo nhi” (đi đường tắt). Cửa nhà mình cũng có thể nói thêm âm nhi vào, ví dụ như “đưa đứa trẻ đến nhà chơi, nhận cái cửa nhi đi”. Kể cả chữ “môn” trong môn đạo, môn lộ, biện pháp, khả năng cũng có thể nói như vậy, ví dụ như “hữu môn nhi” (có cửa/có hy vọng), “môn nhi thanh” (nắm rõ trong lòng). Nếu là Chính Dương Môn, Địa An Môn thì chỉ có thể gọi là Tiền Môn, Hậu Môn, không thể gọi là Tiền Môn nhi, Hậu Môn nhi. Ngay cả xe, ngựa, thuyền cũng không thể tùy tiện nhi hóa, tiểu xa nhi (xe con), tiểu mã nhi (ngựa con), tiểu thuyền nhi (thuyền con) thì được, còn đại xa, đại mã, đại thuyền thì không thể thêm chữ nhi vào. Người lớn đương nhiên cũng không thể gọi là đại nhân nhi, trừ phi là “tiểu đại nhân nhi” (trẻ con mà ra vẻ người lớn).

Nói cách khác, chữ “nhi” chỉ có thể dùng ở những đồ vật nhỏ, sự vật nhỏ, người nhỏ mà thôi, cho nên thường mang theo thành phần âu yếm thân thiết. Ví dụ như thân tử cốt nhi (thân thể cốt cách), nhãn lực kính nhi (sức quan sát/sự lanh lợi) vân vân. “Tiểu tiểu tử nhi, tọa môn đôn nhi, khốc khốc đề đề yếu tức phụ nhi. Yếu tức phụ nhi, can sạ sự nhi? Điểm đăng, thuyết thoại nhi; xuy đăng, tố bạn nhi; minh nhi tảo thần sơ tiểu biện nhi.” Bài đồng dao này đã thể hiện rất rõ cái vị của thứ mang chữ “nhi” là như thế nào.

Chữ “tể” trong tiếng Quảng Châu và tiếng Mân cũng mang mùi vị như vậy. Ví dụ như “nhất điểm tể” trong tiếng Mân chính là “nhất điểm nhi” (một chút), “nhất ti ti tể” trong tiếng Mân chính là “nhất ti ti nhi” (một chút xíu), “nhất phiến tể” trong tiếng Mân chính là “nhất tiểu phiến nhi” (một miếng nhỏ), “nhất oản tể” trong tiếng Mân chính là “nhất tiểu oản nhi” (một bát nhỏ). Tuy nhiên chữ “tể” trong tiếng Mân không phải là “tể” (đứa con) cũng không phải là “tử”, mà là “cật”. Chữ “cật” này cũng có thể viết là “nột”. Chữ nột và chữ cật đều chỉ trẻ em, nhưng nói chung, cật chỉ con trai, nột chỉ con gái, hoặc phân loại rạch ròi gọi là “nam tiểu cật”, “nữ tiểu nột”. Cật là phương ngôn Mân, nột là phương ngôn Ngô. Tiếng Ngô cho dù có viết chữ “cật” này đi chăng nữa thì cũng đọc là “nột”. Hơn nữa tiếng Ngô cũng không dùng chữ “cật” làm hậu tố, mà dùng chữ “đầu”. Nếu dùng cho con người, thì phần lớn mang ý nghĩa yêu thương cưng chiều, như tiểu quỷ đầu, mao mao đầu, nột nột đầu. Người Thượng Hải còn hay thêm chữ “đầu” vào phía sau tên của những đứa trẻ, dùng làm tên cúng cơm, tên gọi yêu, biệt hiệu, ví dụ như một đứa trẻ tên là Ba Ba nào đó sẽ được gọi là “Ba Ba đầu”, đây đều là những cách nói mà miền Bắc không có.

Thực ra tiếng Ngô vốn dĩ cũng nói chữ “nhi”. Ít nhất là vào thời nhà Đường, phương ngôn vùng Tô - Thượng Hải vẫn chiếm ưu thế là các từ hậu tố nhi. Các từ như nhân nhi, khẩu nhi, tâm nhi, môn nhi, lang nhi, tỷ nhi, miêu nhi, cẩu nhi, bình nhi, câu nhi đều có cả, còn hiện nay thì chỉ còn sót lại mỗi “cố nhi” và “khoái nhi” (đôi đũa) mà thôi. Tương tự như vậy, việc dùng chữ “đầu” làm hậu tố cũng đã có từ rất lâu đời, hơn nữa lại vô cùng phổ biến, như tiền đầu, hậu đầu, niên đầu, nhật đầu, niệm đầu, tưởng đầu, mã đầu, sừ đầu (cái cuốc), thạch đầu, mộc đầu, cốt đầu, thiệt đầu (cái lưỡi), chuẩn đầu, điềm đầu, miêu đầu v.v. Nhưng các từ như “tọa đầu”, “phòng đầu” này, mặc dù trong “Thủy Hử”, “Tây Sương Ký” đều có cả, nhưng hiện nay lại chủ yếu lưu hành ở vùng phương ngôn Ngô. Tiên sinh Vương Lực từng nói, “đầu” với tư cách là hậu tố, bắt đầu xuất hiện từ thời Nam Bắc Triều (“Hán ngữ sử cảo”), mà vương thất Nam Bắc Triều lại ở Giang Nam. Không biết có phải vì nguyên nhân này hay không mà tiếng Ngô lại càng ưa chuộng nói chữ “đầu” hơn một chút.

Chữ nhi và chữ tử cũng vậy. Việc dùng chữ “tử” làm hậu tố đã bắt đầu từ sau thời Ngụy Tấn. Các từ như hán tử, độc tử, chủng tử, nhật tử đã xuất hiện trong các tác phẩm thời Nam Bắc Triều. Sau thời nhà Đường lại càng nhiều hơn, giải tử (quả cà), đậu tử (hạt đậu), yến tử (chim én), tụng tử (tay áo), mạo tử (cái mũ), áo tử (áo bông ngắn), phi tử, nương tử, lại còn diện tử (mặt mũi), chẳng khác gì so với bây giờ. Việc dùng chữ “nhi” làm hậu tố thì muộn hơn mãi cho đến thời nhà Đường, ví dụ như “Đả khởi hoàng oanh nhi, mạc giáo chi thượng đề” (Đánh thức chim hoàng oanh dậy, chớ để hót trên cành). Tuy nhiên chữ “nhi” được dùng phía sau chim muông cá côn trùng hồi đó phần lớn là để chỉ những con non mới sinh, như nga nhi, áp nhi, tàm nhi. Cho dù có là hậu tố đi chăng nữa, thì cũng không nhất định phải đọc thành âm nhẹ. Sau thời nhà Tống, mới xuất hiện các từ như xa nhi, thuyền nhi, thần nhi, hồ lô nhi, danh từ lúc đó mới bắt đầu “nhi hóa”. Nhưng vào lúc này, việc người Hán Trung Nguyên ồ ạt di cư xuống miền Nam Mân, Quảng, Cảng, kiến lập phương ngôn mới đã trở thành lịch sử, cục diện sáu đại phương ngôn miền Nam đã hình thành, chẳng còn ai làm “nhi hoàng đế” nữa rồi.

Sáu, Mới và cũ

Nói chung, với tư cách là hậu tố, “nhi” và “tử” có thể hoán đổi cho nhau. Nhưng sau khi hoán đổi rồi thì cảm giác ngữ nghĩa sẽ khác đi. Ví dụ như miêu nhi và miêu tử, thỏ nhi và thỏ tử, lão đầu nhi và lão đầu tử, không hề giống nhau. Cũng có những từ không thể hoán đổi, như hoa nhi, thảo nhi, kiểm đản nhi (gò má). Bởi vì chữ “nhi” có thể phát triển thành tiếng gọi âu yếm, cũng có thể biểu thị sự chế giễu hoặc mỉa mai nhẹ, ví dụ như “khoản nhi”, “oản nhi”, “tiểu đại nhân nhi”, còn chữ “tử” thì không được. Hơn nữa, đổi thành chữ “tử” thì ý nghĩa cũng thay đổi theo. Ví dụ như “khoản tử” chính là tiền bạc, không thể dùng để chỉ những kẻ có tiền (khoản nhi) đó được.

Tiếng Quảng Châu và tiếng Mân không có hậu tố “nhi”, liền dùng chữ “tể” để biểu thị. Tiếng Ngô không thích nói “nhi” thì nói “đầu”. Tể là một chữ trong phương ngôn miền Nam. Trong “Thuyết văn giải tự” cũng có chữ “tể”, nhưng đó là mang ý nghĩa có thể, cáng đáng nổi. Cũng không đọc là tể, mà đọc là tư. Chữ “đầu” đại khái nguyên thủy cũng là một chữ trong phương ngôn miền Nam. Tiên sinh Vương Lực từng nói trước thời Chiến Quốc không có chữ “đầu”, nhã ngôn Trung Nguyên gọi “đầu” là “thủ” (mãi về sau miền Bắc vẫn gọi là “thủ cấp”), chữ “đầu” có lẽ là phương ngôn đã gia nhập vào tiếng phổ thông (“Hán ngữ sử cảo”). Trong các điển tịch thời Tiên Tần, người đầu tiên sử dụng chữ “đầu” chính là “Mặc Tử” và “Trang Tử”. Mặc Tử, Trang Tử bao gồm cả các môn đồ của họ đều là người miền Nam, cho nên tôi hoài nghi chữ “đầu” sớm nhất cũng là tiếng miền Nam.

Trong tiếng miền Nam có không ít từ cổ văn. Ví dụ như tiếng Mân Nam hiện nay vẫn gọi “mặt” (kiểm) là “diện”, gọi “mắt” (nhãn) là “mục”. Đây là một cách nói rất cổ xưa. Trước thời Chiến Quốc không có chữ “nhãn”, sau thời nhà Hán mới có, hơn nữa còn là để chỉ tròng mắt, tương đương với chữ “trinh”. Còn chữ “lý/kiểm” thì mãi cho đến thế kỷ thứ 6 sau Công nguyên mới xuất hiện, hơn nữa cũng chỉ dùng để chỉ nơi bôi phấn hồng, cho nên có thể nói “song kiểm”, “lưỡng kiểm”, mang nghĩa là “hai bên má”. Nếu mặt và diện giống nhau, vậy thì một con người chỉ có thể có một cái mặt, làm gì có chuyện có hai cái mặt? Chẳng phải sẽ thành “kẻ hai mặt” (lưỡng diện phái) hay sao? Mặt và diện, mắt và mục, vốn dĩ không hề tương đương, người Mân Nam kiên quyết không chịu mơ hồ, kiên định gọi sắc mặt là “diện sắc”, tròng mắt là “mục nhân”.

Diện biến thành kiểm, mục biến thành nhãn, vẫn chưa tính là “mặt mày hoàn toàn thay đổi” (diện mục toàn phi). Những từ ngữ bị lệch nghĩa, hoặc khen chê trái ngược nhau cũng có rất nhiều, ví dụ như từ “hạ hải” (xuống biển) chính là một ví dụ. Hạ hải vốn dĩ chỉ việc bị ép buộc hoặc tự nguyện hành nghề “hệ tiện nghiệp” hoặc công việc trong thế giới ngầm nào đó, tỷ như đi làm kỹ nữ, hải tặc, gia nhập băng nhóm lưu manh v/v. Chỉ có điều, nói chung, thư sinh làm cướp gọi là “lạc thảo”, dân phụ làm kỹ nữ thì gọi là “hạ hải”. Có lẽ chính vì con nhà lành sa chân lỡ bước thành kỹ nữ gọi là “hạ hải”, cho nên kỹ nữ hoàn lương trong tiếng Quảng Châu gọi là “mai nhai” (cập bến). Trong xã hội cũ, địa vị của đào kép (nghệ sĩ) cũng chẳng cao hơn kỹ nữ là bao, họ không được gọi là “diễn viên” càng không được gọi là “minh tinh”, mà gọi là “hí tử” (con hát). Người yêu thích kịch nghệ, bản thân cũng diễn xuất cho vui, thì gọi là “phiêu hữu”. Hí tử đã bị coi là đồng nhất với kỹ nữ, vậy thì phiêu hữu tham gia biểu diễn mang tính doanh lợi, hoặc từ nghiệp dư chuyển thành chuyên nghiệp, liền cũng bị gọi là “hạ hải”. Nếu vẫn bảo lưu thân phận nghiệp dư, cũng không dựa vào việc diễn kịch để kiếm tiền, thì gọi là “ngoạn phiếu” (chơi vé). Hiển nhiên, hạ hải và ngoạn phiếu, sự khác biệt nằm ở một chữ “tiền”, mà cán bộ cơ quan, giáo sư đại học vì sinh kế bức bách, hoặc để “làm giàu trước”, từ bỏ chức vị quan lại hoặc chuyên môn của mình đi kinh doanh, thì ít nhiều cũng mang chút mùi vị “ép Lương làm kỹ nữ”, đương nhiên cũng có thể gọi là “hạ hải” vậy.

Thế nhưng thời thế đã khác xưa rồi, trước kia “hạ hải” nghe chẳng mấy vẻ vang, bây giờ “hạ hải” lại cực kỳ vinh quang, cũng chẳng có ai đem nó liên tưởng đến chuyện kỹ nữ gì sảng nữa, cùng lắm thì chỉ liên tưởng đến phiêu hữu mà thôi. Trên thực tế rất nhiều người “hạ hải”, lúc bắt đầu cũng chẳng qua chỉ là “ngo chơi vé”, chơi hồi hóa thành thật luôn, bởi vì “ngo chơi vé” chỉ có thể làm “mã tể” (đàn em), “hạ hải” mới có thể làm “lão bản” (ông chủ). “Mã tể” là tiếng Quảng Châu, vốn dĩ chỉ kẻ đánh thuê, bảo tiêu, bây giờ còn chỉ kẻ bám gót, tay sai, hoặc kẻ bận rộn bôn ba hiệu lực phục vụ cho ông chủ. Kẻ có chút bản lĩnh đều không cam tâm làm “mã tể”, thế là bèn “hạ hải”.

Thực ra không "xuống biển" cũng có thể làm "ông chủ", bởi vì từ "ông chủ" này cũng đã xảy ra thay đổi. Trước kia, những người được gọi là "ông chủ" là hai loại người: một là chủ doanh nghiệp tư nhân, loại kia là những "đại gia" trong gánh hát, bọn họ thường cũng là chủ gánh hát. Sau khi nước Trung Hoa mới được thành lập, nhà xưởng cửa hàng gì đó không còn là tư sở nữa, nghệ nhân cũng không cần phải bôn ba giang hồ nữa, chẳng còn mấy ai là "ông chủ", tất cả đều là "đồng chí". Người có thế lực cũng không phải "ông chủ", mà là "sư phụ". Từ "ông chủ" từ đó cũng biến mất không dấu vết.

Thế nhưng ngôn ngữ thay đổi theo sự thay đổi của đời sống xã hội. Những thứ đã "chết đi" cũng có thể "sống lại". Hiện nay, không chỉ chủ doanh nghiệp tư nhân là "ông chủ", mà ngay cả lãnh đạo đơn vị và giảng viên hướng dẫn nghiên cứu sinh cũng được gọi là "ông chủ". Còn "sư phụ" và "đồng chí" thì gần như đã trở thành hoa vàng trước ngõ. Ít nhất là ở khu vực ven biển Đông Nam, đã rất ít người sử dụng.

Nhắc đến "sư phụ" và "đồng chí" thì đây cũng là những từ cũ. ("Cốc Lương Truyện" viết: "Không gần gũi sư phụ, là tội của cha." Còn "Hậu Hán Thư" lại viết: "Người giao du cùng, ắt phải là đồng chí.") Cái gọi là "sư - sư phụ", chính là người dạy tri thức, dạy nghề nghiệp, dạy bản lĩnh, còn "Đồng chí - đồng chí" chính là những người cùng chí hướng. Điểm này thì xưa nay vẫn vậy, thế nhưng trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", có được gọi là "sư phụ" hay không, có được gọi là "đồng chí" hay không, lại là chuyện cực kỳ quan trọng. Ngưu quỷ xà thần, phái tư bản đều không có tư cách được gọi là "sư phụ", gọi là "đồng chí". Hồi đó, những kẻ này đều mong mỏi có người gọi mình một tiếng như vậy, sao bây giờ lại chẳng có ai thèm màng tới nữa rồi?

Xem ra, ngôn ngữ, đặc biệt là các từ ngữ thịnh hành, cũng có chút giống như thời trang, có lúc "hợp thời", cũng có lúc "lỗi mốt". Sông có khúc, người có lúc, chẳng có gì là lạ cả.