Cuốn sách nhỏ đặt trước mặt độc giả đây cơ bản là nói về lịch sử. Nó có chút ít duyên nợ với chuyên mục "Bách gia giảng đàn" của Kênh Khoa học Giáo dục thuộc Đài Truyền hình Trung ương, bởi vì một phần nội dung đã từng được giảng ở đó.
Ai cũng biết, "Bách gia giảng đàn" là một chuyên mục mang tính học thuật, đặc biệt sở trường về kể chuyện lịch sử. Chương trình dạng này không dễ làm chút nào. Làm tốt thì đương nhiên là "song thắng" (học thuật mở rộng được phạm vi truyền bá, truyền hình nâng cao được tầm vóc văn hóa), còn làm hỏng thì lại là "song thua" (học thuật đánh mất phẩm chất vốn có, truyền hình đánh mất lượng lớn khán giả). Đây là lý do khiến nhiều học giả và đài truyền hình không dám tùy tiện dấn thân vào việc này: họ sợ bỏ công sức mà không được lòng người, cuối cùng rơi vào cảnh giống như Trư Bát Giới soi gương ── bên trong hay bên ngoài đều không phải con người.
Thế nhưng, đạo diễn của "Bách gia giảng đàn" lại nói với tôi rằng, tỷ suất người xem của họ không hề thấp, cao có thể đạt trên không phẩy năm phần trăm, thấp một chút cũng có không phẩy một phần trăm. Tỷ suất người xem không phẩy năm phần trăm là một khái niệm như thế nào? Nói một cách nôm na, chính là trung bình có năm phần nghìn chiếc ti vi đã chọn kênh này. Đương nhiên, số lượng bật sang kênh này thì nhiều hơn, còn khóa chặt ở kênh thì ít hơn một chút, cho nên mới gọi là "trung bình". Trung Quốc là một quốc gia lớn về dân số. Chiếu theo tỷ lệ này để suy toán, số người xem sẽ là một con số thiên văn.
Đương nhiên, không thể tính toán theo cách đó, sự giải thích về tỷ suất người xem ở phía trước cũng không hoàn toàn chính xác. Nhưng nếu nói là có rất nhiều người đang xem, thì quả thực không sai. Điều này thật kỳ lạ. Các triều đại trong lịch sử Trung Quốc, triều đại gần nhất là nhà Thanh, cách chúng ta ít nhất cũng đã trăm năm, những triều đại xa xôi thì lại càng không cần phải bàn tới. Ân oán thị phi xa xôi nhường ấy, can dính gì đến chúng ta, sao lại có nhiều người quan tâm đến vậy?
Cũng chỉ có một lời giải thích: Lịch sử không thể lãng quên.
Quả thực, lịch sử luôn khiến người ta vương vấn, và cũng không thể không khiến người ta vương vấn. Đúng như Karl Marx đã nói, con người không thể tùy tâm sở dục mà sáng tạo ra lịch sử của chính mình. Họ chỉ có thể tiến hành sáng tạo "trong những điều kiện trực tiếp gặp phải, đã có sẵn và được kế thừa từ quá khứ". Cứ như vậy, ai hiểu về lịch sử một cách sâu sắc và thấu triệt hơn, người đó càng có nhiều khả năng thành công. Ngược lại, nếu chỉ giới hạn tư tưởng và tầm nhìn trong hiện tại, vậy e rằng ngay cả hiện tại anh ta cũng không tài nào nắm bắt nổi. Quốc gia là vậy, cá nhân cũng thế. Trên thực tế, thời đại vĩ đại nhất định phải có cảm giác lịch sử, nhân vật vĩ đại cũng nhất định phải có cảm giác lịch sử. Chỉ có những thời đại tầm thường mới có cái nhìn cận thị, và cũng chỉ có những kẻ tầm thường đó mới coi thường lịch sử. Huống chi bản thân lịch sử vốn dĩ là một vở kịch lớn liên hoàn, có nhân vật, có câu chuyện, có tình tiết, có hành động, có sự hồi hộp, có cao trào, tràn ngập tính kịch, sao có thể không khiến người ta hứng thú dạt dào cho được?
Thế là xuất hiện đủ loại cách nói và nhiều kiểu giải thích về lịch sử.
Thông thường nhất là "chính thuyết", ví dụ như "Tam quốc chí" và "Đại Đường Tây vực ký"; thịnh hành nhất là "hí thuyết", ví dụ như "Tam quốc diễn nghĩa" và "Tây du ký". "Tam quốc diễn nghĩa" có phải là "hí thuyết" không? Phải. Bởi vì nó không chỉ "diễn nghĩa" (phát huy), mà còn "diễn biến" (xuyên tạc). Cho dù thái độ của nó có nghiêm túc đi chăng nữa, không phải là "hí thuyết", thì cũng có thành phần bóp méo biên tạo, chính là "chính thuyết" cộng với "ngụy thuyết", thậm chí là "hồ thuyết". Có điều "Tam quốc diễn nghĩa" vẫn chỉ là "lệch tông", còn "Tây du ký" thì đã "vượt quá giới hạn", đành phải gọi là "đại thoại". Bây giờ chúng ta đều biết "Đại thoại Tây du" đã "đại thoại" "Tây du ký", rất ít người nghĩ rằng "Tây du ký" mới chính là ông tổ của "đại thoại"! Nhưng "Tây du ký" thì không có vấn đề gì, bởi vì ai cũng biết đó là thần thoại. "Tam quốc diễn nghĩa" thì lại khác, rất nhiều người coi nó là lịch sử để xem, thậm chí còn tưởng rằng đó chính là lịch sử. Xét theo ý nghĩa này, "Tam quốc diễn nghĩa" chính là "Đại thoại Tam quốc" mà không mang tên "Đại thoại Tam quốc".
Xem ra, lời của tiểu thuyết gia thì không thể tin cậy được, đáng tin cậy hơn một chút là lời của nhà sử học. Tỷ suất người xem của "Bách gia giảng đàn" cao như vậy, chính là vì ai nấy đều muốn biết chân tướng lịch sử, mặc dù cái gọi là "chính sử" cũng khó tránh khỏi việc pha trộn giữa sự thật và tin đồn.
Thế nhưng, những người thực sự tĩnh tâm đọc tư liệu lịch sử lại vô cùng hiếm hoi, sức ảnh hưởng và lượng độc giả của "chính thuyết", so với "hí thuyết" và "đại thoại", cũng hoàn lắm "không thể so sánh nổi". Tại sao vậy? Bởi vì loại sau thì hay, loại trước thì khó hiểu; loại sau thì thú vị, loại trước thì nhạt nhẽo. Sự thật thì không hay, cái hay thì không có thật, muốn thỏa mãn sự thích thú thì khó lòng tránh khỏi việc "bị lừa gạt", muốn làm rõ chân tướng thì bắt buộc phải "cắn răng chịu đựng". Đây là sự mâu thuẫn, độc giả do đó cũng rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan, cho nên cần phải có một cách giải quyết. Cách giải quyết này, theo tôi chính là "thú thuyết". Cái gọi là "thú thuyết", chính là lấy lịch sử làm cốt lõi, lấy văn học làm bề ngoài, vừa có chân tướng lịch sử, lại vừa có hương vị văn học. Điều này đương nhiên rất khó, nhưng không phải là không thể làm được, cuốn sách "Vạn lịch thập ngũ niên" của tiên sinh Hoàng Nhân Vũ chính là một điển hình.
Thú thuyết vốn không hề dễ dàng. Trước tiên tác giả phải là người thú vị, tiếp theo phải có tu dưỡng văn học. Cái gọi là "có tu dưỡng văn học", không đồng nghĩa với việc nhất định phải đọc bao nhiêu tác phẩm kinh điển nổi tiếng, lại càng không đồng nghĩa với việc có học lịch, học vị, chức danh và danh hiệu cao bao nhiêu, đương nhiên cũng không đồng nghĩa với việc nhất định phải tốt nghiệp khoa Trung văn, mà là phải có cảm giác văn học. Đây là một năng lực trải nghiệm, năng lực thưởng thức, năng lực nắm bắt âm hưởng. Không có năng lực này, dẫu đọc nhiều sách đến mấy cũng vô ích.
Người có cảm giác văn học nhìn chung cũng đều có cảm giác lịch sử. Bởi vì văn học là học về con người, sử học cũng là học về con người. Không có con người, sẽ không có lịch sử, cũng sẽ không có văn học. Cho nên, muốn thấu hiểu lịch sử, bắt buộc phải thấu triệt nhân tính. Lịch sử là thứ không thể khôi phục nguyên trạng. Cùng lắm bạn chỉ có thể nhìn thấy một cách vụn vặt dăm ba viên gạch ngói thời Tần nhà Hán, mơ hồ nghe được tiếng trống chiêng vang dội. Thế nhưng nhân tính lại thông suốt với nhau, giống như vòm trời ngày nay, chính là bầu trời đầy sao của thuở nào. Trăng thời Tần quan ải thời Hán. Cửa ải thời Hán (điều kiện lịch sử) có lẽ đã tan thành mây khói, nhưng ánh trăng thời Tần (nhân tính chung) nào có biến mất bao giờ? Cho nên nghiên cứu lịch sử hay kể chuyện lịch sử, đều bắt buộc phải "lấy con người làm gốc", lấy tâm lý văn hóa của dân tộc làm cốt lõi. Lấy con người làm gốc, lịch sử mới có ý nghĩa. Lấy tâm lý văn hóa của dân tộc làm cốt lõi, từng sự kiện lịch sử và nhân vật lịch sử mới có thể trở nên sống động ngay trước mắt chúng ta. Những câu chuyện và sinh mệnh sống động này sẽ thúc đẩy chúng ta kiểm điểm lại lịch sử, kiểm điểm lại xã hội, kiểm điểm lại nhân sinh, kiểm điểm lại chính mình, và thế là trong sự thú vị đã có sẵn trí tuệ.
Đến đây thì không chỉ là "thú thuyết", mà còn là "diệu thuyết". Thú thuyết không có tư tưởng chẳng khác nào nước giải khát đựng trong lon nhôm, diệu thuyết có tư tưởng mới chính là rượu ngon. Lịch sử và rượu vốn dĩ từ lâu đã có chút gắn kết, ví dụ như "Hán thư nhắm rượu", "Thanh mai nấu rượu". Cho nên, lịch sử cũng có thể dùng để ủ thành rượu. Cuốn sách này không dám nhận là một vò rượu ngon, nhưng chỉ cần không làm thành giấm chua, thì cũng đã là tạ ơn trời đất rồi.
Các bài viết được thu thập trong cuốn sách này được viết ngắt quãng trong mấy năm trời, có bài đã được đăng, có bài chưa. Lần này gom lại xuất bản thành tập, hoàn toàn nhờ vào sự đôn đốc và ủng hộ nhiều lần của tiên sinh Tiêu Quan Hồng, nhân đây xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất!
Dịch Trung Thiên
Ngày 18 tháng 4 năm 2005
