Thế nhưng sự đồng thuận về văn hóa lại vượt qua cả thời gian và không gian, vả lại, càng ở nơi đất khách quê người, người ta lại càng da diết nhớ về cố thổ. Người Khách Gia từ vùng Trung Nguyên phương bắc trôi dạt đến chốn man hoang phương nam, tuy cũng phải "nhập gia tùy tục", nhưng quyết không dễ dàng thỏa hiệp. Ngược lại, hễ có cơ hội, họ sẽ ngoan cường gìn giữ phong tục tập quán và thói quen ngôn ngữ độc đáo của riêng mình.

1. Anh hùng và mỹ nhân

Trong sáu phương ngôn lớn ở phương nam, có tư cách lâu đời nhất chính là tiếng Ngô.

Nghe nói tiếng Ngô đã có hơn ba nghìn năm lịch sử. Nó có thể truy nguyên từ một cuộc đại di dân vào cuối đời nhà Thương, cuộc di dân này do Thái Bá và Trọng Ung dẫn đầu. Thái Bá và Trọng Ung là con trai của Chu Thái Vương Cổ Công Đản Phụ. Cổ Công Đản Phụ có cả thảy ba người con trai: con cả Thái Bá, con thứ Trọng Ung, con út Quý Lịch. Thường thì làm cha hay có chút thiên vị, thường thương xót đứa con út hơn, lại đặc biệt yêu quý con trai của Quý Lịch là Cơ Xương, tức là Chu Văn Vương sau này. Thái Bá và Trọng Ung vừa nhìn là biết mình hết hy vọng, bèn dẫn tộc nhân chạy đi mất tăm mất tích, trong sách sử gọi hành động này là "nhượng hiền". Nhưng nếu đã là nhường ngôi cho người hiền, thì tự mình trốn đi là được, cớ sao phải mang hết tướng mạnh binh tinh dưới trướng theo cùng? Lại cớ sao đến cả y phục của tộc Chu cũng không thèm mặc nữa, "cắt tóc xăm mình", làm ra vẻ "người dã man", công khai bày ra tư thế bất hợp tác? Rõ ràng là đã trở mặt với cả cha già lẫn em trai, chưa biết chừng còn là bị đánh cho chạy trốn. Dù sao thì "đánh không lại thì chạy về phương nam" cũng là truyền thống vẻ vang được sáng lập từ thời Viêm Hoàng, chẳng có gì hiếm lạ, cũng chẳng có gì không thỏa đáng.

Có điều, chuyến chạy trốn này của Thái Bá và Trọng Ung quả thực đã chạy rất xa, từ Kỳ Sơn của Thiểm Tây chạy thẳng một mạch tới dải Tô Châu, Vô Tích, Thường Châu của Giang Tô, bấy giờ mới đứng vững gót chân, xưng hiệu là "Câu Ngô". Vùng Giang Nam này, hiện nay trù phú giàu có bậc nhất, nhưng năm xưa lại là đất man hoang, gọi là "Kinh Man". Dân di cư kỳ thực cũng đã có từ sớm, ở vùng Thiệu Hưng, Chư Kỵ là miêu duệ của Hạ Vũ, tương truyền do Hạ Vương Thiếu Khang phái đến để trông coi lăng mộ cho Đại Vũ, gọi là "Ư Việt". Tập tục của họ cũng là "cắt tóc xăm mình", hoặc "xõa tóc xăm mình", đại khái vẫn giữ lại phong mạo nguyên thủy của thời nhà Hạ, còn tổ tiên thì vốn là tộc Khương ở Trung Nguyên. Tổ tiên của bọn Thái Bá và Trọng Ung cũng là tộc Khương ở Trung Nguyên, cũng "cắt tóc xăm mình", đây đúng thật là "năm trăm năm trước vốn cùng một nhà".

Đáng tiếc là ngay cả anh em ruột thịt ngày nay còn khó tránh khỏi tai họa nơi nội bộ, huống chi cái danh cùng một nhà từ năm trăm năm trước thì dựa dẫm vào đâu cho đặng? Thế nên "Câu Ngô" đến sau và "Ư Việt" tới trước cũng không tránh khỏi cảnh binh đao tương tàn, trai cò tranh chấp. Chiến tranh giữa Ngô và Việt chẳng biết đã đánh nhau bao nhiêu năm ròng, rốt cuộc đánh ra một câu chuyện "nếm mật nằm gai". Tuy nhiên, văn hóa của hai tộc Ngô Việt rốt cuộc vẫn có rất nhiều điểm tương thông, đúng như câu "giao thông tiếp giáp, tập tục giống nhau, ngôn ngữ tương thông", huống chi đôi khi cũng có lúc cần phải hợp tác? Đúng như Tôn Tử Binh Pháp đã nói: "Người Ngô và người Việt ghét nhau, nhưng khi cùng đi chung một chiếc thuyền qua sông mà gặp gió bão, thì cứu giúp lẫn nhau chẳng khác nào tay trái tay phải." (Thành ngữ "đồng chu cộng tế" chính là bắt nguồn từ đây.) Tóm lại, sự qua lại giao hảo giữa hai nước Ngô Việt là rất nhiều. Bất kể là chiến hay hòa, rốt cuộc vẫn phải câu thông, cũng phải dung hợp, đôi bên đều sẽ ảnh hưởng lẫn nhau. Thế là "quốc ngữ" của hai nước Ngô Việt đã trở thành nguyên mẫu cho tiếng Ngô ngày nay. Cho đến tận bây giờ, ngoại trừ dải Ninh Trấn đã "thất thủ rơi vào tay giặc", thì khu vực phương ngôn tiếng Ngô về cơ bản cũng chính là địa bàn của hai nước Ngô Việt năm xưa.

Đại diện cho tiếng Ngô là tiếng Tô Châu. Tiếng Tô Châu còn được xưng tụng là "Ngô nùng nhuyễn ngữ", "nùng" là từ ngữ mang tính tiêu biểu của tiếng Ngô. Người Ngô tự xưng là "ngã nùng" (tôi), gọi người khác là "tha nùng", "cừ nùng", "cá nùng", hiện nay thì gọi "anh/chị" là "nùng", tóm lại bất kể là ai thì cũng đều là "nùng", cho nên mới gọi là "Ngô nùng". Thế nhưng có "nùng" thì có "nùng" thật, chứ "nhuyễn" (mềm mại) thì chưa chắc, tiếng Ninh Ba đâu có mềm, vì thế mới có câu nói "Thà nghe người Tô Châu cãi cọ, còn hơn nghe người Ninh Ba trò chuyện". Trên thực tế, người Ngô và người Việt thuở ban đầu đều chuộng võ hiếu chiến. Câu vàng vua Ngô, kiếm báu vua Việt, người Ngô lại càng là những chuyên gia chế tạo binh khí. Thời Xuân Thu, những binh khí tốt nhất đều được rèn đúc từ trong các xưởng quân khí của nước Ngô. Nào là Ngô qua, Ngô câu, Ngô can, thảy đều như vậy. Trong "Sở Từ" có viết: "Cầm Ngô qua chừ khoác giáp tê, xe đan xen chừ đoản binh giáp lá cà." ("Quốc Thương") Có thể nói đó là sự khắc họa chân thực nơi chiến trường thời bấy giờ. Chẳng trách Ngũ Tử Tư muốn báo thù rửa hận giết Sở Vương, không tìm ai khác mà nhất định phải đến nước Ngô để mượn binh. "Sở Vương chuộng eo thon, trong cung nhiều kẻ chết đói; Ngô Vương chuộng kiếm thuật, người trong nước lắm vết đao thương." Phong khí tập tục đã như thế, tiếng Ngô làm sao mà mềm cho nổi?

Nước Ngô sinh ra binh khí, cũng sinh ra tơ lụa; sinh ra anh hùng, cũng sinh ra mỹ nữ. Tơ lụa nước Ngô gọi là Ngô giảo, mỹ nữ nước Ngô gọi là Ngô oa, cũng gọi là Ngô cơ, Ngô nương. Nước Việt cũng sinh ra mỹ nữ, gọi là Việt diễm. "Ngô oa cùng Việt diễm, yểu điệu khoe phấn hồng" (Lý Bạch), khiến cho người Ngô và người Việt đều có phần chí khí anh hùng ngắn ngủi, tình cảm nam nữ dằng dặc, nước Ngô cũng bị gián điệp mỹ nhân do nước Việt phái tới làm cho khuynh đảo lật nhào. Huống hồ người Việt còn rất giỏi nguyền rủa, thuật cấm chú của họ được gọi là "Việt phương", đám phù thủy nước Việt như Việt vu, Việt chúc cũng khiến người ta nghe thấy là biến sắc khiếp đảm, nước Ngô sao có thể không vong?

Thế nhưng về sau nước Việt lại bị nước Sở tiêu diệt. Hơn nữa phương nam trước nay vốn chẳng bao giờ đánh lại phương bắc. Dù là Ngô, là Việt hay là Sở, cuối cùng đều bị nước Tần hùng mạnh từ phương bắc tới thôn tính thống nhất, cái mạnh của phương nam đã trở thành dê nằm dưới lưỡi đao của phương bắc.

Từ đó về sau, chiến tranh binh đao bắt đầu chuyển thành chiến tranh thương mại. Muối Ngô trắng hơn tuyết, dê Ngô trắng lạ lùng, phương nam trù phú có thừa năng lực để chinh phục phương bắc về mặt kinh tế. Tay nghề đúc rèn binh khí tự nhiên cũng đành phải chuyển sang dùng để làm kéo cắt may, gọi là "Ngô đao". "Ngô đao cắt gấm may xiêm múa, trang điểm áo xinh lấn ánh xuân", "Ngô cơ múa chậm say lòng khách, mặc tứ phong xanh sương trắng rơi", kết quả của việc lấy nhu thắng cương là tiếng Ngô bắt đầu trở nên ngọt ngào, êm ái mềm mại, cuối cùng biến thành cái gọi là "Ngô nùng nhuyễn ngữ".

Tuy nhiên, trong khi gần như cả nước trên dưới đều lấy cái nét thô ráp cứng cỏi hào hùng của tiếng phương bắc làm chuẩn mực chuộng dùng, thì "Ngô âm" nhẹ nhàng ngân nga uyển chuyển nhã nhặn này lại mang một giá trị quý báu hiếm có. Xưa nay Giang Nam lắm kẻ tài hoa, tôi không rõ điều này có liên quan đến việc họ đều nói tiếng Ngô hay không, nhưng văn hóa đòi hỏi sự đa dạng, không thích sự đơn điệu một màu, đó luôn là sự thật không thể bàn cãi.

Nói một cách nghiêm túc, tuy tiếng Ngô cũng là một thứ tiếng có đặc trưng cá tính tương đối rõ nét trong các phương ngôn phương nam, nhưng nếu so với tiếng Quảng Đông và tiếng Phúc Kiến, nó vẫn tương đối gần gũi với quan thoại phương bắc. Cả về mặt từ vựng lẫn ngữ pháp, phương ngôn tiếng Ngô và tiếng Phổ thông đều không có sự khác biệt quá lớn, điểm khác biệt chủ yếu nằm ở giọng điệu. Chẳng hạn như việc giữ lại các phụ âm đục, các nguyên âm đôi đều đọc thành nguyên âm đơn, "bài" (bai) đọc thành "ba", "bi" (bei) đọc thành "be", "phi" (fei) đọc thành "fi", điều này cũng chẳng có gì lạ. Dù sao thì khu vực phương ngôn tiếng Ngô cũng là trận địa tiền duyên nơi giao phong giữa các phương ngôn nam bắc, muốn một chút cũng không biến đổi là chuyện không tưởng. Ngay bờ nam sông Trường Giang, đến cả Nam Kinh, Trấn Giang đều đã biến thành khu vực phương ngôn phương bắc, vậy mà một Tô Châu "mềm yếu" lại có thể "chống đỡ" được, chúng ta quả thực phải thốt lên một câu "thật không đơn giản"!

Có người nói, đời người có ba nỗi bi ai lớn nhất: anh hùng mạt lộ, mỹ nhân xế bóng, Giang Lang cạn tài. Tiếng Ngô có phải anh hùng mạt lộ hay không thì chúng ta chưa biết, nhưng có thể khẳng định, nó chưa hề cạn kiệt tài năng, và đại khái cũng chưa đến mức mỹ nhân xế bóng.

2. Đi hết Tiêu Tương đến Động Đình

So sánh ra thì tình cảnh của nước Sở lại tệ hơn nhiều.

Nước Sở thuở ban đầu cũng là một thế lực hùng mạnh của phương nam. Xuân Thu Ngũ Bá (Tề Hoàn, Tấn Văn, Tần Mục, Tống Tương, Sở Trang) có mặt nó, Chiến Quốc Thất Hùng (Tần, Tề, Sở, Yến, Triệu, Ngụy, Hàn) cũng có phần nó, hơn nữa dù là Ngũ Bá hay Thất Hùng, nếu muốn nói về đất đai màu mỡ rộng lớn, sản vật phong phú, nhân khẩu đông đúc, thì vẫn phải kể đến nước Sở. Thời Chiến Quốc, cương vực của nước Sở phía đông giáp bờ biển, phía bắc chạm Trung Nguyên, phía tây có Kiềm Trung, phía nam có Thương Ngô, chiếm gần một nửa giang sơn của Trung Quốc lúc bấy giờ.

Người Sở vốn dĩ cũng là "Nam Man", mang họ Mị, thời Tây Chu lập quốc ở vùng núi Kinh Sơn, người Chu gọi họ là "Kinh Man". Khi Chu Vũ Vương phạt Trụ, người Sở cũng hùa theo dòng chảy lớn, được tính là "nước đồng minh". Bởi thế về sau khi luận công ban thưởng, chia chác chiến lợi phẩm tại chỗ, nước Sở cũng được một phần. Thế nhưng chỉ được phong tước Tử, hàng thứ tư, đủ thấy địa vị thấp kém dường nào. Về sau nước Sở ngày một lớn mạnh, thế là như chuột dắt súng bên hông, nổi lòng dòm ngó muốn bắt mèo, mưu toan "vấn đỉnh Trung Nguyên". Cửu Đỉnh là bảo vật truyền quốc từ thời Tam Đại, là tượng trưng của chính quyền. Sở Tử thế mà lại nhân lúc Chu Vương phái người tới ủy lạo quân đội liền hỏi xem Cửu Đỉnh lớn nhỏ nặng nhẹ ra sao, ý đồ kia quả thực quá mức rõ ràng.

Người Sở cũng có tư cách để hống hách. Bởi vì người Sở còn chuộng võ hiếu chiến hơn cả người Ngô và người Việt, lại còn có thêm một luồng dũng khí man rợ. Trong tiếng Tương cho đến nay vẫn còn một từ, gọi là "bá man" (ý nói bất kể điều kiện ra sao cũng cứ ngang ngược cố làm cho bằng được). Vừa bá đạo lại vừa man rợ, hẳn chính là tính cách của người Sở. Thế nhưng người Sở dù bá đạo thật đấy, man rợ thật đấy, nhưng chỉ số thông minh lại không hề thấp. Sở Từ có thể sánh vai ngang ngửa với thi ca phương bắc, khúc hát nước Sở cũng chẳng thua kém gì khúc hát nước Ngô, các chính trị gia nước Sở lại càng phần lớn là rường cột nước nhà. Kẻ nghiên cứu lịch sử đều biết, từ xưa đến nay "chỉ Sở có tài", dẫu rằng "tài nước Sở" khó tránh khỏi cảnh "được nước Tấn trọng dụng".

Người Sở tự cường bất khuất cũng không lấy thân phận người phương nam làm hổ thẹn, trên dưới vua tôi đều tự xưng là man di, chuyên tâm đối đầu với chư hầu Hoa Hạ, hễ năm năm mà không xuất binh thì xem như nỗi nhục lớn lao, chết đi không dám nhìn mặt tổ tiên. Khoảng thời kỳ Xuân Thu, những nước chư hầu bị Sở thôn tính lớn nhỏ có tới bốn mươi lăm nước, nước Việt chính là bị Sở tiêu diệt. Nói cách khác, nước Sở vốn dĩ cũng có tư cách và điều kiện để thống nhất Trung Quốc, bởi vậy khi Tần diệt lục quốc, nước Sở là kẻ không phục nhất, đến mức lưu truyền câu nói "Sở dẫu chỉ còn ba hộ, diệt Tần ắt phải là Sở".

Thế nhưng, dẫu cho kẻ diệt Tần đúng là người Sở (Trần Thắng, Ngô Quảng, Hạng Vũ, Lưu Bang đều có thể coi là người Sở), các hoàng đế triều Hán cũng giống như Sở Vương thích eo thon (Triệu Phi Yến múa được trên lòng bàn tay chính là điển hình), thì trung tâm chính trị của một Trung Quốc thống nhất vẫn cứ đặt ở phương bắc. Tiếng Sở không những chẳng thể trở thành "quốc ngữ", mà trái lại ngay cả Hồ Bắc, nơi đặt đô thành nước Sở, về cơ bản cũng biến thành khu vực phương ngôn phương bắc. Chỉ có Hồ Nam, vùng đất mãi tới thời Chiến Quốc mới bị người Sở chiếm lĩnh, là còn lưu giữ lại một nhánh của tiếng Sở cổ — Nam Sở Giang Tương, về sau nó phát triển thành một loại phương ngôn phương nam khác — tiếng Tương.

Trong sáu phương ngôn lớn ở phương nam, tiếng Tương có lẽ phải kể là thứ tiếng đáng thương nhất. Dân số sử dụng nó không tính là ít nhất. Ít nhất là tiếng Cám, chỉ chiếm hơn hai phần trăm tổng dân số người Hán một chút. Kế đó là tiếng Mân và tiếng Khách Gia, mỗi bên chiếm bốn phần trăm. Tiếng Tương thì xấp xỉ tiếng Quảng Đông, mỗi bên chiếm năm phần trăm, trong các phương ngôn phương nam chỉ đứng sau tiếng Ngô. Nhưng địa vị và tầm ảnh hưởng của tiếng Tương há dám mong sánh ngang với tiếng Ngô, tiếng Quảng Đông? Ngay cả so với tiếng Mân hay tiếng Khách Gia cũng chẳng thể bì kịp. Chuyện này cũng hết cách, ai bảo người ta tiền to thế lớn cơ chứ! Thượng Hải và khu vực đồng bằng sông Trường Giang nói tiếng Ngô, Hồng Kông, Quảng Châu nói tiếng Quảng Đông, Đài Loan, Phúc Kiến nói tiếng Mân, còn người Khách Gia thì hễ một tí là mở đại hội Khách tịch toàn thế giới, tụ họp lại cùng nhau nói tiếng Khách Gia, tiếng Tương lấy đâu ra điều kiện này?

Đủ thấy chỉ đông người thôi cũng chưa chắc đã có tác dụng. Trên thực tế địa bàn của tiếng Tương là nhỏ nhất, chịu ảnh hưởng từ các phương ngôn khác nhiều nhất, phân hóa nội bộ cũng rất lớn, những cứ điểm phương ngôn tiếng Tương thuần túy lại ngày một ít đi, đến mức có người hoài nghi liệu nó có còn tư cách làm một phương ngôn độc lập để ngồi chung mâm với năm phương ngôn lớn còn lại hay không. Cũng có người dứt khoát chủ trương sáp nhập tiếng Tương và tiếng Cám lại, gọi chung là phương ngôn Tương Cám, hoặc là đem tiếng Tương xé lẻ ra, lần lượt quy về phương ngôn Tây Nam, phương ngôn Khách Gia và phương ngôn Cám.

Nói ra thì tiếng Tương cũng thật uất ức. Tiếng Tương, trông mặt mà bắt hình dong thì chính là tiếng Hồ Nam, thế nhưng trong cả một tỉnh Hồ Nam, nơi thực sự nói tiếng Tương chỉ có hơn ba mươi huyện thị, thậm chí còn chưa bằng một nửa số huyện thị của tỉnh, những nơi khác đều lần lượt bị phương ngôn Tây Nam và phương ngôn Cám - Khách chiếm cứ. Phương ngôn Tây Nam chiếm cứ vùng tây bắc Hồ Nam, phía nam sông Tương và dải đất rộng lớn phía tây tuyến đường sắt Bắc Kinh - Quảng Châu, phương ngôn Cám - Khách thì chiếm cứ một dải hẹp dài ở phía đông Hồ Nam, địa bàn chừa lại cho tiếng Tương chẳng còn được bao nhiêu. Ngay cả trong khu vực phương ngôn tiếng Tương, người ta cũng chia thành Tân Tương ngữ và Lão Tương ngữ. Tân Tương ngữ thịnh hành ở các đô thị như Trường Sa, Ích Dương, Chu Châu, Tương Đàm, còn Lão Tương ngữ thịnh hành ở Ninh Hương, Tương Hương, Song Phong, Hành Dương. Tục ngữ vùng Tương có câu: "Trường Sa sành sỏi Tương Đàm khéo, Tương Hương ậm à như bò kêu." Đủ thấy giữa Tân và Lão Tương ngữ với nhau cũng không thể đối thoại được. Nếu chiếu theo ý kiến của một số nhà nghiên cứu phương ngôn, đem Tân Tương ngữ gộp vào phương ngôn Tây Nam, thì địa bàn của tiếng Tương coi như chẳng còn lại là bao, càng thêm ít ỏi đáng thương.

Số phận của Ngô Sở (Tương) trắc trở gập ghềnh, còn là bởi chúng là những phương ngôn có tuổi đời già cỗi nhất. Lập nghiệp thì dễ, giữ nghiệp mới khó, cái cũ thường chẳng có sức sống bằng cái mới. Phương ngôn phương bắc đổi mới từng ngày, không ngừng khai phá tiến lên; phương ngôn Cám - Khách lại là những nhân tố mới nổi sau này, đang độ phát triển mạnh mẽ; khu vực phương ngôn Ngô - Tương bị chúng tằm ăn rỗi cũng là xu thế tất yếu.

3. Ngô Sở chia tách đôi ngả đông nam

Tiếng Tương và tiếng Sở là họ hàng ruột thịt, còn với tiếng Ngô thì là anh em họ ngoại.

Tiếng Sở và tiếng Ngô từng được coi là cùng một loại phương ngôn, hơn nữa còn gọi chung là "Ngô Sở". Chuyện này cũng chẳng lạ, Ngô và Sở vốn đều là "Kinh Man" cả mà! Lại nói nước Việt diệt nước Ngô, nước Sở diệt nước Việt, bọn họ cũng từng có thời quy về một mối, cho nên tiếng Sở cổ và tiếng Ngô cổ tương đối gần gũi nhau. Cho đến tận bây giờ, tiếng Tương và tiếng Ngô vẫn còn không ít điểm tương đồng. Chẳng hạn như chữ "ăn", đôi bên đều phát âm thành "kháp", chỉ có điều thanh điệu không giống nhau, tức là cùng chất giọng nhưng khác thanh điệu. Gọi cha là "gia", đọc như "nha", cũng y hệt như thế. Từ những manh mối nhỏ này có thể thấy, mối quan hệ giữa tiếng Ngô và tiếng Sở trong lịch sử rất có thể là vô cùng đặc biệt.

Trên thực tế cho đến tận đời Tùy - Đường, tiếng Ngô và tiếng Sở vẫn được coi là một vùng đại phương ngôn. Lục Pháp Ngôn từng nói: "Ngô Sở thì đôi khi mắc lỗi nhẹ và nông, Yên Triệu thì phần nhiều mắc lỗi nặng và đục." ("Thiết Vận") Lục Đức Minh nói: "Phương ngôn sai biệt, vốn tự khác nhau. Hà Bắc và Giang Nam, dị biệt lớn nhất, hoặc hỏng ở chỗ nông cạn, hoặc trệ ở chỗ nặng đục." ("Kinh Điển Thích Văn") Vùng "Hà Bắc" mà ông nói chính là "Yên Triệu"; còn "Giang Nam" mà ông nói chính là "Ngô Sở". Nhan Chi Thôi cũng nói thổ nhưỡng nguồn nước phương nam mềm mại dịu dàng, cho nên âm thanh phát ra trong trẻo và dứt khoát; núi sông phương bắc dày dặn thâm sâu, cho nên âm thanh phát ra trầm đục và nặng nề. Đủ thấy sự tương đồng giữa Ngô và Sở lớn hơn rất nhiều so với sự tương đồng giữa nam và bắc, mà sự dị biệt giữa nam và bắc cũng lớn hơn rất nhiều so với sự dị biệt giữa Ngô và Sở. Nếu như hai bên cứ thế chung tay liên kết lại, thì phương ngôn ở phương nam ắt đã chẳng thành ra cái bộ dạng như ngày hôm nay.

Thế nhưng, một mũi dao sắc bén đã đâm thẳng vào giữa Ngô và Sở.

Mũi dao đó chính là tiếng Cám.

Trông mặt mà bắt hình dong, tiếng Cám chính là tiếng Giang Tây. Có điều, bảo tiếng Cám là tiếng Giang Tây thì cũng giống như bảo tiếng Tương là tiếng Hồ Nam vậy, điều đó không hoàn toàn chuẩn xác. Bởi vì người Hồ Nam đâu phải ai cũng nói tiếng Tương, vẫn còn có người nói tiếng phương bắc (Quan thoại Tây Nam) và tiếng Khách Gia; người Giang Tây cũng đâu phải ai cũng nói tiếng Cám, vẫn còn có người nói tiếng phương bắc (Quan thoại Giang Hoài) và tiếng Khách Gia. Bị Quan thoại Tây Nam, Quan thoại Giang Hoài và phương ngôn Khách Gia chèn ép như thế, tiếng Tương và tiếng Cám trở nên vô cùng đáng thương, ngay cả địa bàn trong tỉnh nhà của mình cũng chẳng giữ nổi. Nhưng nếu bảo tiếng Tương phân bố chủ yếu ở Hồ Nam, tiếng Cám phân bố chủ yếu ở Giang Tây, thì cũng không sai.

Mảnh đất Giang Tây này, trong lịch sử được gọi là "đầu Ngô đuôi Sở", thời Xuân Thu là nơi giáp ranh giữa ba nước Ngô, Việt, Sở, đến thời Hán lại nằm kẹp giữa Kinh Châu và Dương Châu, là một khoảng trống "ba bên đều chẳng đoái hoài": Sở không quản, Ngô không quản, Việt cũng chẳng màng. Rốt cuộc, phương ngôn của vùng đất này thời cổ đại có phần chẳng ra thể thống gì, mập mờ không rõ, ngay cả nhà nghiên cứu phương ngôn thời Hán là Dương Hùng cũng chẳng thể làm rõ, đành phải để lại một khoảng trống trắng trơn (cũng có thể khi đó đất rộng người thưa, xét về mặt ngôn ngữ thì căn bản chẳng có gì đáng để bàn tới). Kỳ thực cho đến tận bây giờ, đặc trưng của tiếng Cám vẫn chưa thực sự rõ rệt, hơn nữa lai lịch lại bất minh, chẳng khác nào món ăn Giang Tây, không nam không bắc, chẳng đông chẳng tây, chẳng hề có "bản sắc" riêng.

Đã có kẽ hở thì ắt có kẻ chen vào. Cuối thời Tây Tấn, loạn Bát Vương tranh đấu, ngũ hồ loạn Hoa, các tộc Hung Nô, Tiên Ti, Yết, Đê, Khương chém giết qua lại tơi bời, vùng Trung Nguyên trở nên bất an vô cùng, luôn chìm trong cảnh biến động. Cuối thời Đông Tấn, chiến loạn lại càng thêm khốc liệt, người Hán ở Trung Nguyên bắt đầu ồ ạt tháo chạy về phương nam, có những người đã chạy dạt tới Giang Tây. Cuối đời Đường và cuối đời Tống, người Hán Trung Nguyên lại nhiều lần di cư xuống phương nam với quy mô lớn. Lần này họ chạy trốn càng xa hơn nữa. Vượt Hoàng Hà, qua Trường Giang, băng sông Hoài, vượt sông Cám, chạy thẳng một mạch tới Quảng Đông, Phúc Kiến, chạy tới những nơi mà sau này trở thành khu vực phương ngôn Khách Gia.

Những người Hán di cư xuống nam này đều phải đi ngang qua Giang Tây, mảnh đất Giang Tây tựa như một trạm trung chuyển. Thuở ấy lại chưa có tuyến đường sắt Kinh Cửu, dẫu là đi lánh nạn thì cũng chẳng thể đi nhanh được. Cũng có những người đi hết nổi, thế là dứt khoát ở lại luôn. Nhưng bất kể là người qua đường hay kẻ ở lại, họ đều mang theo phương ngôn Trung Nguyên thời bấy giờ tới vùng đất này. Người miền trung và miền bắc Giang Tây ăn nói vốn dĩ đã chẳng "trong trẻo" như người Ngô, cũng chẳng "rõ ràng" như người Sở, có phần lờ mờ không tỏ. Nay lại để cho Quan thoại phương bắc hết đợt này đến đợt khác nhào nặn khuấy đảo, lại càng thêm chẳng ra đầu vào đâu. Rốt cuộc, tiếng Cám đã biến thành thứ "tiếng lạ lùng" chẳng phải Ngô, chẳng phải Sở, cũng chẳng phải Trung Nguyên.

Trên thực tế, các đặc trưng của tiếng Cám có lẽ cũng thuộc hàng mờ nhạt và kém nổi bật nhất. Phía nam nó tiếp cận phương ngôn Khách Gia, phía bắc tiếp cận phương ngôn Giang Hoài, phía tây giằng co với tiếng Tương, phía đông lại dính líu nhập nhằng với tiếng Mân, cương vực ranh giới trước nay chưa từng được phân định rạch ròi. Ngữ âm của tiếng Cám cũng rất kỳ quặc, các phụ âm đục đều biến thành phụ âm trong, điểm này giống với tiếng Phổ thông, nhưng trong tiếng Phổ thông thì phụ âm đục biến thành phụ âm trong sẽ bật hơi ở thanh bằng và không bật hơi ở thanh trắc, còn tiếng Cám thì bất kể bằng trắc đều nhất loạt bật hơi, điểm này lại giống hệt tiếng Khách Gia. Người Trường Sa không phân biệt được lam - nam (l - n), nhưng lại phân biệt rất rõ nê - lê, người Nam Xương cũng y như vậy. Người Vũ Hán thích dùng hư từ "đảo", ý nghĩa tương đương với từ "trứ" (đang), người Nam Xương cũng nói như thế: "tọa đảo" (ngồi đó), "trạm đảo" (đứng đó). Người Thành Đô cũng nói "đảo", chẳng hạn như "bò còn qua được huống chi mày qua không đảo", chữ "đảo" ở đây mang ý nghĩa là "được/xong". Người Thành Đô không nói "tọa đảo", "trạm đảo", mà nói "tọa khởi", "trạm khởi". Tương tự, người Vũ Hán cũng không nói "cầm một quyển sách đảo (cho) tôi", mà nói "cầm một quyển sách bả (cho) tôi". Duy chỉ có trong tiếng Cám, chữ "đảo" mới vừa mang ý nghĩa là "đang", lại vừa mang ý nghĩa là "cho".

Tiếng Cám, rõ rành rành là một đứa con lai.

Nó cũng là một kỳ tích. Trong bối cảnh những phương ngôn cổ xưa như tiếng Ngô, tiếng Sở liên tiếp thoái lui, sớm tối khó giữ mình, vậy mà nó lại có thể vươn lên thành một phương ngôn mới sinh trưởng trong khe hẹp, thậm chí còn giành được vị thế ngồi chung mâm với Ngô, Tương, Mân, Việt, quả thật khiến người ta phải nhìn bằng con mắt khác. Vùng đất Giang Tây này, thuở trước chưa từng có được vẻ nở mày nở mặt như thế bao giờ.

Thế nhưng làm như vậy thì mối liên kết giữa Ngô và Sở cũng bị chặt đứt. Mối liên kết giữa Ngô và Sở vốn dĩ đã rất lỏng lẻo, tiếng Cám như một nhát dao chém ngang qua, khiến cho chút tơ vương dẫu đứt đoạn cũng khó lòng níu giữ. Sau thời Trung Đường, từng đoàn di dân lớn từ Trung Nguyên men theo bắc Giang Tây, trung Giang Tây tiến thẳng xuống nam Giang Tây, vết nứt này càng bị xé to hơn nữa. Cuối cùng, chẳng những tiếng Ngô và tiếng Tương từ đó mỗi ngả một phương trời, mà ngay cả tiếng Mân cũng bị cô lập giam hãm ở một góc đông nam, ngoại trừ việc nhảy sang đảo Đài Loan và đảo Hải Nam ra thì chẳng còn con đường thoát nào khác.

4. Đừng hỏi tôi từ đâu tới

Cùng với tiếng Cám làm công việc "chia rẽ" Ngô Sở, còn có cả tiếng Khách Gia.

Khách Gia là cách gọi tương đối so với "thổ trước" (dân bản địa). Người đến trước làm chủ, kẻ đến sau làm khách, Khách Gia thực chất chính là dân di cư, tiếng Khách Gia cũng chính là ngôn ngữ của dân di cư. Tuy nhiên không phải mọi di dân đều được gọi là Khách Gia, cũng chẳng phải mọi di dân đều nói tiếng Khách Gia. Cái gọi là "Khách Gia" chỉ đích danh những người di cư từ lưu vực sông Hoàng Hà xuống phương nam vào đầu thế kỷ thứ tư (cuối đời Tây Tấn), cuối thế kỷ thứ chín (cuối đời Đường) và đầu thế kỷ mười ba (cuối đời Nam Tống), hiện đang sinh sống tại các tỉnh thành như Quảng Đông, Phúc Kiến, Quảng Tây, Giang Tây, Hồ Nam, Đài Loan. Tổ tiên họ là người phương bắc, trôi dạt xuống phương nam hoàn toàn là do tình thế bất đắc dĩ. Thế nhưng "chớ bảo chàng đi sớm, còn có kẻ sớm hơn". Những kẻ đến trước bèn gọi họ là "Khách Gia", thậm chí còn không thừa nhận họ là người Hán, gọi miệt thị họ bằng chữ "khách" ghép với bộ khuyển. Người Khách Gia đương nhiên chẳng thể nào chấp nhận. Để "đổi khách thành chủ", cũng như để "tự lực tự cường", họ bèn truy nguyên khảo chứng ra rằng mình chính là dòng dõi Hoa Hạ chính tông, nơi tổ tiên họ từng sinh sống đại khái phía bắc bắt đầu từ Thượng Đảng đất Tinh Châu (Sơn Tây), phía tây chạm Hoằng Nông đất Tư Châu (Thiểm Tây), phía đông vươn tới Hoài Nam đất Dương Châu (Giang Tô), trung tâm nằm ở Tân Thái đất Dự Châu (Hà Nam), tức là vùng phía nam Hoàng Hà, phía bắc sông Hoài, phía đông sông Nhữ, phía tây sông Dĩnh, chuẩn xác là vùng đất Trung Nguyên đích thực.

Trung Nguyên thì luôn luôn có chiến tranh, nơi ấy xưa nay vốn là chốn vấn đỉnh trục lộc. Vấn đỉnh trục lộc đương nhiên là sự nghiệp anh hùng, chỉ tiếc là loại sự nghiệp anh hùng này lại chẳng dính dáng mấy tới dân chúng bần hàn. Trái lại, "tướng công một bậc vạn xương tàn", thành quả thắng lợi chỉ thuộc về một số ít anh hùng, còn tai họa nhà tan cửa nát lưu lạc tha hương thì lại do bách tính phải gánh chịu. Vì lẽ đó, người dân trên mảnh đất này chỉ đành hết lần này đến lần khác hốt hoảng bôn ba tháo chạy. Theo sử sách ghi chép và các học giả khảo chứng, các cuộc đại thiên di của người Khách Gia cả thảy có năm lần, ba lần đầu đều là chạy từ bắc xuống nam. Lần thứ nhất chạy tới bắc Giang Tây, trung Giang Tây; lần thứ hai chạy tới tây Phúc Kiến, nam Giang Tây; lần thứ ba chạy tới đông Quảng Đông, bắc Quảng Đông. Càng chạy trốn thì lại càng xa rời quê hương bản quán.

Thế nhưng sự đồng thuận về mặt văn hóa lại vượt qua cả thời gian và không gian. Hơn nữa, càng ở nơi đất khách quê người, người ta lại càng da diết nhớ về cố thổ. Người Khách Gia từ cõi bắc Trung Nguyên trôi dạt đến vùng man hoang phương nam, tuy cũng phải "nhập gia tùy tục", nhưng quyết không dễ dàng thỏa hiệp. Ngược lại, hễ có cơ hội, họ sẽ ngoan cường gìn giữ phong tục tập quán và thói quen ngôn ngữ độc đáo của riêng mình. Điều này cũng không phải là không thể. Bởi vì khác với những thanh niên đi làm thuê đơn thương độc mã xuống phương nam ngày nay, việc nam thiên thuở ấy mang tính chất của cả một tập đoàn quân đội. Chẳng những dắt díu cả gia đình kéo đi không sót một ai, mà thường là toàn bộ gia tộc cùng di dời tập thể theo một quy củ tổ chức chặt chẽ. Mối dây ràng buộc huyết thống không hề bị cắt đứt, quan hệ tông tộc tín ngưỡng vẫn được bảo tồn như cũ, phong tục tập quán vẫn y nguyên như xưa. Trước kia quan hệ thế nào thì nay vẫn thế ấy; trước kia sinh sống ra sao thì nay vẫn sống như vậy; trước kia ăn nói thế nào thì nay vẫn nói như thế, chỉ đơn giản là đổi sang một địa điểm khác mà thôi.

Tuy nhiên, đổi chỗ ở và không đổi chỗ ở rốt cuộc vẫn có sự khác biệt. Dẫu rằng có câu "Gió ấm làm say lòng lữ khách, ngỡ ngàng Hàng Châu hóa Biện Châu", nhưng Hàng Châu rốt cuộc vẫn không phải là Biện Châu. Người Biện Châu chạy tới Hàng Châu dần dà bắt đầu nói tiếng Ngô, đồng thời người Hàng Châu gốc cũng dần dà bắt đầu nói tiếng Quan thoại, bởi thế tiếng Hàng Châu ngày nay mang một đặc trưng nửa Ngô nửa Quan thoại, rất khác biệt so với các vùng tiếng Ngô khác. Người Khách Gia đi tới phương nam cách xa quê hương bản quán, muốn ngôn ngữ một chút cũng không thay đổi, dường như cũng là điều không tưởng.

Thế nhưng nơi định cư của tiền nhân Khách Gia không phải là Hàng Châu, mà là những vùng núi non hẻo lánh cách biệt với thế giới bên ngoài của ba tỉnh Mân - Việt - Cám. Nơi thâm sơn cùng cốc, núi non trắc trở ngăn cách, giao thông bất tiện, tin tức bế tắc, trời cao hoàng đế xa, điều này đã giúp cho tiền nhân Khách Gia có khả năng duy trì tập tục văn hóa và thói quen ngôn ngữ của mình, mà câu khẩu hiệu "Thà bán ruộng tổ tông, không đổi giọng tổ tông" cũng chính là phương châm sống của người Khách Gia. Nhưng ngặt nỗi như vậy thì mối quan hệ giữa họ với quê cha đất tổ lại trở nên có phần gượng gạo, trớ trêu — bên này họ một mực ôm ấp gìn giữ phong mạo ngày xưa, "truyền ba mươi đời, trải bảy trăm năm, mà giữ gìn tiếng nói chẳng hề đổi thay" (lời của Hoàng Tuân Hiến, người Khách Gia ở huyện Mai, Quảng Đông), thì bên phía Trung Nguyên kia đã sớm "thay đổi cả nhân gian", tiếng nói cất lên đã chẳng còn là "Trung Nguyên âm vận" của năm nào nữa. Kết quả là, người Khách Gia đi tới đâu cũng đều mang thân phận là "khách". Ở nơi định cư là khách; trở về lại Trung Nguyên cũng vẫn là khách. Con cháu hậu duệ của đồng hương Trung Nguyên nhìn thấy họ, nghe cái thứ "tiếng Trung Nguyên" mà ngay cả người Trung Nguyên hiện đại cũng chẳng tài nào hiểu nổi kia, quả thực phải "cười hỏi khách từ chốn nào sang".

Người Khách Gia cố chấp không chịu "khách tùy theo chủ" như thế, nên khó tránh khỏi việc nảy sinh va chạm không thể dung hòa với dân bản địa, mâu thuẫn giữa dân địa phương và dân Khách Gia cũng thường xuyên bùng lên như khói lửa chiến tranh, căng thẳng khôn cùng. Tình thế ấy buộc người Khách Gia lại càng phải đoàn kết co cụm lại thành từng cụm lớn, xây tường thành cho cao, tích trữ nhiều lương thực, xây dựng những căn cứ địa phòng thủ cho riêng mình. Thổ lâu ở tây Phúc Kiến chính là một kiểu kiến trúc cộng đồng Khách Gia đặc thù như thế. Thổ lâu được người nước ngoài ca tụng là "đĩa bay từ trên trời rơi xuống, nấm mọc từ dưới đất nhô lên", nhưng trong mắt tôi, nhìn thế nào nó cũng giống một pháo đài khổng lồ. Quy mô to lớn, tầng lầu cao vút, tường thành dày cộp, chỗ nào cũng bố trí phòng thủ, dễ thủ khó công. Bên trong thổ lâu có giếng nước, kho lương, chuồng trại gia súc, mọi thứ đều đủ đầy tươm tất, thậm chí còn có cả hệ thống truyền thanh kiểu thô sơ, có thể một tiếng hô vang trăm người ứng cứu. Hàng chục hàng trăm hộ gia đình cùng tụ tập sinh sống theo tông tộc ở nơi này, chẳng khác nào đang sống trong một tòa thành trì kiên cố được phòng bị toàn diện.

Đáng tiếc là thổ lâu dẫu có lớn đến đâu cũng có lúc không còn chỗ chứa, những mảnh ruộng bậc thang cằn cỗi trên núi cũng chẳng thể nào nuôi sống được lượng dân số ngày càng sinh sôi nảy nở, mà sự xích mích va chạm cùng những trận ẩu đả đẫm máu lại cứ tiếp diễn liên miên không dứt, thế là một bộ phận người Khách Gia đành phải tiếp tục cất bước tha hương. Có người đến Tứ Xuyên, có người tới Quảng Tây, có người sang Đài Loan, có người dạt vào Hồ Nam, lại có người ra tận đảo Hải Nam, nhưng thảy đều nói tiếng Khách Gia. Ở Quảng Tây họ gọi là "tiếng Tân Dân" hoặc "tiếng Ma Giới", ở Tứ Xuyên thì gọi là "tiếng Thổ Quảng Đông". Kỳ thực tiếng Khách Gia không thể coi là tiếng Quảng Đông, ngay cả tiếng Quảng Đông (tiếng Việt) còn chưa thể đánh đồng là toàn bộ tiếng nói của đất Quảng Đông, thì tiếng Khách Gia làm sao có thể nói là tiếng Quảng Đông cho được? Chẳng qua là bởi đại bản doanh của tiếng Khách Gia nằm ở huyện Mai thuộc tỉnh Quảng Đông, người Khách Gia ở Tứ Xuyên cũng là từ vùng đông bắc Quảng Đông di cư sang. Người Tứ Xuyên không phân biệt nổi tiếng Việt và tiếng Khách Gia, thế nên đành gọi tiếng Khách Gia là "tiếng Thổ Quảng Đông" vậy thôi.

Người Khách Gia ở Tứ Xuyên, Quảng Tây, Đài Loan, Hồ Nam, đảo Hải Nam chủ yếu là những người rời khỏi vùng đông bắc Quảng Đông, nam Giang Tây và trung Quảng Đông vào khoảng thời Khang Hi - Càn Long và sau thời Càn Long - Gia Khánh đời nhà Thanh, họ đã không còn tiện tính là người phương bắc nữa, mà tiếng nói của họ cũng chẳng tiện tính là tiếng phương bắc. Bất kể tiếng nói của họ có "đậm đặc phong vị Khách Gia" đến mức nào, thì cũng chỉ có thể coi là một loại phương ngôn phương nam. Sự khác biệt giữa nó với tiếng Phổ thông, tuy không lớn bằng khoảng cách giữa tiếng Mân, tiếng Việt và tiếng Ngô, nhưng cũng tuyệt đối "không thể vơ đũa gả một nắm".

Một tộc quần bắt đầu từ thời Tây Tấn đã đi xuống phương nam làm "khách", một mạch làm khách suốt cả ngàn năm, hơn nữa còn đi khắp nơi làm khách, đây quả thật là một kỳ tích, bởi thế cũng có người cho rằng Khách Gia chẳng phải "khách" gì cả, mà ngược lại rất có thể chính là "thổ trước" bản địa. Kết luận tương đối đáng tin cậy là nhận định của ông Lý Như Long: Tiền nhân người Khách Gia chủ yếu là người Hán ở Trung Nguyên di cư xuống nam vào thời kỳ vãn Đường ngũ đại, còn phương ngôn Khách Gia được định hình là vào khoảng thời kỳ Lưỡng Tống, tại địa bàn vùng tây Phúc Kiến và nam Giang Tây. Tuy nhiên, người Khách Gia từ nam Sơn Tây, đông Thiểm Tây, trung Hà Nam, bắc Giang Tô chạy tới nam Giang Tây, tây Phúc Kiến, đông bắc Quảng Đông, rồi lại tản mác tới Tứ Xuyên, Quảng Tây, Đài Loan, Hồ Nam, đảo Hải Nam, trải qua hàng trăm năm, vượt hàng ngàn dặm đường đất, thực sự là vô cùng gian nan vất vả, chúng ta thôi thì cứ "anh hùng không hỏi xuất xứ" vậy!

5. Một đống đá

Nếu như ví tiếng Cám như lưỡi dao, tiếng Khách Gia như một vòng tròn khép kín, thì tiếng Mân lại giống như những hòn đá, hơn nữa còn là hóa thạch sống.

Hình thái của tiếng Mân vô cùng cổ xưa, cổ đến mức đôi khi bạn sẽ có cảm giác người Phúc Kiến nói chuyện chẳng khác nào đang nói tiếng Hán cổ: bạn gọi là "nhữ", hắn gọi là "y", ăn gọi là "thực", đi gọi là "hành", mặt gọi là "diện", đen gọi là "ô", nồi gọi là "đỉnh", dây thừng gọi là "tác", cánh gọi là "dực", con dấu gọi là "ấn", nhà ở gọi là "thố", áo bông gọi là "cừu". Khi hai người Phúc Kiến hỏi thăm nhau "thực mi vị" (húp cháo chưa) hay "hữu trữ vô" (có ở nhà không), liệu bạn có cảm thấy mình như đang lạc bước vào một đường hầm thời gian hay chăng?

Tiếng Mân vừa cổ xưa vừa kỳ quặc, vừa già nua lại vừa tạp nham. Tiếng Mân vốn dĩ còn được gọi là "tiếng Phúc Lão". "Phúc Lão" là cách xưng hô mà những người Khách Gia đến sau dùng để gọi những người Mân đến trước. Tóm lại Phúc Lão chính là người Mân, hay người Phúc Kiến, nhưng bảo tiếng Phúc Lão chính là tiếng Phúc Kiến thì lại không ổn. Trên thực tế chẳng có thứ tiếng Phúc Kiến nào có thể vơ đũa cả nắm được như vậy, chỉ có tiếng Mân Nam, tiếng Mân Bắc, tiếng Mân Đông, tiếng Mân Trung, tiếng Phủ Tiên, vân vân; chúng thảy đều là tiếng Phúc Kiến, nhưng lại hoàn toàn không thể đối thoại được với nhau. Đây chính là điểm mà Phúc Kiến khác biệt so với Quảng Đông, Hồ Nam, Giang Tây. Người Quảng Đông không hiểu tiếng người Quảng Đông nói là bởi vì họ không phải ai cũng nói tiếng Quảng Đông (tiếng Việt); người Hồ Nam không hiểu tiếng người Hồ Nam nói, người Giang Tây không hiểu tiếng người Giang Tây nói cũng là vì họ không phải ai cũng nói tiếng Hồ Nam (tiếng Tương) hay tiếng Giang Tây (tiếng Cám), chẳng hạn như còn có người nói tiếng Khách Gia. Thế nhưng người Phúc Kiến không hiểu tiếng người Phúc Kiến nói lại chính là vì họ đều nói tiếng Phúc Kiến (tiếng Mân), điều này quả thật chẳng có lý lẽ nào giải thích nổi.

Trên thực tế, tiếng Mân cũng là một đại phương ngôn có sự phân hóa nội bộ lớn nhất và hiện tượng ngữ âm phức tạp nhất trong Hán ngữ. Nó không phải là một tảng đá đơn lẻ, mà là một đống đá. Tính theo mảng lớn thì có ba khối: tiếng Mân Nam, tiếng Mân Bắc, tiếng Mân Đông; còn tiếng Mân Trung và tiếng Phủ Tiên là những hòn đá nhỏ chen chúc kẹp giữa ba tảng đá lớn này. Đếm chi tiết thì cũng có người chia ra thành sáu hoặc chín khối. Những hòn đá chất đống lại với nhau, dẫu có ép chặt đến mấy thì hòn nào vẫn ra hòn nấy. Tiếng Mân chính là như vậy. Những khe hở giữa các "hòn đá" tiếng Mân Nam, tiếng Mân Bắc, tiếng Mân Đông, tiếng Mân Trung, tiếng Phủ Tiên này rất có thể còn lớn hơn cả sự khác biệt giữa các đại phương ngôn khác. Cho nên người Phúc Kiến và người Phúc Kiến ngồi lại với nhau, chẳng may là mắt to trừng mắt nhỏ, như vịt nghe sấm, chẳng hiểu đối phương đang nói cái giống gì.

Xem ra, việc làm rõ sự hình thành của tiếng Mân cũng là một chuyện hết sức thú vị.

Tổ tiên của người Phúc Lão phần lớn cũng là người phương bắc. Ban đầu tới đây là người Ngô, vào thời kỳ Tôn Quyền xưng bá cõi đông nam đã từ Giang Tô, Chiết Giang chạy tới Phúc Kiến để tiến hành "khai phá". Họ mang theo các phương ngôn "Ngô Sở", "Giang Hoài" tới Phúc Kiến, cho nên trong tiếng Mân vẫn còn lưu giữ lại không ít đặc trưng của tiếng Ngô nguyên thủy. Nói một cách chính xác, đất Mân thời bấy giờ có tiếng Ngô cổ, có tiếng Sở cổ, và dĩ nhiên còn có cả tiếng Mân Việt cổ. Phương ngôn Phúc Kiến bắt nguồn từ nhiều nguồn cội.

Thế nhưng những người Ngô vào đất Mân thời kỳ đầu này cũng giống như chính quyền Tôn Ngô, chẳng tạo nên được trò trống gì lớn lao. Những kẻ thực sự làm nên chuyện lớn vẫn là những người Hán di cư từ Trung Nguyên tới. Họ từ Trung Nguyên chạy dạt tới Phúc Kiến vì rất nhiều nguyên nhân: có người "tránh loạn", có người "chinh phạt man tộc", có người bị "giáng chức đày ải". Chẳng hạn như Hàn Dũ chính là bị "giáng chức đày ải". Nơi Hàn Dũ bị lưu đày tuy thuộc Triều Châu tỉnh Quảng Đông, nhưng đó lại chính là khu vực phương ngôn tiếng Mân Nam. Hàn Dũ cũng thật là tài giỏi xuất chúng, khiến cho non nước Triều Châu đều phải mang họ Hàn (núi Hàn, sông Hàn). Không khó để tưởng tượng, nếu như chạy dạt tới Phúc Kiến là cả một tập đoàn những kẻ như Hàn Dũ, thì cục diện sẽ ra nông nỗi nào.

Các cuộc di dân quy mô lớn của người Hán Trung Nguyên vào đất Mân diễn ra sau biến loạn Vĩnh Gia vào cuối thời Tây Tấn. Khi ấy người Trung Nguyên cứ sáu người thì có một người vượt sông lánh nạn, những "vọng tộc" bậc nhất đi theo hoàng thất định cư ở vùng Giang Triết trù phú màu mỡ, đồng thời biến phương ngôn vùng Ninh Trấn từ tiếng Ngô thành Quan thoại; hạng thứ hai, thứ ba đành phải tiếp tục chạy dạt về phương nam, cái gọi là "y quan bát tộc" vào đất Mân đại khái chính là để chỉ những người này. Tuyến đường vào đất Mân đại để có hai đường thủy bộ, còn điểm định cư thì chia làm ba trung tâm lớn: Kiến Âu, Phúc Châu, Tuyền Châu. Vì thế, về sau tiếng Kiến Âu, tiếng Phúc Châu và tiếng Tuyền Châu lần lượt trở thành đại diện cho tiếng Mân Bắc, tiếng Mân Đông và tiếng Mân Nam. Dĩ nhiên, hiện nay đại diện của tiếng Mân Nam đã chuyển thành tiếng Hạ Môn. Điều này khiến người Tuyền Châu âm thầm xì xào bàn tán, trong lòng không phục, bởi vì Hạ Môn vốn dĩ thuộc huyện Đồng An, mà huyện Đồng An lại thuộc phủ Tuyền Châu. Nhưng điều này cũng giống như việc tiếng Thượng Hải cuối cùng đã thay thế tiếng Tô Châu để trở thành đại diện cho tiếng Ngô vậy, là chuyện bất khả kháng — kẻ nào nhiều tiền, kẻ ấy lên tiếng dõng dạc.

Thời gian di cư chủ yếu cũng có ba đợt: Đợt thứ nhất vào thời Nam Lương, chủ yếu định cư ở Mân Bắc; đợt thứ hai vào thời sơ Đường, chủ yếu định cư ở Mân Nam; đợt thứ ba vào thời Ngũ Đại, chủ yếu định cư ở Mân Đông. "Sau ba đợt người Hán Trung Nguyên tiến vào đất Mân, phương ngôn vùng Mân coi như đều đã định hình." (Lý Như Long, "Phương ngôn Phúc Kiến")

Những người Hán Trung Nguyên đặt chân vào đất Mân thuở ban đầu tuy phân tán ở Mân Bắc, Mân Đông và Mân Nam, nhưng nếu thực sự nói chuyện thì đại khái vẫn có thể hiểu được nhau. Thế nhưng Mân Bắc, Mân Đông và Mân Nam rốt cuộc bị núi sông cách trở, đường sá gập ghềnh hiểm trở, phong tục tập quán đôi bên đều chẳng tương đồng. Nói ra thì tình cảnh của Phúc Kiến cũng rất đỗi đặc thù, trước hết là trời cao hoàng đế xa, phía bắc có tiếng Ngô chặn lại, phía nam có tiếng Việt bịt kín, còn phía tây thì lại có tiếng Cám và tiếng Khách Gia ngăn trở. Dù có muốn chuyện trò vài câu với phương bắc cũng chẳng còn cơ hội. Cho nên trái lại chính một Phúc Kiến xa xôi cách trở với Trung Nguyên lại lưu giữ được nhiều từ cổ âm cổ nhất. Kế đó, hoàn cảnh địa lý của Phúc Kiến cũng rất khác biệt, di dân thường chọn nương theo nguồn nước mà sinh sống, nếu như hệ thống sông ngòi dài rộng, di dân còn có thể ngược dòng lên trên hoặc xuôi dòng xuống dưới để tiến vào các khu vực khác. Thế nhưng sông ngòi ở Phúc Kiến đều tương đối ngắn, phần lớn lại chảy độc lập ra biển, giữa các con sông lại bị những rặng núi phân thủy cao ngất chia cắt ngăn cách, di dân đành phải chia nhau ra định cư ở lưu vực sông Tấn (Mân Nam), lưu vực Kiến Khê - Phú Đồn Khê (Mân Bắc) và dải hạ lưu Mân Giang (Mân Đông), mỗi nơi một phách chẳng liên quan gì đến nhau. Tiếng gà chó đã chẳng thể nghe thấy nhau, thì lại càng thêm già chết không thèm qua lại. Không có sự qua lại giao lưu, tình cảm tự nhiên sẽ xa cách, cuối cùng đến cả tiếng nói cũng chẳng thể thông suốt.

Trên thực tế, điểm phân hóa lớn nhất trong nội bộ tiếng Mân chính là nằm ở sự cách biệt giữa núi và biển. Núi chính là các rặng núi ở phía tây bắc, tức Mân Bắc, Mân Trung, Mân Tây. Biển chính là dải duyên hải phía đông nam, tức Mân Nam, Mân Đông, Phủ Tiên. Ranh giới phân định giữa hai bên "vừa vặn trùng khớp với ranh giới phân chia giữa quận Tấn An và quận Kiến An thời nhà Tấn" (Chu Chấn Hạc, Du Nhữ Kiệt, "Phương ngôn và văn hóa Trung Quốc"). Điều này cũng chẳng có gì lạ. Quận huyện trước nay vốn được thiết lập theo nơi cư trú của con người. Những người theo đường bộ vào đất Mân tiến vào vùng núi non tây bắc, nương theo dòng Kiến Khê mà sinh sống, thế là lập nên quận Kiến An. Những người theo đường biển vào đất Mân tiến vào dải duyên hải đông nam, nương theo dòng Tấn Giang mà sinh sống, thế là lập nên quận Tấn An. Nhóm trước từ Tiên Hà Lĩnh, Vũ Di Sơn phát triển dần về hướng đông nam, nhóm sau từ vùng duyên hải đông nam tiến dần về hướng tây bắc, đợi đến khi khoảng không gian giữa hai quận cuối cùng cũng được lấp đầy, thì phương ngôn của mỗi bên đã sớm thành định cục. Về sau, lưu vực Mộc Lan Khê (Phủ Điền, Tiên Du) vốn thuộc quyền quản hạt của Tuyền Châu đã tự tách ra thành một đơn vị hành chính cấp hai riêng biệt (quân Hưng Hóa thời Tống - Nguyên, phủ Hưng Hóa thời Minh - Thanh), tiếng Phủ Tiên thế là trở thành một hòn đá nhỏ chen chúc giữa hai tảng đá lớn tiếng Mân Đông và tiếng Mân Nam.

Lịch sử, địa lý, chính trị cùng nhau góp sức, tám cõi đất Mân thế là hoàn toàn chẳng thể giao thông.

6. Giống lai ghép

Nói xong về tiếng Mân, đã đến lúc phải bàn tới tiếng Quảng Đông (tiếng Việt).

Tiếng Việt cũng giống như tiếng Mân, đều là những phương ngôn có mức độ khác biệt rất cao so với tiếng Phổ thông, kế đó là tiếng Ngô, tiếp nữa là tiếng Tương, tiếng Cám, tiếng Khách Gia; còn có mức độ dị biệt nhỏ nhất so với tiếng Phổ thông chính là các phân nhánh phương ngôn nội bộ của phương ngôn phương bắc, chẳng hạn như phương ngôn Tây Bắc, phương ngôn Tây Nam, phương ngôn Giang Hoài, phương ngôn Hoa Bắc. Cho nên, sáu đại phương ngôn phương nam cũng có thể chia làm ba nhóm: Mân - Việt, Ngô - Tương, Cám - Khách. Ngô - Tương hình thành sớm nhất, Cám - Khách muộn nhất, Mân - Việt nằm ở giữa. Ngô - Tương cùng nguồn gốc, Cám - Khách cùng thời đại, còn mối quan hệ giữa Mân và Việt thì có phần vi diệu.

Nếu như ví Ngô Sở (hay Ngô Tương) là bà con xa, thì Mân Việt lại chính là hàng xóm gần. Vào thời kỳ "Tam Đại" (Hạ, Thương, Chu) khi các thị tộc Hoa Hạ trỗi dậy ở vùng Trung Nguyên, Mân và Việt đều là những vùng đất "hoang phục", cằn cỗi xa xôi cách trở đến tận cùng trời cuối đất. Người Chu phân định ranh giới trong ngoài, định rõ thân sơ, có đủ các hạng người Tứ Di, Bát Man, Thất Mân, Bách Việt. Thất Mân, Bách Việt xếp sau cả Tứ Di, Bát Man, đủ thấy trong mắt người Hoa Hạ thời bấy giờ, người Mân và người Việt còn "man di" hơn cả giống man di. Thậm chí cho đến tận ngày nay, người Mân và người Việt trong mắt không ít người vẫn mang lại cái cảm giác "chẳng phải giống loài ta", bởi vì tiếng nói của họ là khó hiểu nhất, phong tục tập quán cũng hoàn toàn khác biệt. Ngàn năm trăm năm trước, muốn nói chuyện với họ phải "chờ thông ngôn rồi mới hiểu" ("Diêm Thiết Luận"), ngày nay nếu như không có người phiên dịch thì vẫn cứ gặp muôn vàn khó khăn trắc trở.

Bách Việt cũng viết là Bách Việt (chữ Việt dùng bộ tẩu hoặc mễ), có lẽ là chỉ một số dân tộc thiểu số ở phương nam, các bộ lạc cũng rất nhiều nên mới gọi là "Bách Việt". Trong đó người sống ở Chiết Giang gọi là "Ư Việt", sống ở Phúc Kiến gọi là "Mân Việt", sống ở Giang Tây gọi là "Dương Việt", sống ở Quảng Đông gọi là "Nam Việt", sống ở An Nam gọi là "Lạc Việt". Đủ thấy giữa Mân và Việt quả thực có mối dây liên hệ chằng chịt ngàn muôn mối, chưa biết chừng còn có chung tổ tiên nguồn cội, hoàn toàn nên "cùng cảnh ngộ mà thương nhau", thậm chí là "cùng chung một thuyền vượt sóng gió". Thế nhưng văn hóa Mân và Việt lại chẳng hề giống nhau, sự giao lưu qua lại giữa đôi bên cũng hết sức hiếm hoi. Sự khác biệt giữa tiếng Mân và tiếng Việt cũng chẳng hề nhỏ hơn sự khác biệt giữa tiếng Ngô và tiếng Tương, tiếng Cám và tiếng Khách Gia, thậm chí xét về thể chất thì người Mân và người Việt cũng không quá giống nhau. Người Mân cũng giống như chúng ta, đều thuộc chủng tộc Mongoloid, còn người Việt thì từng bị nghi ngờ là thuộc chủng tộc Mã Lai. Kỳ thực chủng tộc Mã Lai cũng là một phân nhánh của chủng tộc Mongoloid, gọi là "phân loài Mã Lai". Nhưng hễ cứ nhắc tới "chủng tộc Mã Lai" là người ta lại liên tưởng ngay tới những xứ như An Nam, Xiêm La, Java, đem lại đôi chút cảm giác "dị chủng ngoại tộc".

Tiếng Việt cũng vô cùng khác người. Mức độ khác biệt của nó so với tiếng Phổ thông lên tới hơn bảy mươi phần trăm. Sự khác biệt giữa tiếng Mân và tiếng Phổ thông cũng nhiều đến chừng ấy, nhưng tiếng Mân là sự lưu giữ còn sót lại của âm vận Trung Nguyên năm xưa. Bảo tiếng Mân là dị chủng khác người thì e rằng lại mang tội quên gốc nhớ nguồn, bỏ quên tổ tiên. Huống hồ cũng chẳng có ai bảo người Mân là "chủng tộc Mã Lai". Còn tiếng Việt thì lỡ cỡ chẳng ra sao, quái gở kỳ dị, giọng nói của người Java, phỏng có tính là gì?

Kỳ thực tiếng Việt cũng chính là Hán ngữ. Ở rất nhiều nơi tại hải ngoại, nó thậm chí còn được coi là thứ Hán ngữ "chính tông", xét về mặt hình thái thì nó cũng chẳng hề cổ xưa bằng tiếng Mân. Trong tiếng Mân có rất nhiều cách phát âm không thể khảo cứu ra chữ gốc, các ca khúc viết lời bằng tiếng Phổ thông nếu đổi sang hát bằng tiếng Mân sẽ trở nên dở dở ương ương, nhưng nếu "dịch" sang tiếng Việt thì lại chẳng hề hấn gì, bởi vì tiếng Việt sở hữu cả một hệ thống đối ứng âm đọc văn ngôn - bạch thoại hết sức hoàn chỉnh, có thể chuyển đổi qua lại với tiếng Phổ thông một cách rất tự nhiên. Cho nên nếu so với tiếng Mân, nó vẫn là một thứ Hán ngữ mang tính "hiện đại" hơn.

Trên thực tế, ngọn nguồn của tiếng Việt thậm chí còn lâu đời hơn cả tiếng Mân. Bởi vì đợt di dân quy mô lớn đầu tiên của người Hán Trung Nguyên xuống Lĩnh Nam là diễn ra vào thời nhà Tần. Năm Tần Thủy Hoàng thứ hai mươi lăm, đại tướng Vương Tiễn bình định Giang Nam và Bách Việt, bảy năm sau, Nhậm Hiêu và Triệu Đà lại một lần nữa bình định Bách Việt, đồng thời để lại năm mươi vạn tướng sĩ ở lại trấn giữ, cục diện người Việt và người Hán cùng chung sống lẫn lộn được hình thành, tiếng Việt cổ theo đó cũng bắt đầu có được quy mô ban đầu. Thế nhưng tiếng Việt hiện đại lại không phải là sản phẩm phát triển độc lập từ tiếng Việt cổ. Trong suốt những năm tháng dài đằng đẵng về sau, nó liên tục chịu sự ảnh hưởng của Hán ngữ Trung Nguyên. Đặc biệt là vào ba thời kỳ cuối thời Hán, cuối thời Đường và cuối thời Tống, người Hán Trung Nguyên nườm nượp không dứt tiến vào Lĩnh Nam, trong số đó không thiếu những danh gia vọng tộc, học sĩ văn nhân. Những con người này đại diện cho một nền văn hóa tương đối tiên tiến, bối cảnh hiển hách, trình độ cao thâm, thế là khiến cho các thổ trước bản địa dần dần bị Hán hóa, tiếng Việt theo đó cũng biến đổi hết lần này tới lần khác.

Điểm này có phần không giống với sự hình thành của tiếng Mân. Sự định hình của tiếng Mân mang tính đột biến, còn sự định hình của tiếng Việt lại mang tính tiệm biến. Bởi vì đối với vùng Lĩnh Nam, các cuộc di dân quy mô lớn vốn đã diễn ra từ rất sớm, những ảnh hưởng về sau chẳng qua chỉ là sự mưa dầm thấm lâu, giữa đôi bên có một quá trình chung sống cọ xát lâu dài giữa người Việt và người Hán. Phúc Kiến thì lại khác, di dân tới muộn hơn, nhưng thế tới lại vô cùng hung hãn, chẳng những nhân khẩu đông đảo, mà thường còn đi kèm với sự dời chuyển xuống phương nam của chính quyền trung ương. Chẳng hạn như hoàng thất nhà Tấn nương náu ở Giang Tả, cách Phúc Kiến chẳng bao xa; giữa thời Tùy, toàn bộ dân số Phúc Kiến chẳng qua chỉ có mười lăm nghìn hộ, vậy mà đến thời Khai Nguyên nhà Đường, riêng Tuyền Châu đã có hơn năm mươi nghìn hộ gia đình, đủ thấy lượng di dân đông đúc dường nào. Kéo đến ngợp trời dậy đất như thế, thì những thổ trước Mân Việt vốn rải rác trên khắp mảnh đất bát Mân năm xưa tất nhiên sẽ bị nhấn chìm hoàn toàn trong biển lớn di dân, chẳng còn lại bao nhiêu thời gian để người Việt và người Hán cùng chung sống cọ xát với nhau nữa.

Thành công cũng thường đồng nghĩa với sự kết thúc. Vì thế tiếng Mân mang tính đột biến sẽ tương đối khép kín, còn tiếng Việt mang tính tiệm biến trái lại lại sở hữu một tính cách cởi mở rộng mở. Tiếng Việt mang rất đậm tinh thần "chủ nghĩa lấy về dùng". Trong tiếng Việt có không ít từ ngữ ngoại lai, nào là "ba" (ball - quả bóng), "sơ-mi" (shirt - áo sơ mi), "đích sĩ" (taxi - xe taxi), chúng ta đều đã nghe quen tai từ lâu. Hiện tượng này ở các phương ngôn khác cũng có, nhưng không nổi bật bằng tiếng Việt, cũng chẳng thích chơi trò "liên doanh trong ngoài" như tiếng Việt: trong cùng một từ hoặc một cụm từ, một nửa là ngoại lai, một nửa lại là bản địa chính cống, mà từ ngoại lai kia còn phải đọc theo đúng ngữ điệu của tiếng Việt nữa mới chịu.

Kỳ thực đây chính là tác phong nhất quán của tiếng Việt. Bản thân nó vốn dĩ đã là một "giống lai ghép" giữa Hán ngữ Trung Nguyên, thổ ngữ địa phương, ngôn ngữ các dân tộc thiểu số và tiếng nước ngoài. Cho đến tận bây giờ, trong tiếng Việt vẫn còn lưu lại không ít dấu vết của thời kỳ "Bách Việt chung sống" năm xưa. Chẳng hạn như chữ "này" nói thành "nỉ", thì giống hoặc gần giống với các thứ tiếng Choang, Động, Thái, Lê, Bố Y. Lại như suy nghĩ kỹ gọi là "niệm", nắm bắt lấy gọi là "hám", một khối/cục gọi là "nhất cựu", đó chính là tiếng Choang. Các chữ như "dã", "ninh" đều đọc thanh âm, cũng tương tự như tiếng Choang. Việc đặt từ bổ nghĩa ra phía sau từ được bổ nghĩa, chẳng hạn như khách khứa gọi là "nhân khách", rau khô gọi là "thái can", gà trống gọi là "kê công", bò đực gọi là "ngưu cổ", lại càng là đặc trưng cấu từ mang đậm dấu ấn tiếng Choang. Tiếng Hán và tiếng Choang dẫu đều thuộc ngữ hệ Hán - Tạng, nhưng rốt cuộc không cùng một ngữ tộc, vậy mà tiếng Việt lại có thể dung hòa nhào nặn chúng thành một thể thống nhất. Bản lĩnh thần thông dung hội quán thông, biến hóa bao quát rộng lớn này chính là đặc trưng tiêu biểu của tiếng Việt và văn hóa tiếng Việt.

Tiếng Việt một khi đã có thể đả thông nam bắc đông tây, cổ kim trong ngoài, thì tự nhiên cũng có thể đả thông toàn tỉnh, điểm này hoàn toàn khác biệt so với tiếng Mân. Tiếng Việt mang tính nhất thể hóa, còn tiếng Mân lại mang tính đa nguyên hóa. Có lẽ chính vì nguyên nhân này mà tầm ảnh hưởng của văn hóa tiếng Việt lớn hơn nhiều so với tầm ảnh hưởng của văn hóa tiếng Mân. Việt kịch (hát bội Quảng Đông) nổi tiếng hơn nhiều so với Mân kịch, hay các thể loại Lê Viên hý, Cao Giáp hý, Ca Tử hý; âm nhạc Quảng Đông cũng đi sâu vào lòng người hơn hẳn Nam âm của Phúc Kiến. Về mặt mỹ thuật, Quảng Đông có trường phái hội họa Lĩnh Nam, còn Phúc Kiến thì lại chẳng có gì đáng để nhắc tới, bởi vì dẫu cho Phúc Kiến chẳng thiếu nhân tài, nhưng tám cõi đất Mân lại chẳng hề giao lưu qua lại với nhau, ai giữ kèn nấy, ai thổi điệu nấy, chiêng trống chẳng ăn nhập đồng bộ, không thể vặn thành một sợi dây thừng thống nhất, thế nên cũng chẳng thể nào đối kháng lại với nền văn hóa tiếng Việt mang tính nhất thể hóa được. Chẳng trách người Hoa ở hải ngoại dẫu cho người Mân có đông hơn người Việt, nhưng tiếng Việt lại ăn khách và thịnh hành hơn tiếng Mân rất nhiều.