Trung Quốc xưa nay luôn có đủ kiểu thành ngữ nói về phương nam và phương bắc: nam viên bắc triệt (trống đánh xuôi kèn thổi ngược), nam chinh bắc chiến, nam lai bắc vãng, nam hạ bắc thượng... Những cách nói này đều không thể đảo ngược hay hoán đổi vị trí. Chẳng hạn như "nam viên bắc triệt" không thể nói thành "bắc viên nam triệt", "nam chinh bắc chiến" không thể nói thành "nam chiến bắc chinh", cũng vậy, "nam khang bắc điệu" (giọng nam điệu bắc) tuyệt đối không thể nói thành "nam điệu bắc khang".

Kỳ lạ thật! Vì sao nam lại là "khang" mà bắc lại là "điệu"?

1. Phương nam và phương bắc

Trời đất huyền hoàng, ngũ cốc tạp lương, đàn ông đàn bà, phương bắc phương nam.

Phương nam và phương bắc, khác biệt, chính là khác biệt.

Phương nam và phương bắc ăn uống khác nhau. Người miền nam ăn gạo, người miền bắc ăn mì. Gạo là lúa nước, mì là lúa mì. Hạt lúa nước bóc vỏ xong là ăn được, nên gọi là "mễ" (gạo). Lúa mì phải xay thành bột mới ăn được, nên gọi là "diện" (mì/bột). "Mễ" tức là "hạt cây trồng sau khi bỏ vỏ", như đạo mễ (hạt gạo), ý mễ (hạt ý dĩ), hoa sinh mễ (hạt lạc). Suy rộng ra, phàm thứ gì dạng hạt đều có thể gọi là "mễ", như khương mễ (gừng băm hạt lựu), hà mễ (tôm nõn), cao lương mễ (hạt cao lương). Còn "diện", vốn viết bằng chữ "mạch" thêm chữ "cái", cũng viết là "Diện", nghĩa là bột do lúa mì xay ra, cho nên những thứ dạng bột đều gọi là "diện", như đậu diện (bột đậu), dược diện (thuốc bột), hồ tiêu diện (bột tiêu). Người miền bắc lấy đồ bột làm thức ăn chính, bất kể là ăn bánh bao, sủi cảo, màn thầu, sợi mì hay bánh nướng, trước hết đều phải xay lúa mì thành bột rồi hẵng nói. Cho nên thứ bột xay từ lúa mì, họ gọi thẳng luôn là "diện" (mì). Người miền nam không xay bột khô, có xay cũng là xay thành nước, như sữa đậu nành, nước bột gạo. Vì thế thứ bột do lúa mì xay ra, không thể gọi cộc lốc là "diện", mà phải gọi là "diện phấn" (bột mì). Cũng giống như ở miền bắc, món chính làm từ hạt gạo không thể gọi đơn giản là "phạn" (cơm), mà phải gọi là "mễ phạn" (cơm gạo) vậy.

Cơm không thể ăn suông, phải có đồ ăn kèm, cho nên thuật nấu nướng của phương nam dồn hết công phu vào thức ăn. Tám trường phái ẩm thực lớn, cơ bản là sân khấu độc diễn của người miền nam, chẳng có mấy đất cho người miền bắc trổ tài. Đất dụng võ của đầu bếp miền bắc nằm ở khâu "bạch án" (làm đồ bột). Thứ bột lúa mì ấy có thể biến tấu ra đủ loại hoa dạng. Riêng dạng sợi thôi đã có mì kéo, mì cán, mì ép, mì ngắt, mì cắt, mì treo (mì sợi khô), mì gọt, mì bạt ngư tử..., mà trong mì kéo lại chia thành lạp điều tử, chu phiến tử, pháo trượng tử đủ kiểu. Người miền nam chẳng phân biệt nổi ngần ấy danh xưng, tất thảy đều gom lại gọi là "mì". Có chăng chia tỉ mỉ lắm cũng chỉ là mì sợi to sợi nhỏ, mì nước mì xào, mì vằn thắn mì tương đen. Người miền bắc thì không thể gọi tắt món ăn dạng sợi làm từ bột mì là "diện", mà phải gọi là "diện điều" (sợi mì), để phân biệt với diện hồ (bột quấy), diện bì (vỏ bánh), diện bao (bánh mì), cùng vô vàn thứ khác làm từ "diện" (bột mì). Tương tự, người phương nam cũng không gọi đồ dạng bột là "diện", mà phải gọi là "phấn", chẳng hạn như hồ tiêu phấn, hoa tiêu phấn, ớt phấn (ớt bột).

Có thể thấy, lối sống khác nhau thì cách nói cũng khác nhau.

Cách nói khác nhau, lối hát cũng khác nhau. Người miền bắc xướng "ca", người miền nam hát "khúc", gọi là "bắc ca nam khúc". Người miền bắc hát những khúc bi ca đất Yên Triệu, thương lương khốc liệt, tiếng át tầng mây, khí nuốt muôn dặm; người miền nam hát những điệu tiểu khúc vùng Ngô Việt, tinh tế thanh thoát, thê lương uyển chuyển, dư vị khôn cùng. Ca biến thành kịch (ca kịch), khúc biến thành hí (hí khúc). Thế nên hí kịch thời Tống - Nguyên, phương bắc gọi là "tạp kịch", phương nam gọi là "hí văn", ấy gọi là "bắc kịch nam hí" hoặc "nam hí bắc kịch".

Hí kịch hí kịch, "hí" và "kịch" đều mang hàm nghĩa vui đùa tiêu khiển, vốn dĩ có thể dùng lẫn lộn. Nhưng người miền bắc thích chữ "kịch" trong kịch liệt hơn, còn người miền nam lại chuộng chữ "hí" trong du hí. Về điểm này, dường như người phương nam cố chấp hơn người phương bắc. Người miền bắc chẳng qua dùng chữ "kịch" nhiều hơn một chút, đôi khi vẫn nói chữ "hí". Còn phương nam, mãi cho tới trước những năm bốn mươi của thế kỷ hai mươi, vẫn một mực cự tuyệt chữ "kịch" này. Tất thảy những từ ngữ liên quan đến sân khấu đều đặt tên bằng chữ "hí", như hí tử (con hát), hí đài, hí viên, hí ban, cổ trang hí, thời trang hí, mộc ngẫu hí (múa rối), văn minh hí. Văn minh hí chính là kịch nói, còn điện ảnh thì gọi là ảnh hí. Năm 1939, báo chí Thượng Hải bắt đầu đề xướng danh từ "Việt kịch", nhưng dân chúng vẫn quen miệng gọi là "Thiệu Hưng hí" (còn Thiệu kịch thì gọi là "Thiệu Hưng đại ban"). Thậm chí đến Kinh kịch vốn dĩ cũng gọi là Kinh hí, về sau vì muốn phổ cập quốc ngữ, tiếng bắc chiếm ưu thế thượng phong, Kinh hí mới biến thành Kinh kịch. Nhưng ở nhiều vùng phương nam, các thể loại kịch địa phương vẫn không chịu gọi là "kịch" mà gọi là "hí", chẳng hạn như Lê Viên hí, Cao Giáp hí, Ca Tử hí ở Mân Nam. Ngay cả từ "địa phương hí" cũng chẳng ai đổi thành "địa phương kịch". Trái lại, một số kịch địa phương ở phương bắc lại chẳng gọi là "kịch" mà gọi là "hí", như Trụy Tử hí (Hà Nam), Mê Hỗ hí (Thiểm Tây). Thế là vừa có Dự kịch, Việt kịch, Xuyên kịch, Việt kịch (Quảng Đông), Hán kịch, Sở kịch, Tương kịch, Cám kịch, Mân kịch, Hỗ kịch, lại vừa có Liễu Cầm hí, Thần Hà hí, Thải Trà hí, Hoa Cổ hí, Bì Ảnh hí (rối bóng), Hoạt Kê hí. Trận chiến "hí" - "kịch" giữa hai miền nam bắc coi như bất phân thắng bại.

Nhưng nếu truy cứu đến cùng, sẽ nhận ra rốt cuộc phương nam vẫn chịu thiệt thòi. Những thứ được gọi là "kịch" toàn là những kịch chủng lớn, còn gọi là "hí" thì đa phần chỉ là kịch chủng nhỏ, nổi danh nhất cũng chỉ có độc một vở Hoàng Mai hí, còn lại đều ít người biết đến. Đương nhiên, "ngầu" nhất vẫn phải kể đến Tần xoang, nó chẳng gọi là "hí", cũng chẳng gọi là "kịch", mà gọi là "xoang" (khang/giọng). Nói ra thì Tần xoang cũng có tư cách để ngạo nghễ, "bì hoàng" (tây bì, nhị hoàng) trong Kinh kịch (cùng cả Hán kịch và Huy kịch) đều có dây mơ rễ má với Tần xoang. Tần xoang từ Tương Dương truyền đến Vũ Xương, Hán Khẩu thì biến thành "tây bì"; truyền đến Đồng Thành của An Huy thì biến thành "cao bát tử"; cao bát tử cùng với xuy xoang trong Huy ban lại diễn biến thành "nhị hoàng". Mấy món tây bì, nhị hoàng, Hán điệu, Huy điệu này, theo nhau bắc thượng tiến vào kinh thành xáo trộn một phen, liền biến thành Kinh kịch. Xem ra Kinh kịch này cũng là "nam khang bắc điệu", Tần xoang tự nhiên có đủ tư cách đứng ngoài cuộc tranh chấp "hí" với "kịch", cứ việc một mình gầm vang cái "xoang" của nó.

Phương nam và phương bắc còn nhiều điểm khác biệt nữa. Người nam ngủ giường, người bắc ngủ kháng (giường sưởi), gọi là "nam sàng bắc kháng". Người nam đi thuyền, người bắc cưỡi ngựa, gọi là "nam thuyền bắc mã". "Người phương nam chỉ đường luôn nói trước sau trái phải, người phương bắc chỉ đường luôn nói đông tây nam bắc" (Hàn Thiếu Công, "Sự tiếc nuối trên ban công"). Nói trước sau trái phải là lấy con người làm tọa độ; nói đông tây nam bắc là lấy vật thể làm tham chiếu, điều này có lẽ có thể gọi là "nam nhân bắc vật". Vì sao sự khác biệt nam bắc lại lớn đến vậy? Hoàn cảnh tạo nên. Phương nam ẩm ướt, kê giường cao ráo để dễ thông gió; phương bắc giá rét, đắp kháng để sưởi ấm. Phương bắc nhiều bình nguyên, trên đồng bằng dễ phi ngựa; phương nam lắm sông nước, nơi sông nước ắt phải đi thuyền. Ngựa phi trên đồng bằng, tầm mắt bao la, đông tây nam bắc nhìn một cái là rõ mồn một; thuyền len lỏi chốn sông nước, quanh co khúc khuỷu, có nói đông tây nam bắc cũng chẳng đi nổi, đành phải nói trước sau trái phải mà thôi.

Ngay cả chuyện đánh nhau, phương nam và phương bắc cũng khác một trời một vực. Người miền nam thích dùng nắm đấm, người miền bắc thích dùng đòn chân, gọi là "nam quyền bắc cước". Người miền nam vóc dáng nhỏ bé, chỗ đánh nhau cũng chật hẹp, ngõ sâu hẻm nhỏ, chen chúc chật chội, khó bề thi triển cước pháp, thôi thì dùng nắm đấm cho tiện lợi. Miền bắc trời cao đất rộng, bình nguyên phẳng lì, các hảo hán lại toàn người cao to vạm vỡ, vung một cú đá có thể hất văng đối phương xa tới hai ba dặm, thống khoái vô cùng, cho nên họ thích dồn công phu vào chân cẳng. Và cũng vì thế, một người đàn ông và một người đàn bà có quan hệ mờ ám, ở phương nam gọi là "hữu nhất thủ" (có một tay), ở phương bắc lại gọi là "hữu nhất thối" (có một chân).

Phương nam và phương bắc, khác biệt, chính là khác biệt.

Thế là sinh ra "phương ngôn" (tiếng địa phương).

2. Nam khang và bắc điệu

Phương ngôn trước hết phân biệt nam bắc.

Phương ngôn hai miền nam bắc khác nhau.

Trung Quốc xưa nay luôn có đủ kiểu thành ngữ nói về phương nam và phương bắc: nam viên bắc triệt, nam chinh bắc chiến, nam lai bắc vãng, nam hạ bắc thượng... Những cách nói này đều không thể đảo ngược hay hoán đổi vị trí. Chẳng hạn như "nam viên bắc triệt" không thể nói thành "bắc viên nam triệt", "nam chinh bắc chiến" không thể nói thành "nam chiến bắc chinh", cũng vậy, "nam khang bắc điệu" không thể nói thành "nam điệu bắc khang".

Kỳ lạ thật! Vì sao nam là "khang" mà bắc lại là "điệu"?

Nghĩ kỹ thì đại để cũng do số lượng phương ngôn hai miền nam bắc nhiều ít khác nhau, mà tính chất cũng có sự dị biệt. Phương ngôn miền nam chủng loại nhiều, còn phương ngôn miền bắc chủng loại ít. Bảy vùng phương ngôn lớn của tiếng Hán (cũng có thuyết nói là tám), thì Ngô, Tương, Cám, Khách Gia, Việt, Mân (hoặc Mân Nam, Mân Bắc) đều là phương ngôn miền nam, thuộc về các "bác bắc" chỉ có độc một loại, cũng chẳng thể lấy tên một tỉnh nào để đặt tên, nên đành dứt khoát gọi là phương ngôn phương bắc.

Phương ngôn phương bắc tuy rằng chủng loại đơn điệu, nhưng diện tích bao phủ lại lớn đến mức đáng sợ. Bốn mảng lớn của phương ngôn phương bắc (tức bốn vùng thứ phương ngôn lớn): một là Hoa Bắc, hai là Tây Bắc, ba là Tây Nam, bốn là Giang Hoài, quả thực là phủ khắp đất trời. Trừ các khu vực dân tộc thiểu số như Quảng Tây, Tân Cương, Tây Tạng, Thanh Hải, Nội Mông Cổ ra, thì từ phía bắc Trường Giang, đoạn phía nam Trường Giang từ Trấn Giang đến Cửu Giang, cho đến Vân Nam, Quý Châu, Tứ Xuyên, phần lớn Hồ Bắc, tây bắc Hồ Nam, tây bắc Quảng Tây, đều là thiên hạ thống nhất của phương ngôn phương bắc, chiếm khoảng ba phần tư lãnh thổ các vùng nói tiếng Hán trên toàn quốc. Ngay cả đảo Hải Nam cũng có một góc nhỏ thuộc vùng phương ngôn phương bắc. Trong số những người nói tiếng Hán, có tới bảy mươi phần trăm nói phương ngôn phương bắc, đây thực sự là thế ba phần tư thiên hạ rồi.

Lãnh thổ rộng lớn dường ấy, nhân khẩu đông đúc dường kia, nói năng lẽ ra phải rộn ràng "nam khang bắc điệu", thế nhưng trên thực tế sự phân hóa nội bộ lại vô cùng nhỏ bé. Từ Mãn Châu Lý đến Côn Minh, đường chim bay thẳng tắp ba ngàn năm trăm cây số; từ Nam Kinh đến Tửu Tuyền cũng tới hai ngàn cây số, vậy mà trò chuyện với nhau lại chẳng mấy khó khăn. Bởi lẽ phương ngôn phương bắc tuy nói là thiên hình vạn trạng, nhưng kết cấu ngữ pháp khác biệt rất nhỏ, từ vựng tương đối thống nhất, ngữ âm cũng không phân hóa quá lớn. Ví dụ như đều không có phụ âm tắc đục, âm tắc - xát đục, không có bốn phụ âm cuối b, d, g, m... Nghĩa là cái "khang" (chất giọng) cơ bản đều na ná nhau, chỉ có "điệu môn" (ngữ điệu/thanh điệu) là hơi khác một chút. Muốn phân biệt phương ngôn các nơi, chỉ cần nghiền ngẫm cái "điệu" ấy là xong (nhà nghiên cứu phương ngôn Lý Vinh từng dùng việc quy nạp các chữ nhập thanh để phân chia các vùng thứ phương ngôn của phương ngôn phương bắc). Điều này cũng chẳng có gì lạ, phương ngôn phương bắc vốn là "quan thoại" mà lại! Cửa quan đâu giống chốn dân gian mà có thể ăn nói tùy tiện. Quan gia muốn thống nhất ý chí, sao có thể để mỗi người một phách? Muốn lệnh ban ra phải được thi hành, điều cấm phải được ngăn chặn, há lại để ngôn ngữ bất đồng? Cho nên quan thoại mới hướng tới sự đồng nhất.

Còn phía phương nam thì sao? Lại phức tạp hơn nhiều, phương ngôn nam bắc đều có cả. Vân Nam, Quý Châu, Tứ Xuyên, Hồ Bắc đều thuộc vùng phương ngôn phương bắc, còn Ngô, Tương, Cám, Việt, Mân mới là vùng phương ngôn phương nam, bên trong đó lại còn xen kẽ vô số "ốc đảo phương ngôn Khách Gia" (cũng là phương ngôn phương nam). Những ốc đảo phương ngôn Khách Gia này rải rác khắp nơi, ngoài phía đông và phía bắc Quảng Đông ra, thì Phúc Kiến, Đài Loan, Giang Tây, Quảng Tây, Hồ Nam, Tứ Xuyên đều có. Thành thử chỉ riêng một tỉnh Quảng Đông đã có ít nhất ba loại phương ngôn: "Bạch thoại" (tiếng Quảng Châu) thuộc tiếng Việt, tiếng Triều Sán thuộc tiếng Mân và tiếng Khách Gia ở vùng Mai Huyện. Kỳ thực miền nam Trung Quốc bảo là có tám phương ngôn lớn, sợ rằng thực tế phải hơn tám mươi loại. Chỉ riêng Phúc Kiến đã nổi tiếng với câu "bát Mân hỗ bất giao thông" (tám vùng đất Mân không thông thương đi lại được với nhau). Chẳng phải đã thành tám loại rồi sao? Đấy là còn nói khái quát, chứ tính chi li ra thì chẳng biết còn nhiều đến chừng nào.

Vì sao phương ngôn miền nam lại phải liệt kê ra nhiều chủng loại đến thế? Bởi vì chúng không chỉ khác nhau về "điệu", mà ngay cả cái "khang" cũng chẳng giống nhau. Chẳng hạn như từ "ăn" trong ăn cơm, người miền bắc nói ra, nghe kiểu gì cũng vẫn ra âm "cật" (chī), chỉ là ngữ điệu có cao có thấp, thanh điệu có dài có ngắn. Còn người miền nam thì sao? Nói kiểu gì cũng có, thất (qī), hạp (xià), giáp (jiā), tắc (sè), ế (yè), huề (xié), tóm lại dứt khoát không phải là "cật". "Khang" mà giống nhau thì sự thể còn dễ xử lý. Cho nên người miền bắc nói chuyện với người miền bắc, hoặc những người trong cùng vùng phương ngôn phương bắc nói chuyện với nhau, dẫu đôi khi có chỗ chưa rõ ràng, nhưng tóm lại đại khái vẫn nghe hiểu được. Bởi lẽ ngay cả tiếng Đông Bắc và tiếng Vân Nam cũng chỉ có hai mươi phần trăm ngữ âm khác biệt (trong khi sự khác biệt ngữ âm giữa tiếng Việt phương nam và phương ngôn phương bắc lên tới bảy mươi phần trăm). Tất nhiên, lúc nghe không hiểu cũng có, nhưng phần nhiều là do không rõ ý nghĩa của những "danh từ chuyên dụng" mà thôi. Chẳng hạn một người Thiên Tân bảo bạn rằng, người nọ "cán hoạt oa nê, thuyết thoại ly hề, bối hậu niệm tam âm", bạn nghe xong cũng sẽ ngơ ngác như lạc vào sương mù. Bởi bạn thật sự không thể ngờ "oa nê" nghĩa là lười biếng không chịu bỏ sức, "ly hề" là nói năng ba lăng nhăng không đâu vào đâu, "niệm tam âm" là nói lời châm chọc quái gở, thế nhưng mấy chữ "oa nê", "ly hề", "niệm tam âm" ấy bạn vẫn nghe ra từng từ một. Đối phương chỉ cần giải thích một câu là bạn hiểu ngay tất tần tật.

Chứ nghe người miền nam nói chuyện thì phiền phức to rồi. Trước hết là việc dùng từ thiên hình vạn trạng, chẳng hạn như đại từ nhân xưng ngôi thứ ba, vùng phương ngôn phương bắc đều gọi là "tha" (hắn/anh ấy/cô ấy), miền nam thì sao, có nơi gọi là "y" (tiếng Ngô, tiếng Mân), có nơi gọi là "cừ" (tiếng Cám, tiếng Việt, tiếng Khách Gia), lại có nơi gọi là "nễ", "kỳ" (tiếng Ngô). Ngôi thứ hai "nhĩ" (bạn/mày), ít nhất cũng có hai cách gọi là "nùng" (tiếng Ngô) và "nhữ" (tiếng Mân); lại như bà nội, phương bắc cơ bản nhất loạt gọi là "nãi nãi", phương nam thì sao, có nơi gọi là "nương nương" (Ôn Châu), có nơi gọi là "bà bà" (Nam Xương), có nơi gọi là "mã tử" (Hạ Môn), có nơi gọi là "a ma" (Quảng Châu), có nơi gọi là "y ma" (Phúc Châu), có nơi gọi là "tế điê" (Nhạc Dương), thậm chí có nơi còn gọi là "ai tỷ" (Trường Sa), bạn làm sao mà phân biệt cho xuể? Buồn cười nhất là người Quảng Châu gọi cha là "lão đậu" (hạt đậu già). Bố già nếu là hạt đậu già, vậy chúng ta là cái gì? Là giá đỗ à? Viết thành "lão đậu" (chữ đậu có bộ huyệt nghĩa là cái hang) cũng chẳng đúng, bố già là cái hang lớn, chúng ta là cái hang nhỏ chắc?

Cho dù có dùng chung một từ, cũng chưa chắc đã nghe hiểu. "Hữu" (có) phát âm thành "ô", "vô" (không) phát âm thành "mô", rốt cuộc là có hay là không? Huống hồ cũng đâu phải tất cả người miền nam đều gọi "không có" là "mô", cũng có nơi gọi là "miêu". Họ lại thường không phân biệt được hai phụ âm đầu l và n, hai vần an và ang. Kết quả là, qua miệng họ, nam tử (nam nhi) biến thành "lang tử" (con sói con), nữ tử biến thành "lư tử" (con lừa con). Người Mân Nam lại càng tức cười hơn, dứt khoát gọi hết thảy con người là "lang" (nghe như sói), thành ra cả đám "khiêu vũ cùng bầy sói". Một người Mân Hầu khi đọc bài "Ngu Công dời núi", vì thực sự không sửa nổi cái "khang" của mình, nên đã đọc đoạn danh ngôn: "Ngã tử liễu hoàn hữu tử, tử tử liễu hoàn hữu tôn, tử tử tôn tôn thị một hữu cùng tận đích" (Ta chết đi còn có con, con chết đi còn có cháu, con con cháu cháu là vô cùng vô tận), biến thành: "Ngã tử liễu hoàn hữu chử, chử tử liễu hoàn hữu toan, chử chử toan toan thị một hữu cùng tận đích" (Ta chết đi còn có nấu, nấu chết đi còn có chua, nấu nấu chua chua là vô cùng vô tận). Đấy mới chỉ là nói "tiếng phổ thông" đấy nhé. Nếu mà nói tiếng quê hương bản xứ thì lại càng rắc rối hơn. Người Hồ Nam gọi "buộc túm" là "tía", gọi "mệt mỏi" là "nía", ngay cả một chữ đồng âm cũng chẳng tìm ra nổi, bạn nghe làm sao mà hiểu được?

Người miền nam nói năng lại còn đảo lộn trước sau. Chẳng hạn như "tử nhân hàm", đọc chẳng hiểu gì. Người chết chỉ có bốc mùi hôi thối, sao lại "mặn" được? Ướp muối cá chắc? Hóa ra, đây là tiếng Mân Nam, ý bảo là "mặn chết đi được", "mặn muốn chết người ta". Bởi vì người Mân Nam thích nói ngược câu chữ, nên mới khiến chúng ta nghe như vịt nghe sấm. Thật ra ở phương bắc cũng có cách nói tương tự, chẳng hạn như "tử hàm tử hàm" (mặn chát mặn ngắt), có điều ở giữa không chèn thêm chữ "nhân" (người), nên dễ hiểu hơn nhiều.

Thế nên, nghe tiếng miền nam chẳng khác nào nghe tiếng nước ngoài, chỉ hận không thể thuê ngay một người phiên dịch đi kèm.

3. Phương ngôn và quan thoại

Nói đi cũng phải nói lại, nếu năm xưa Tần Thủy Hoàng không thống nhất Trung Quốc, thì mấy thứ phương ngôn miền nam này chẳng phải chính là ngoại ngữ hay sao? Phương nam xưa nay vốn là "vùng đất ngoài cõi hóa ngoại", người phương nam xưa nay cũng là "dân đất hóa ngoại". "Dân hóa ngoại" ở "đất hóa ngoại" nói "thứ tiếng hóa ngoại", không phải "ngoại ngữ" thì là cái gì? Có điều thời đó địa vị của "ngoại ngữ" đâu có cao sang như bây giờ, đến mức muốn sống cho ra hình ra dạng thì bắt buộc phải "nắm vững ít nhất một môn". Trái lại, nó còn bị xem là biểu tượng của nền văn hóa dã man. Mạnh Tử từng bảo người miền nam là "quyết thiệt chi nhân". "Quyết" tức là chim bách thanh, "quyết thiệt" nghĩa là nói năng líu lo như chim hót. Có thể thấy, việc coi phương ngôn miền nam là "tiếng chim" cũng là chuyện xưa như trái đất, tính sơ sơ cũng có đến hai ba ngàn năm lịch sử rồi.

Thời ấy không chỉ ngữ âm chưa thống nhất, phương nam cả một vùng líu lo "chim hót hoa cười", mà phương bắc cũng đầy rẫy "tạp âm hoang dã", ngay cả văn tự chữ viết cũng trăm hoa đua nở. Dùng lời của Hứa Thận mà nói thì chính là "ngôn ngữ dị thanh, văn tự dị hình" (ngôn ngữ khác âm, chữ viết khác hình). Tần Thủy Hoàng thống nhất được văn tự (thư đồng văn), nhưng lại không thể thống nhất được ngữ âm (ngữ đồng âm). Trái lại, sau khi văn tự đã thống nhất, khó khăn trong việc giao tiếp giảm đi rất nhiều, nghe không hiểu thì có thể viết ra giấy để xem, mọi người đâm ra lười biếng chẳng buồn thống nhất ngữ âm nữa, cho nên phương ngôn mới tồn tại được đến giờ.

Cái gọi là "phương ngôn", thực chất chính là "lời lẽ bốn phương". Dân tộc Hoa Hạ luôn tự coi mình là trung tâm, xem mình là "Trung", xem các dân tộc chung quanh (Đông Di, Tây Nhung, Nam Man, Bắc Địch) là "ngoại", vậy thì "phương ngôn" tức là "ngoại ngữ". Về sau thiên hạ quy về một mối, năm dân tộc hòa hợp, trở thành người một nhà, người ta lại đem những kẻ "người ngoại quốc" xa xôi hơn nữa như Anh Cát Lợi, Pháp Lan Tây, Đức Ý Chí, Bồ Đào Nha coi là "di địch", gọi là "di nhân", còn dân chúng thì gọi họ là quỷ tử, quỷ lão hoặc quỷ tể. Cứ như thế, thì ngoại ngữ đáng lẽ phải gọi là "di ngữ" hoặc "quỷ thoại" (lời ma quỷ). Đáng tiếc về sau Đại Thanh đế quốc đã chẳng còn giữ nổi thể diện tôn nghiêm, điều ước quốc tế quy định không được dùng chữ "di" nữa — lũ "quỷ tử" lăn lộn ở Trung Quốc lâu ngày cũng thừa biết chữ "di" ấy chẳng phải từ ngữ tốt đẹp gì, thế là đành đổi gọi thành "phương ngôn". Năm xưa, Trường Phương ngôn (tiền thân của Đại học Vũ Hán ngày nay) do Tổng đốc Hồ Quảng Trương Chi Động sáng lập tại Vũ Xương chính là một học viện ngoại ngữ. Lần này thì Đông Dương, Tây Dương, Nam Dương, Bắc Dương lại giống như gom chung về một nhà. Cơ mà, bọn họ lấy đâu ra tư cách mà đòi mang họ Triệu?

Từ khi "di ngữ" đổi thành "phương ngôn", quả thực chẳng thấy đám "quỷ tử" có ý kiến gì, kỳ thực bọn họ lại mắc lừa rồi. Đây là bút pháp "Xuân Thu", bọn họ làm sao mà hiểu được. Thế nào là "phương ngôn"? Chính là "ngôn ngữ chốn địa phương". Đã là địa phương thì so với triều đình trung ương vẫn thấp hơn một bậc, lũ "quỷ tử" chẳng hiểu mô tê gì lại phải ngậm bồ hòn làm ngọt, chịu một vố thiệt ngầm. Về khoản chơi chữ và câu nệ danh phận này, bọn họ xưa nay chưa từng là đối thủ của chúng ta.

Ngôn ngữ của trung ương chính là quan thoại, cũng tức là quốc ngữ. Quan thoại và quốc ngữ cũng là thứ có từ thời cổ đại, ba ngàn năm trước đã có rồi, chỉ là thuở ấy gọi là "nhã ngôn". Nhã ngôn chính là ngôn ngữ do vương thất nhà Chu sử dụng. Bởi vì thuở ấy cư dân năm phương "ngôn ngữ bất đồng, sở thích khác biệt", nhưng đều tôn Chu vương làm thiên hạ cộng chủ, vậy nên giữa các nước muốn giao tiếp, muốn trao đổi, muốn triều bái, kết minh, muốn bá vai bá cổ mang đủ tâm địa gian xảo rủ nhau đi đánh nước này phạt nước kia, bèn ước định đều lấy ngôn ngữ của vương thất nhà Chu làm ngôn ngữ chính thức thông dụng trong các dịp chính trị ngoại giao, đó chính là "nhã ngôn". "Nhã" tức là nhã chính, quy phạm chuẩn mực. Vậy thì ai là người đứng ra quy phạm? Các chư hầu đều không có tư cách ấy, người có tư cách chỉ có thể là "Thiên tử". Tương tự, ai là người cần phải ăn nói một cách nghiêm trang khuôn phép? Thứ dân bá tánh đâu có nhu cầu đó, người có nhu cầu này chỉ có thể là chư hầu và các bậc đại phu. Cho nên, nhã ngôn chính là ngôn ngữ của giới chức sắc, tức là quan thoại.

Tuy nhiên, quan thoại thời bấy giờ được gọi là "nhã ngôn" cũng còn một nguyên nhân khác, ấy là chữ "nhã" thông với chữ "hạ". Câu nói xưa: "Ở đất Sở theo tục Sở, ở đất Việt theo tục Việt, ở đất Hạ theo tục Hạ", "người Việt yên phận người Việt, người Sở yên phận người Sở, người quân tử yên với đạo nhã", chữ "nhã" ở đây chính là chữ "hạ". Hạ tức là Hoa Hạ, cũng tức là Trung Nguyên, thậm chí cũng tức là Trung Quốc (quốc gia trung tâm). Nói một cách nghiêm túc, thứ nhã ngôn của đất Hoa Hạ Trung Quốc này vào thời bấy giờ cũng chỉ là một trong các thứ tiếng của các chư hầu quốc mà thôi, chỉ vì nó thuộc về "thiên hạ cộng chủ", nên mới trở thành ngôn ngữ chính thức "thông dụng quốc tế". Bởi vậy, đợi đến khi thiên hạ thống nhất, chẳng còn cái gọi là "quan hệ quốc tế" nữa, nhã ngôn cũng bị bãi bỏ, thay vào đó là "quan thoại". Quan thoại chính là thứ tiếng mà người chốn quan trường nói với nhau. Các quan viên do chính phủ trung ương phái đi các địa phương đều phải nói thứ tiếng này, nên mới gọi là quan thoại.

Quan thoại sở dĩ gọi là quan thoại, còn vì chỉ ở trong giới quan lại, thứ tiếng chung của toàn dân tộc này mới có thể phổ biến và thực thi được. Điều này cũng chẳng lạ, hãy nghĩ mà xem, thời ấy làm gì có phát thanh truyền hình, thường dân bá tánh lại đều ru rú ở nhà, ôm khư khư mảnh đất cắm dùi do tổ tiên để lại mà qua ngày đoạn tháng, chẳng ai dễ dàng chạy ra ngoài, không có nhu cầu giao lưu đối ngoại. Mọi người đều là bà con chòm xóm tối lửa tắt đèn có nhau, biết nói tiếng thổ ngữ địa phương là đã đủ để chào hỏi, thăm thú họ hàng, cưới vợ gả chồng, mang trứng gà đi đổi dầu muối tương giấm rồi. Muốn cho đám thứ dân bình thường này đều học được "tiếng phổ thông", thì độ khó chẳng kém gì bắt nước sông Hoàng Hà phải trong veo, vả lại cũng chẳng có nhu cầu ấy. Người có nhu cầu này là những kẻ bắt buộc phải bôn ba nay đây mai đó bên ngoài. Hạng người này, một là quan viên, hai là kẻ hành tẩu giang hồ. Kẻ hành tẩu giang hồ thì "thiên tử gọi đến cũng chẳng thèm lên thuyền", chính phủ trung ương xưa nay vốn chẳng quản nổi, người mà triều đình quản được chỉ có giới quan viên. Huống hồ quan viên mà không quản thì không xong, quan lại nếu cũng nói tiếng địa phương, hoàng thượng hỏi tới một câu mà cứ như gà nói chuyện với vịt, thì còn ra thể thống gì nữa? Trên thực tế, chốn quan trường nếu không có tiếng nói chung, thì tình hình chính trị không thể thấu suốt, chính lệnh ban ra cũng không thể truyền đạt hanh thông, đó mới thực sự là nước chẳng ra nước. Chẳng hạn như, tướng quân dẫn binh đánh trận, hỏi thuộc hạ phía trước có kẻ địch hay không, rõ ràng là có, thuộc hạ lại đáp là "ô", tướng quân cứ ngỡ là "vô" (không có), chẳng phải hỏng bét hay sao?

Bởi thế, đã làm vị quan này thì không những phải "hành lễ nghi này", mà còn phải "nói thứ tiếng này". Triều đình nhà Thanh lại càng có văn bản quy định rõ ràng: "Cử nhân, sinh viên, cống sinh, giám sinh, đồng sinh, kẻ nào không am tường quan thoại thì không chuẩn cho dự thi", việc ra làm quan lại càng miễn bàn. Lần này thì đám "dân hóa ngoại líu lo như chim" ở phương nam khốn đốn to rồi. Họ đành phải cắn răng mà học quan thoại. Chính quyền trung ương của Trung Quốc xưa nay vốn luôn đặt ở phương bắc, ba triều đại Nguyên, Minh, Thanh lại liên tiếp đóng đô ở Bắc Kinh, cho nên quan thoại cơ bản chính là tiếng bắc, thậm chí chính là tiếng Bắc Kinh. Người nói tiếng Ngô, tiếng Tương, tiếng Cám thì còn đỡ một chút, chứ khoảng cách giữa tiếng Mân, tiếng Việt, tiếng Khách Gia với tiếng bắc thì đâu chỉ tính bằng dặm trường? Kết quả là khó tránh khỏi việc nói năng chẳng ra ngô ra khoai, người miền nam nghe thì tưởng tiếng bắc, người miền bắc nghe lại tưởng tiếng nam, rốt cuộc chẳng ai hiểu ai nói gì.

Chẳng trách tục ngữ có câu: "Trời không sợ, đất không sợ, chỉ sợ người Quảng Đông nói quan thoại." Người Quảng Đông nói quan thoại quả thực tương đối trắc trở, cái lưỡi của họ không uốn cong được. Đầu tư (tóuzī) nói thành "đầu cơ" (tóujī), há cảo (xiàjiǎo) nói thành "hạ cảo" (xiàgǎo - làm bừa), "tọa tại thuyền đầu khán giao khu, việt khán việt mỹ lệ" (ngồi trên mũi thuyền ngắm ngoại ô, càng ngắm càng thấy đẹp), qua tai người miền bắc lại thành "tọa tại sàng đầu khán kiều thê, việt khán việt mỹ lệ" (ngồi ở đầu giường ngắm vợ hiền, càng ngắm càng thấy đẹp). Trình độ quan thoại của người Phúc Kiến tuy cao hơn người Quảng Đông khá nhiều, nhưng vẫn cứ nói câu "phấn hồng phượng hoàng phi" (chim phượng hoàng màu hồng bay) thành "hổng hồng hổng hoàng huy". Bởi vì trong phương ngôn Mân không có phụ âm xát vô thanh môi - răng f, kết quả là chữ nào đáng đọc là f thì đều bị phát âm thành h cả. Có thể thấy cách nói "nam khang bắc điệu" là vô cùng có lý. Cái "khang" mà không sửa được thì đổi cái "điệu" cũng bằng thừa. Phổ cập quan thoại thật chẳng dễ dàng chút nào.

4. Ai học theo ai

Thông thường mà nói, quan thoại chính là quốc ngữ, nhưng tình hình triều Thanh lại có đôi chút đặc thù. Bởi vì nhà Thanh là triều đại do người Mãn Châu làm chủ thiên hạ, cho nên "quốc ngữ" thời Thanh là tiếng Mãn, tiếng Hán trái lại biến thành "phương ngôn". Phép tắc triều Thanh quy định, hoàng thân quốc thích đều phải học "quốc ngữ"; công văn trọng yếu cũng phải dùng song ngữ Mãn - Hán để soạn thảo. Tuy nhiên thứ "quốc ngữ" này rốt cuộc vẫn không thể mở rộng phổ cập, trái lại con em Bát Kỳ ai nấy đều mở miệng ra là nói rặt một giọng Bắc Kinh, hại cho nền văn hóa Mãn suýt chút nữa thì đoạn tuyệt hương hỏa, sau cùng còn phải nhờ người Tích Bá giúp nối lại dòng mạch.

Xem ra vấn đề ngôn ngữ cũng chẳng hề đơn thuần, nó dính líu chằng chịt không dứt với chính trị, kinh tế và văn hóa. Năm xưa, Quốc hội Trung Hoa Dân Quốc bỏ phiếu để chọn ra quốc ngữ, một số nghị viên gốc Quảng Đông muốn chọn tiếng Quảng Đông. Số lượng nghị viên gốc Quảng Đông rất đông, nếu thực sự làm theo lối "dân chủ" thì chưa biết chừng sẽ được thông qua, may nhờ có "Quốc phụ" Trung Sơn tiên sinh tận tình khuyên nhủ hết lời mới giữ lại được, tiếp tục định ra là tiếng Bắc Kinh. Bằng không, kẻ làm quan đều phải học tiếng Quảng Đông, trường tiểu học cũng dùng tiếng Quảng Đông để dạy học, sách giáo khoa toàn là những chữ chẳng mấy ai biết như "cảm", "lịch", "vũ", "dã", thì quốc gia chẳng biết sẽ loạn đến mức nào. Giờ thì sao nào? Chẳng cần ai vận động, ai nấy đều hớn hở đua nhau học theo, nào là oa tắc (oa xịn quá), uy thủy (oai phong), cảo điềm (xong xuôi), mai đơn (thanh toán), ai không nói thì người đó quê mùa. Cứ theo đà này, thêm vài năm nữa, khéo biểu quyết chọn tiếng Quảng Đông làm quốc ngữ có khi lại được "oa" một tiếng thông qua luôn ấy chứ.

Điều này khiến một số người vô cùng bất bình. Từ xưa chí kim, hơn hai ngàn năm qua, xưa nay chỉ nghe nói phổ cập quan thoại, chứ làm gì có chuyện phổ cập "thương thoại" (tiếng buôn bán)? Học tiếng Quảng Đông làm cái thói gì! Cứ như học đòi bám đùi đại gia ấy. Thật ra, sự biến thiên của ngôn ngữ xưa nay vốn dĩ luôn "xu phụ quyền quý", nơi nào tiền to thế lớn thì mọi người ắt sẽ học theo tiếng nói của nơi đó. Tiếng Quảng Đông trở thành mốt thời thượng chẳng qua cũng chỉ là chuyện của mấy năm gần đây, bởi vì từ sau cải cách mở cửa, Quảng Đông giàu lên trước, đại diện cho một lối sống mới sung túc, mọi thứ đều đổ bộ từ Quảng Đông vào trước rồi mới ồ ạt "bắc phạt". Huống hồ Hồng Kông cũng nói tiếng Quảng Đông, người đại lục chưa từng đến Hồng Kông, cứ ngỡ nơi đó khắp đất là vàng, ai ai cũng là phú hào, biết nói tiếng Quảng Đông là có thể mạo xưng hàng ngũ "nhà giàu", ít nhất cũng chứng tỏ bản thân từng va chạm sự đời, không đến nỗi "quê một cục".

Thế nhưng, những kẻ sùng ngoại sính tây thời trước, đám "tây ba lô dởm" và "hoa kiều nghiệp dư", lại từng lấy việc nói tiếng Thượng Hải làm vinh dự, làm mốt thời thượng. Đừng nhìn bây giờ Hồng Kông, Quảng Châu dương dương tự đắc mà lầm, một trăm năm trước, Hồng Kông không được gọi là "tiểu Quảng Châu", mà gọi là "tiểu Thượng Hải". Bởi vì Thượng Hải mới thực sự là đại đô thị quốc tế hóa, là "người khổng lồ số một" trong số các đô thị mới nổi ở vùng Viễn Đông châu Á, là đại từ thay thế cho cuộc sống mới mẻ và sự hiện đại hóa. Thuở ấy, được làm một người Thượng Hải là chuyện vô cùng nở mày nở mặt, biết nói tiếng Thượng Hải gần như là biểu tượng của tầng lớp "người Hoa cao cấp". Ngay cả ở Hồng Kông cũng vậy. Tiếng Quảng Đông ư? Quê mùa một cục, đáng mặt xếp thứ mấy!

Đáng tiếc, ba mươi năm sông Đông, ba mươi năm sông Tây, ngày nay tiếng Thượng Hải đã hết thời ăn khách, thứ ăn khách được chuộng lúc này là tiếng Quảng Châu hoặc tiếng Hồng Kông. Đúng thật là ai có tiền thì người đó là ông lớn.

Thực ra cũng chẳng cần phải mắng mỏ ai là kẻ "thực dụng hám danh", "kẻ a dua theo đuôi", người hướng lên chỗ cao, nước chảy về chỗ trũng, ngôn ngữ cũng vậy mà thôi. Cứ nói ngay tiếng Thượng Hải, cũng đâu phải vừa sinh ra đã là "tiếng Hoa cao cấp", ban đầu nó cũng từng bị người đời coi khinh. Thượng Hải vốn là một trấn thuộc Hoa Đình, cho nên ngữ âm phương ngôn Thượng Hải từng có một thời gian "lấy Hoa Đình làm trọng". Phủ Hoa Đình về sau đổi thành phủ Tùng Giang, mà phủ Tùng Giang lại tách ra từ phủ Gia Hưng, do đó các cuốn "Tùng Giang phủ chí" và "Hoa Đình huyện chí" thời nhà Minh khi nhắc đến phương ngôn đều nói: "Phủ thành coi khinh tiếng Thượng Hải, coi trọng tiếng Gia Hưng". Có thể thấy, vào thời kỳ này, địa vị của tiếng Thượng Hải còn rất thấp kém, ai nói tiếng Thượng Hải là kẻ đó quê mùa, phải nói tiếng Gia Hưng mới là đẳng cấp.

Thế nhưng đến thời nhà Thanh, tiếng Gia Hưng lại lỗi thời, thứ hợp thời lại là tiếng Tô Châu. Bởi vì kinh tế Tô Châu phát triển, giàu nứt đố đổ vách! Thế là: "Phủ thành coi khinh tiếng Thượng Hải, coi trọng tiếng Tô Châu", chẳng còn việc gì của Gia Hưng nữa. Sau thời Dân Quốc, kinh tế Thượng Hải phát triển vượt bậc hơn Tô Châu, người Thượng Hải nhiều tiền hơn người Tô Châu, thế là Tô Châu cũng phải lùi bước, nhường chỗ cho tiếng Ninh Ba nhảy vào chen chân. Từ "a lạp" (chúng tôi) ngày nay được người ngoài xem như biểu tượng của tiếng Thượng Hải, thực chất lại là tiếng Ninh Ba chính gốc, trong khi người Thượng Hải nguyên bản vốn tự xưng là "nễ" hoặc "ngã nễ", nhưng vì các ông chủ gốc Ninh Ba ở Thượng Hải quá nhiều, lời lẽ các ông chủ thích nói thì mọi người cũng vui vẻ học theo. Ví như ngày nay các ông chủ thích nói "mai đơn" (thanh toán), thì mọi người cũng chẳng buồn nói chữ "kết trướng" nữa. Các ông chủ năm xưa đã chuộng nói "a lạp", dân chúng cũng chẳng buồn xưng "ngã nễ", nếu còn nói "ngã nễ" thì lại hóa ra quê mùa. Về sau nữa, Thượng Hải phất lên trông thấy, còn làm trùm hơn cả Ninh Ba, thiên hạ bèn tập thể xâm phạm bản quyền tác giả của người Ninh Ba, chỉ biết mỗi câu "a lạp Thượng Hải nhân", chứ chẳng còn ai hay biết câu "a lạp Ninh Ba nhân".

Đó gọi là "kẻ mạnh vì gạo, bạo vì tiền". Lại như người Tô Bắc (còn gọi là người Giang Bắc) ở Thượng Hải cũng đâu có ít, nhưng đã có ai xem tiếng Giang Bắc là mốt thời thượng chưa? Tuyệt đối không. Bởi vì người Tô Bắc năm xưa ở Thượng Hải đa phần là "làm cu li cửu vạn", thành thử chẳng ai muốn nhận cái môn thân thích nghèo hèn này. Kỳ thực, người Tô Bắc ở Thượng Hải đông đến thế, tiếng Thượng Hải làm sao tránh khỏi việc chịu ảnh hưởng của tiếng Tô Bắc? Chỉ có điều ngoài các nhà nghiên cứu phương ngôn ra, chẳng mấy ai để tâm và chịu thừa nhận điều đó mà thôi. Ngay cả tiếng Gia Hưng, tiếng Tô Châu và tiếng Ninh Ba, về sau cũng chẳng còn là trào lưu nữa. Thứ về sau trở thành thời thượng chính là "tiếng Thượng Hải" được nhào nặn pha tạp từ tiếng Gia Hưng, tiếng Tùng Giang, tiếng Tô Châu, tiếng Ninh Ba, tiếng Giang Bắc, thậm chí cả tiếng Quảng Đông cùng đủ loại tạp nham khác, hoàn toàn khác hẳn với thứ tiếng Thượng Hải từng bị khinh khi thời Minh - Thanh (thổ ngữ của trấn Thượng Hải, huyện Hoa Đình, phủ Tùng Giang).

Phương ngôn chính là cái thứ "xu phụ quyền quý" lại "thuận dòng trôi nổi" như thế đấy. Nó luôn không ngừng "nghỉ", "nghiêm", "nhìn bên phải... thẳng!". Nó hướng về ai và nhìn thẳng theo ai? Hướng về các đô thị trung tâm, hướng về những nơi có quyền có thế. Hoặc giả, hướng về những nơi có sức hiệu triệu và tầm ảnh hưởng văn hóa mạnh mẽ nhất.

Có lẽ, đây cũng chính là một trong những nguyên nhân khiến phương ngôn phương bắc lại có được địa bàn và thanh thế rộng lớn nhường ấy.

Bởi vì trên phương diện chính trị, phương bắc hầu như luôn luôn là "ông lớn".

5. Đa dạng và thống nhất

Trước khi làn sóng văn hóa tiếng Việt (Quảng Đông) rầm rộ "bắc phạt", người miền bắc vốn chẳng coi tiếng Việt ra gì.

Người miền bắc gọi tiếng Việt là "tiếng chim", bảo là nghe líu lo ríu rít như chim hót. Người Quảng Đông ít hơn người miền bắc, nên chẳng dám bảo người miền bắc nói năng như lừa hí. Nghĩ lại người Quảng Đông cũng thật nực cười, họ gom tất cả những ai ở phía bắc dãy Ngũ Lĩnh gọi chung là "bắc lão", bao gồm cả người Hồ Nam. Thật ra người Hồ Nam làm sao có thể là "bắc lão" được? Rõ ràng là "nam man" mà! Trong số họ cố nhiên có những người nói quan thoại Tây Nam, tạm coi là nói tiếng bắc, nhưng người Hồ Nam "chính tông" thì nói tiếng Tương, mà tiếng Tương lại là một loại phương ngôn miền nam, huống chi bất kể là người nói quan thoại Tây Nam hay nói tiếng Tương và tiếng Cám, họ đều ăn gạo, rất hiếm khi ăn mì. Người Hồ Nam thật sự không thể tính là người phương bắc.

Hồ Nam cũng từng rất lẫy lừng, chẳng khác nào Quảng Đông rực rỡ lúc này. Trăm năm trở lại đây, mảnh đất Hồ Nam đã sản sinh ra không ít nhân vật lãnh tụ: Mao Trạch Đông, Lưu Thiếu Kỳ, Hồ Diệu Bang, Chu Dung Cơ. Ngược dòng thời gian xa hơn nữa, Tăng Quốc Phiên cũng được coi là nhân vật cử túc khinh trọng, thế nhưng tiếng Hồ Nam không thể trở thành quốc ngữ. Bản thân tôi cũng là người Hồ Nam, nếu bảo tôi bỏ phiếu chọn quốc ngữ, tôi cũng chẳng bầu cho tiếng Hồ Nam.

Tiếng Hồ Nam vì sao lại không thể làm quốc ngữ? Ngoài việc khó hiểu ra, nó cũng chẳng êm tai, kém xa vẻ tròn vành rõ chữ, nguyên khí dồi dào của tiếng Bắc Kinh. Ngay cả tiếng Trường Sa - thứ quan thoại của Hồ Nam, nếu so với tiếng Bắc Kinh thì cũng quê mùa cục mịch đến rơi rớt cả đất cát. Không phải bản thân tiếng Trường Sa có khuyết điểm gì, mà bởi vì Trường Sa chưa từng bao giờ làm trung tâm chính trị của cả nước, mà một nơi không phải trung tâm chính trị toàn quốc thì phương ngôn của nó tuyệt đối không thể trở thành nền tảng cho quốc ngữ.

Căn nguyên của việc hình thành "nam khang bắc điệu" đại để cũng nằm ở chỗ này. Trung tâm chính trị của Trung Quốc trong một thời gian dài đều đóng ở phương bắc. Tây An, Lạc Dương, Khai Phong, Bắc Kinh, sự di dời kinh đô của các vương triều thống nhất đại khái là tiến về phía đông rồi ngược lên phía bắc, xoay quanh tới lui thì vẫn luôn nằm ở vĩ độ 34 độ bắc trở lên, tức là lưu vực sông Hoàng Hà và phía bắc sông Hoàng Hà. Nếu mà chạy tọt xuống phía nam Trường Giang, thế thì hỏng bét, chỉ có thể coi là "thiên an" (trú ngụ tạm bợ ở một góc). Tất thảy thần dân khi ấy sẽ đều mỏi mắt ngóng trông "vương sư bắc định Trung Nguyên nhật" (ngày quân vương lấy lại Trung Nguyên). Còn như những vương triều chọn định đô ở vùng Giang Nam thì đa phần đều là các triều đại đoản mệnh, hơn nữa cũng chỉ nắm giữ được nửa dải giang sơn, thậm chí đến một nửa cũng chẳng trọn vẹn. Chẳng hạn như Đông Ngô, Đông Tấn, các triều Tống, Tề, Lương, Trần thời Nam Triều, rồi cả Nam Tống nữa, còn những triều nhỏ hơn thì chẳng buồn nhắc tới làm gì. Hễ định đô ở phương bắc thì thường có thể trường trị cửu an. Ví như nhà Hán, ví như nhà Đường, ví như Tống, Nguyên, Minh, Thanh. Chính quyền nhà Minh ban đầu vốn đóng đô ở Nam Kinh, sau đó bị Chu Đệ dời về Bắc Kinh, cú dời đô này đã giúp họ ung dung tồn tại bền vững hơn hai trăm năm. Chứ nếu vẫn cứ ngồi ở Nam Kinh mà cai trị thiên hạ, thì vận mệnh ra sao quả thực rất khó nói.

Phương bắc luôn có xu hướng thống nhất. Kẻ thống nhất Trung Quốc cũng luôn là người phương bắc, hoặc giả cuộc thống nhất đều bắt đầu từ phương bắc; còn phương nam thì luôn cát cứ xưng hùng, ai làm việc nấy, kể cả trong tiếng nói. Phương bắc cũng dễ thống nhất hơn, đồng ruộng nghìn dặm, đất phẳng bao la, đứng trên gò cao hú một tiếng là bàn dân thiên hạ đều nghe thấy hết. Ngay cả chuyện trục lộc Trung Nguyên cũng diễn ra vô cùng sảng khoái. Đâu có như phương nam, hố sâu đầm lầy, gập ghềnh khúc khuỷu, khắp nơi toàn non cao nghìn trùng, sông hồ chằng chịt, lớp lớp điệp điệp, mây mù che khuất, muốn tóm một tên tù binh cũng chẳng dễ dàng, người vừa lắc mình một cái đã biến mất tăm, bạn biết lên đâu mà tìm? Cho nên, hễ chiến tranh đánh xuống phương nam là thường mất đi cái khí thế dứt khoát như dao chém dải lụa, cứ dùng dằng dây dưa, nhùng nhằng mãi không dứt. Đợi đến khi nhọc nhằn đánh chiếm xong xuôi, triều đình cũng chẳng còn hùng tâm tráng chí đâu mà tiến hành thống nhất văn hóa nữa. Chỉ cần người miền nam chịu cắm cờ hàng, chịu cúi đầu phục tùng, dẫu có bằng mặt không bằng lòng đi chăng nữa, thì cũng coi như bỏ qua. Trước kia sống ra sao thì nay cứ sống như thế; trước kia nói năng thế nào thì nay cứ nói như vậy. Dẫu có nói thứ "tiếng chim" thì cũng mặc kệ chẳng buồn hỏi han. Không làm thế cũng không xong, bởi vì có quản nổi đâu! Có quản thì cũng chỉ quản nổi đám quan lại, chứ làm sao quản nổi dân chúng, mà cũng chỉ có thể bắt các quan lên chốn công đường phải nói quan thoại, chứ sao cấm được họ về nhà nói tiếng thổ âm bản xứ.

Thế là một phương bắc thống nhất đã có được ngữ âm thống nhất, còn một phương nam phân tán thì cứ việc tiếp tục mỗi người một phách. Như đã nói ở trước, sự phân hóa nội bộ của phương ngôn phương bắc là rất nhỏ, hệ thống ngữ âm cũng tương đối giản đơn. Bốn mảng lớn của phương ngôn phương bắc: Hoa Bắc, Tây Bắc, Tây Nam, Giang Hoài, đó là cách phân loại thời hiện đại. Còn thời Tùy, Đường, Tống, Kim, phương ngôn phương bắc lại chia thành bốn nhóm: Biện Lạc (Trung Nguyên), Yên Triệu (Hà Sóc), Tần Lũng (Quan Trung), Lương Ích (Ba Thục), có thể thấy phương bắc thuở ban đầu cũng chẳng mấy thống nhất, nhưng về sau Biện Lạc và Yên Triệu thống nhất trước tiên, trở thành đại diện cho phương ngôn phương bắc — tức phương ngôn Hoa Bắc, hơn nữa còn chiếm lĩnh cả ba tỉnh vùng Đông Bắc. Tần Lũng biến thành Tây Bắc, Lương Ích biến thành Tây Nam, Giang Hoài coi như phát triển sau, sự bất đồng giữa chúng với quan thoại "chính tông" (phương ngôn Hoa Bắc) cùng lắm cũng chỉ là việc người ở ba vùng thứ phương ngôn này có thể nói ngọng không phân biệt được nam với lam, cân với canh, tín với tính, hoặc tư với tri, thư với xuy, tứ với thị. Chẳng hạn như nói "nam khố tử" (quần nam) thành "lam khố tử" (quần xanh), nói "thị thập cửu lộ" (là tuyến mười chín) thành "tứ thập cửu lộ" (tuyến bốn mươi chín). Còn lại, cũng chỉ là vấn đề ngữ điệu cao thấp mà thôi.

Phương ngôn miền nam thì phức tạp hơn nhiều, so với phương ngôn phương bắc lại càng như cách biệt cả một trời một vực. Ví dụ như hiệu trưởng một trường học ở miền nam thông báo: "Giáo chức công khai hội, gia thuộc dã tham gia" (Cán bộ giáo viên họp, người nhà cũng tham gia). Lọt vào tai người miền bắc, khéo lại nghe thành "Khiếu kê công khai hội, gia súc dã tham gia" (Gọi gà trống đi họp, gia súc cũng tham gia). Chỉ riêng nghe không hiểu thôi thì đã đành, đằng này có những câu tiếng nam, ngay cả viết ra giấy cũng chẳng tài nào đọc hiểu nổi. Chẳng hạn như "nễ bát lý hách tử nhất khiêu", "cừ phân nhất bản thư", "ngã tỷ cẩu giảo tả", "nhữ điếm già khán hội trước", bạn có hiểu không? Thật ra chúng lần lượt là câu tiếng Tô Châu "tôi bị anh ta dọa cho giật thót", tiếng Khách Gia "anh ấy cho tôi một quyển sách", tiếng Quảng Châu "tôi bị chó cắn rồi" và tiếng Mân Nam "bạn có nhìn thấy không". Những lối diễn đạt kiểu này, đừng nói người phương bắc không hiểu, mà ngay cả người ở những vùng khác của phương nam cũng chưa chắc đã hiểu nổi.

Phương ngôn miền nam lắm "khang", mà "điệu" cũng nhiều vô kể. Tiếng phổ thông chỉ có ba mươi chín vần, tiếng Mân Nam lại có tới bảy mươi lăm vần, nhiều gần gấp đôi tiếng phổ thông; tiếng Việt (Quảng Đông) cũng có tới năm mươi mốt vần. Tất nhiên phụ âm đầu của chúng có ít hơn một chút, nhưng phát âm lại cực kỳ khó. Còn về thanh điệu thì sao? Tiếng phổ thông có bốn thanh: âm bình, dương bình, thượng thanh, khứ thanh; tiếng Ngô có tám thanh, bình, thượng, khứ, nhập mỗi thanh lại chia âm dương; tiếng Cám có sáu thanh, bình thanh và khứ thanh chia âm dương, thượng thanh và nhập thanh không chia; tiếng Khách Gia cũng sáu thanh, bình thanh và nhập thanh chia âm dương, thượng thanh và khứ thanh không chia; tiếng Mân có bảy thanh, duy chỉ có thượng thanh là không chia âm dương; tiếng Việt là nơi có nhiều thanh điệu nhất, không chỉ bình, thượng, khứ, nhập đều chia đôi âm dương, mà âm nhập lại còn phân biệt trên dưới (thượng âm nhập và hạ âm nhập), tổng cộng tới chín thanh điệu, có nơi thậm chí còn có mười thanh. Chẳng trách người miền bắc hễ nghe thấy tiếng nam, đặc biệt là nghe tiếng Quảng Đông, tiếng Mân Nam là đầu óc lại choáng váng quay cuồng — thanh điệu của người ta nhiều gấp đôi của bạn cơ mà!

Đó đại để chính là cái gọi là sự khác biệt nam bắc: phương bắc cầu đồng nhất, phương nam giữ dị biệt. Cho nên trong tám vùng phương ngôn lớn, trừ phương ngôn phương bắc ra thì Ngô, Tương, Cám, Khách Gia, Việt, Mân (Mân Nam, Mân Bắc), bảy vùng đều nằm ở phương nam. Tám trường phái ẩm thực lớn: Lỗ, Xuyên, Tô, Việt, Tương, Triết, Huy, Mân, cũng có tới bảy phái ngự trị ở phương nam. Phương nam bao giờ cũng phong phú đa dạng hơn phương bắc.

Phương nam đa dạng, phương bắc thống nhất.

6. Lại bàn về phương nam

Một phương nam đa dạng luôn có những từ vựng mà người miền bắc nghe qua thấy kỳ quái vô cùng, ví dụ như "phạn văn tử" (con muỗi cơm - chỉ con ruồi, phương ngôn Tương), "bái đông liên" (sen lạy hướng đông - hoa hướng dương, phương ngôn Cám), "hồng mao khôi" (tro lông đỏ - xi măng, phương ngôn Khách Gia), "ba lăng thái" (rau bina/cải bó xôi, phương ngôn Mân). Người miền nam nói chuyện cũng luôn đảo ngược trật tự từ so với người miền bắc, chẳng hạn như náo nhiệt nói thành "nhiệt náo", hoan hỉ nói thành "hỉ hoan", liên khiên (dính líu) nói thành "khiên liên", khẩn yếu nói thành "yếu khẩn", nhân khách nói thành "khách nhân", tễ ủng nói thành "ủng tễ", thậm chí phong thai nói thành "thai phong" (bão), hài tha nói thành "tha hài" (dép lê). Lối nói "đảo ngược" này xuất hiện dày đặc nhất trong tiếng Mân, tiếng Việt và tiếng Khách Gia. Còn như việc gọi gà trống là "kê công", gà mái là "kê bà" thì ở phương nam là chuyện hết sức phổ biến. Suy rộng ra, còn có áp công (vịt đực), áp mẫu (vịt cái), miêu công (mèo đực), miêu mẫu (mèo cái), khuyển hùng (chó đực), khuyển mẫu (chó cái), trư cổ (lợn đực), ngưu cổ (bò đực).

Tóm lại, phương nam luôn đi ngược lại, đối đầu chan chát với phương bắc.

Trên thực tế, phương nam trên phương diện văn hóa luôn phân đình kháng lễ với phương bắc. Trái ngược với phương bắc hễ một tí là đòi trục lộc Trung Nguyên, thích đập thông bốn phương đông tây nam bắc để gom thành một mối, phương nam dường như hướng tới cuộc sống "tiếng gà tiếng chó cùng nghe thấy, dân tới già chết chẳng qua lại với nhau" của một xứ sở "nước nhỏ dân ít". Câu nói này là của Lão Tử. Lão Tử là người phương nam, lý tưởng của ông đại khái cũng chính là lý tưởng của người miền nam. Cho nên ở phương nam, thường thường chỉ cách nhau có vài dặm đường là ngôn ngữ đã chẳng thông rồi. Chẳng hạn như Phủ Điền, Tiên Du, phía bắc cách Phúc Châu, phía nam cách Hạ Môn đều chỉ cách một tầm tên bắn, nhưng tiếng Phủ Tiên so với tiếng Phúc Châu, tiếng Hạ Môn lại khác một trời một vực. Tiếng Hạ Môn và tiếng Phúc Châu dĩ nhiên lại càng không thông nhau, thế là chỉ riêng một dải ven biển Phúc Kiến đã hình thành thế "tam quốc đỉnh lập".

Không phải người miền nam phản đối sự thống nhất, mà họ cho rằng sự thống nhất ấy phải là "sự thống nhất trong đa dạng". Huống hồ mọi người đều là con cháu Viêm Hoàng, đều chung một dân tộc Trung Hoa, chưa kể chữ "Viêm" của phương nam chúng tôi còn xếp trước chữ "Hoàng" của phương bắc các người, cớ sao cứ bắt buộc phương bắc phải thống nhất phương nam, đến cả ăn nói cũng phải học theo tiếng bắc mới được? Nói ra thì trong lòng người miền nam cũng có đôi chút bất bình, tám vùng phương ngôn lớn thì bảy vùng ở phương nam, tám hệ ẩm thực lớn cũng bảy hệ ở phương nam. Người miền nam cống hiến to lớn nhường ấy! Vậy mà hễ nhắc đến dân tộc thì Hán, Mãn, Mông, Hồi, Tạng toàn bộ đều thành của phương bắc cả, phương nam đến một phần năm cũng chẳng có phần, có ai đối xử như thế bao giờ không?

Ở đây thực sự có những ân oán chất chứa trong lịch sử. Trong lịch sử, giữa hai miền nam bắc từng xảy ra biết bao cuộc chiến tranh, mà hễ đánh nhau thì hầu như lúc nào phương nam cũng chịu cảnh bị phương bắc bắt nạt. Nước Sở bị nước Tần ở phương bắc tiêu diệt; nước Ngô bị nhà Tấn ở phương bắc tiêu diệt; nhà Trần bị nhà Tùy ở phương bắc tiêu diệt; nhà Tống từng diệt Nam Đường, Nam Hán thì lại bị nhà Nguyên ở tít tận phương bắc xa xôi tiêu diệt. Người Nguyên diệt Tống, chia thần dân ra làm bốn đẳng cấp: người Mông Cổ, người Sắc Mục, người Hán, người Nam, người phương nam rớt xuống thành "thần dân hạng tư".

Phương nam chịu thân phận thấp hơn một bậc, thực ra đã bắt đầu từ thời Viêm Hoàng. Hoàng Đế đại khái là người phương bắc, phương bắc bằng phẳng thênh thang, thích hợp nhất cho xe ngựa rong ruổi, Hoàng Đế phát minh ra xe cộ nên mới mang hiệu là "Hiên Viên thị". Viêm Đế đại khái là người phương nam. Phương nam cây cỏ tươi tốt, thích hợp nhất cho hoa màu sinh sôi, Viêm Đế nếm đủ trăm cây cỏ nên mới mang hiệu là "Thần Nông thị". Thuở ấy, ở sâu hơn về phía nam còn có tộc Cửu Lê, kẻ thống suất Cửu Lê là Xi Vưu thị. Viêm Đế và Hoàng Đế liên thủ đánh bại Xi Vưu, những người tộc Cửu Lê bị bắt làm tù binh liền trở thành "thần dân hạng ba", gọi là "Lê dân". Chúng ta ngày nay cứ luôn miệng nói "lê dân bách tính", kỳ thực "lê dân" và "bách tính" vốn chẳng phải một mối, lê dân là tiện dân nghèo hèn, còn bách tính vốn là quý tộc, về sau mới bị đánh đồng lẫn lộn.

Sau khi trấn áp tộc Cửu Lê, hai bộ tộc Viêm - Hoàng lại "huynh đệ tương tàn". Viêm Đế đến từ phương nam, chỉ biết nấu thuốc thang, rốt cuộc đánh không lại một Hoàng Đế được vũ trang tới tận răng lại sở hữu cả "xe tăng", thế là Hoàng Đế đánh thắng bèn ngồi ở phương bắc nhìn về hướng nam, trở thành chính thống Hoa Hạ; Viêm Đế bại trận thì chẳng rõ tung tích nơi nao, đám tàn binh bại tướng của ông đại khái lưu lạc dạt về những vùng đất hoang vu man dã ở phương nam, biến thành "Nam Man".

Từ đó trở đi, phàm có chiến tranh xảy ra là người ta lại áp dụng bài "đánh được thì đánh, đánh không được thì chạy", mà hễ chạy là toàn chạy từ phương bắc xuống phương nam. Chứ chạy từ phương nam ngược lên phương bắc thì xưa nay chưa từng nghe thấy. Bởi lẽ chiến tranh luôn đánh từ bắc xuống nam, cho nên dẫu là "con rồng cháu phượng" nhà Hoàng Đế, hễ đụng phải "đoàn quân hổ sói" từ phương bắc xa xôi tràn xuống, cũng chỉ còn nước tháo chạy về nương náu nhà Viêm Đế. Chẳng hạn như thời "Ngũ Hồ loạn Hoa", có khoảng một phần sáu người Hán vùng Trung Nguyên đã chạy dạt xuống phương nam. Thời Nam Tống, đến cả hoàng đế cũng chạy trốn xuống đây. Người Khách Gia cũng là di dân từ vùng Trung Nguyên dời xuống phía nam. Gần thì chạy tới Giang Tây, xa thì dạt đến Quảng Đông, Phúc Kiến. Tiếng Cám, tiếng Mân, tiếng Khách Gia chính là do những con người chạy nạn từ phương bắc xuống phương nam này "sáng tạo" ra.

Những con người phải rời bỏ quê hương bản quán, chạy trốn từ bắc xuống nam ấy, dẫu nói là "tướng bại trận chẳng dám bàn chuyện dũng cảm", nhưng trong lòng họ nào có phục. Có không phục thì mới không chịu cầu hòa nhận thua ngay tại chỗ, không chịu cúi đầu xưng thần, mới phải dạt về phương nam, ôm ấp tâm can mưu cầu ngày đông sơn tái khởi. Cho dù chẳng phải tàn binh bại tướng, di lão di thiếu gì cho cam, thì việc nam thiên cũng là chuyện vạn bất đắc dĩ. Cho nên trong lòng họ luôn dồn nén một nỗi uất nghẹn, thề phải giữ cho ngọn lửa văn hóa do tổ tiên khai sáng được đời đời truyền nối, chí ít thì cái âm giọng cũng tuyệt đối không được đổi thay, đó gọi là: "Ninh mại tổ tông điền, bất cải tổ tông ngôn" (Thà bán ruộng tổ tông, không đổi lời tổ tông).

Cho nên, bạn đừng thấy phương ngôn miền nam nghe chẳng ra làm sao, nghe quê mùa, nghe như sặc mùi khoai lang rơm rạ, nhưng nói một cách nghiêm túc thì không ít từ ngữ trong đó chính là lời ăn tiếng nói của tổ tiên chúng ta, là thứ "nhã ngôn" Hoa Hạ chính tông đấy. Trước thời Tùy - Đường, những chữ ngày nay có phụ âm đầu là d, t cùng một phần phụ âm đầu zh, ch đều bị gom chung lại, nhất loạt đọc thành d và t, vả lại cũng chưa hề có âm xát vô thanh môi - răng f. Từ thời Trung cổ về sau mới bắt đầu tách bạch ra, và mới xuất hiện âm f. Duy chỉ có phương ngôn Mân là trước sau như một, d, t và zh, ch vẫn không phân biệt, cũng chẳng có âm f. Chẳng hạn như từ "phạn" (cơm), phụ âm đầu tiếng Mân Nam đọc là b; từ "phượng", phụ âm đầu lại đọc là h. Lại như từ "trư" (lợn/heo), tiếng Phúc Châu đọc là dü, tiếng Hạ Môn đọc là di, đều lấy d làm phụ âm đầu. Đó chính là cổ âm vậy. Bởi vì vào thời thượng cổ, chữ "giả" cũng đọc là du. Cho nên những chữ lấy chữ "giả" làm bộ vị, ví dụ như đô, đổ (đắp), đổ (đánh bạc), đổ (trông thấy), ngày nay vẫn đọc là du; còn một số chữ khác thì giống như chữ "trư", đổi sang đọc thành zhu, ví như chư, chử, trừ, trữ, chử, trứ. Đổi rồi thì hóa ra tân thời, chưa đổi thì giữ được nét cổ phác. Phương ngôn Mân không đổi, cho nên phương ngôn Mân mới mang đậm nét cổ phác.

Từ vựng trong phương ngôn miền nam cũng thường vô cùng điển nhã, cổ kính. Chẳng hạn như diện (mặt), mục (mắt), thực (ăn), ẩm (uống), hành (đi), bộc (phơi nắng), tác (dây thừng), dực (cánh). Có những từ vựng hoặc cách nói nghe chẳng khác nào "văn vật mới đào dưới đất lên". Ví dụ như "nồi" gọi là "đỉnh", "một bình rượu" gọi là "nhất đôn tửu", "một ổ chuột" gọi là "nhất đậu lão thử". Những ngôn ngữ mang phong vị cổ kính này chủ yếu xuất hiện trong phương ngôn Mân, phương ngôn Việt và phương ngôn Khách Gia, bởi vì tiền nhân của ba vùng phương ngôn này nếu không phải là "dân tị nạn" chạy về phương nam thì cũng là "di dân" xuôi nam, nơi họ dời đến lại "trời cao hoàng đế xa". Kết quả là ngôn ngữ của họ cũng chẳng buồn bắt kịp với "sự biến thiên của thời đại". Dẫu rằng chưa đến mức "chẳng biết có nhà Hán, nói chi đến Ngụy Tấn", nhưng chí ít cũng lưu giữ trọn vẹn tàn dư phong vận đời Đường Tống, tràn ngập khí chất văn tài phong lưu. Đương nhiên, đồng thời cũng khó tránh khỏi việc bị tiêm nhiễm tiếng Tráng - Đổng, pha tạp thứ thổ âm Man Liêu, khiến cho người ngoài lại càng thêm muôn phần khó hiểu.

7. Lại bàn về phương bắc

Phương bắc thì lại khác hẳn.

Phương Bắc xưa nay vốn là nơi người Hán và các tộc người Hồ cùng chung sống, Bắc Kinh lại càng như vậy. Trong lịch sử, nó vừa là "Bắc Kinh" của các vương triều người Hán, lại vừa là "Nam Kinh" của các vương triều dân tộc thiểu số phương bắc. Người phương nam và người phương bắc, người Hán và người Hồ, tranh rồng đấu hổ, đấu khẩu tranh biện, cờ đổi đầu thành đổi chủ luôn xoành xoạch. Lớp này đến rồi lớp kia đi, văn hóa của mỗi bên lắng đọng lại, hòa quyện thành một thực thể vừa đa nguyên cùng tồn tại lại vừa hòa quyện thành một khối thống nhất. Con người cũng thay đổi, dù rằng ngũ tộc cộng hòa, thiên hạ một nhà, yêu nước không phân biệt trước sau, mọi người đều là "con cháu Viêm Hoàng", nhưng xét cho kỹ thì đâu phải ai cũng là "đích hệ Viêm Hoàng". Phía phương bắc kia, Tiên Ty, Khiết Đan, Thổ Phồn, Đột Quyết, Nữ Chân, hạng người nào cũng có. Họ cũng phải thông hôn, kết duyên. Người cưới cứ cưới, kẻ gả cứ gả, huyết thống đều đã đổi thay, nói chi đến ngôn ngữ? Cứ cho là đều nói tiếng Hán đi, thì thốt ra cũng chẳng còn là chuyện như thuở ban đầu nữa. Dân tộc thiểu số nói tiếng Hán luôn có đôi chút lơ lớ lai căng, nhưng nếu ai nấy đều nói kiểu lai căng ấy, thì lai căng lại trở thành chính tông và chính thống.

Cho nên, phương ngôn phương bắc chẳng những không cổ kính, thuần khiết, mà quả thực chính là một "liên quân tám nước". Tiếng miền bắc ngày nay tuyệt nhiên không phải là sản vật phát triển thẳng tắp một dải truyền thừa từ "nhã ngôn Hoa Hạ" năm xưa, thậm chí còn không phải là "tiếng Hán" thuần túy, bên trong còn có cả thành phần ngữ hệ Altai của các dân tộc du mục phương bắc. Nào là tiếng Mãn, tiếng Mông Cổ, tiếng Triều Tiên, thứ gì cũng có, khéo lại có cả tiếng Đột Quyết. Cứ nói riêng tiếng Bắc Kinh, tuy bảo là "quan thoại" của dân tộc Hán ta ngày nay, hoặc là nền tảng của quan thoại, nhưng thực chất lại là một cái "Liên Hợp Quốc". "Hồ đồng" (ngõ hẻm) là tiếng Mông Cổ, "mai thải" (bẩn thỉu) là tiếng Mãn, "gà-nhi" là tiếng Thiểm Tây, "gát-tử" là tiếng Thượng Hải. Người Thiểm Tây gọi tiền là "gà-nhi", người Bắc Kinh cũng bắt chước nói theo; người Thượng Hải nói "giới chỉ" (nhẫn), người Bắc Kinh nghe ra lại giống như "gát-tử", rốt cuộc chiếc nhẫn liền biến thành "gát-tử".

Vì sao phương ngôn phương bắc lại là "liên quân tám nước"? Bởi vì phương bắc có xu hướng thống nhất mà! Điều này ít nhiều cũng phải trả chút "cái giá". Thống nhất Trung Quốc đâu có dễ dàng, đất nước quá rộng lớn, người lại quá đông, đông tây nam bắc, mồm năm miệng mười, chẳng ai mong có thể một miếng mà "nuốt trọn" tất cả được. Anh muốn người ta nhân nhượng mình, thì anh cũng phải châm chước cho người ta. Không thể nhượng bộ thì đành phải đánh, đánh đến cuối cùng cũng chỉ đành thỏa hiệp. Anh nhường một chút, tôi nhường một chút, hoặc anh nhường nhiều hơn một chút, tôi nhường ít hơn một chút.

Huống hồ việc thống nhất đâu chỉ dựa vào đánh trận, mà càng phải dựa vào sự cọ xát và tích hợp về mặt văn hóa. Anh mài bớt góc cạnh của tôi, tôi sửa bớt tính khí của anh, đôi bên cọ xát qua lại như thế, cái gì chung và được đồng thuận thì giữ lại, cái gì khác biệt quá lớn thì dần dà tiêu vong. Cho dù có giữ lại được thì cũng phải đổi vị. Cho nên kết quả của việc tích hợp văn hóa không phải là anh nuốt chửng tôi hay tôi nuốt chửng anh, mà là anh biến thành tôi, tôi biến thành anh, trong anh có tôi, trong tôi có anh.

Tiếng miền bắc chính là sản vật của sự cọ xát và nhượng bộ lẫn nhau giữa khắp bốn phương trời đông tây nam bắc. Thế nên nội bộ tiếng miền bắc ít phân nhánh, khác biệt về cấu trúc ngữ pháp không lớn, mặt từ vựng tương đối nhất quán, hệ thống ngữ âm cũng tương đối giản dị. Điều này cũng chẳng có gì lạ, giữa đôi bên cần phải thỏa hiệp và châm chước cho nhau mà! Đã muốn nhượng bộ lẫn nhau thì không thể quá cố chấp, phải cố gắng xích lại gần nhau mới được; cũng không thể quá phức tạp, phải cố gắng đơn giản tiện lợi mới xong. Mấy thứ âm tắc đục, âm tắc xát đục phát âm quá khó khăn, chi bằng đổi hết thành âm tắc trong, âm tắc xát trong cho rồi. Người Ngô không đổi thì cứ mặc kệ họ nói. Phụ âm cuối bày ra hai bộ, một bộ kết thúc bằng b, d, g, một bộ kết thúc bằng m, n, ng, rườm rà quá mức, chỉ giữ lại hai âm n và ng thôi cũng tàm tạm rồi. Người Quảng Đông, người Phúc Kiến không chê phiền phức thì cũng tùy ý họ. Còn về thanh điệu thì đừng bày vẽ nhiều thế làm gì, bảy cái với tám cái, ai mà nhớ cho nổi? Bốn thanh là đủ rồi! Cũng đừng bày trò nhập thanh nữa, trắc trở gượng gạo làm sao. Lại nói bình, thượng, khứ, nhập thì thanh trắc đã chiếm mất ba phần, cũng hơi nhiều quá mức, thôi thì cứ âm bình, dương bình, thượng thanh, khứ thanh là tốt nhất. Bằng trắc mỗi bên một nửa, bình đẳng ngang hàng, chẳng ai có ý kiến gì. Người phương nam muốn giữ lại nhập thanh thì cũng tốt, khi ngâm đọc thi từ cổ điển sẽ có phong vị hơn. Còn phương bắc chúng ta thì cứ đơn giản một chút đi! Muốn thống nhất thì không thể so đo tính toán từng li từng tí, phải biết xuê xoa đại khái mới được.

Thế nhưng xích lại gần nhau là một chuyện, không đồng nghĩa với đầu hàng; giản tiện là một chuyện, không đồng nghĩa với đơn điệu. Ngược lại, đã tụ hội đông tây nam bắc trung, Hán Mãn Mông Hồi Tạng, Đường Tống Nguyên Minh Thanh, thì chỉ có càng thêm phong phú đa dạng, chứ làm sao mà đơn điệu được? Vừa giản tiện lại vừa phong phú, há lại không được ứng dụng rộng rãi hay sao? Thế là tiếng miền bắc liền trở thành phương ngôn nền tảng của ngôn ngữ chung dân tộc Hán, trong đó tiếng Bắc Kinh lại là ghê gớm nhất. Ngữ âm của nó đã trở thành âm chuẩn cho ngôn ngữ chung của dân tộc Hán.

Lần này thì tiếng miền bắc quả là ghê gớm vô cùng, có hẳn xu thế xưng bá toàn quốc. Chúng ta biết rằng, văn hóa sở dĩ gọi là "văn hóa", chính là vì nó luôn luôn biến hóa. Hoặc bị đồng hóa, hoặc bị dị hóa, tóm lại là phải biến hóa. Ai bắt ai biến? Ai biến thành ai? Thông thường mà nói, luôn là kẻ mạnh bắt kẻ yếu phải biến đổi, hoặc kẻ yếu phải biến đổi nhiều hơn kẻ mạnh một chút. Chẳng hạn như người Mãn sau khi nhập quan, tuy là kẻ chinh phục, kẻ thống trị, nhưng họ lại ở thế yếu về mặt văn hóa, kết quả là bị văn hóa Hán đồng hóa. Đương nhiên, người Hán cũng học hỏi từ người Mãn không ít thứ. Ví như "hảo sinh" (cẩn thận), "ngoại đạo" (khách sáo), "sưởng khai" (thoải mái), "cha hô" (làm ầm ĩ), "ba bất đắc" (chỉ mong sao), "bất ngại sự" (không sao), "tiễu mặc thanh nhi" (im hơi lặng tiếng), thảy đều là tiếng Mãn. Cả "soái" (đẹp trai, bảnh bao), "bài nhi lượng" (xinh đẹp nổi bật) cũng là tiếng Mãn. Trong cuốn "Tiếng Mãn trong thổ ngữ Bắc Kinh" của tiên sinh Ái Tân Giác La Doanh Sinh có khảo chứng về việc này.

Ưu thế chẳng qua chỉ có ba loại: một là về chính trị, hai là về kinh tế, và ba là về văn hóa. Về kinh tế, phương bắc khó lòng so bì với phương nam. "Hồ Quảng chín, thiên hạ đủ", vùng sông nước Giang Nam trù phú xưa nay vốn là mảnh đất phồn vinh phát triển, giàu có nhất phương. Về văn hóa cũng thật khó nói. Từ xưa Giang Nam đã nhiều tài tử, vùng Lưỡng Hồ cũng chẳng phải dạng vừa, đất Sở vốn lắm nhân tài. Những người có cống hiến kiệt xuất cho văn hóa Trung Quốc thì người phương nam chẳng hề kém cạnh người phương bắc, sang thế kỷ hai mươi lại càng rõ rệt hơn. Về chính trị thì khỏi phải bàn, Mao Trạch Đông, Đặng Tiểu Bình, Tôn Trung Sơn đều là người phương nam. Bên mảng văn học, Lỗ (Lỗ Tấn), Quách (Quách Mạt Nhược), Mao (Mao Thuẫn), Ba (Ba Kim), Lão (Lão Xá), Tào (Tào Ngu), phương bắc cũng chỉ đóng góp được mỗi một Lão Xá.

Ưu thế của phương bắc chủ yếu nằm ở mặt chính trị. Vạn tuế gia, phủ tể tướng, các bộ viện cơ quan trung ương đều nằm ở phương bắc, quan lại các địa phương cũng đều từ phương bắc phái xuống phương nam. Họ phải nói quan thoại, phát giọng quan, chứ đâu thể khăng khăng tiếp tục nói "thứ tiếng chim hót líu lo" kia được. Thế là "cuộc tranh chấp nam bắc" liền biến thành "cuộc tranh chấp giữa quan và dân". Trong lịch sử, Trung Quốc vốn là một quốc gia lấy "quan làm gốc", "dân" sao có thể đấu lại "quan"? Ưu thế về mặt chính trị cộng thêm tính ưu việt của bản thân, phương ngôn phương bắc đương nhiên như gió cuốn mây tàn mà chiếm lĩnh đến bảy mươi phần trăm dân số sử dụng tiếng Hán, chiếm cứ ba phần tư các vùng nói tiếng Hán.

Phương bắc lại thắng rồi.

Tám, Nam chinh bắc chiến

Ngay trong lúc phương ngôn phương bắc xuất phát từ đại bản doanh Hoa Bắc, rầm rộ tiến lên phía bắc (Đông Bắc, Tây Bắc) và tràn xuống phía nam (Tây Nam, Trung Nam), thì các phương ngôn phương nam cũng đang liên tục tháo lui từng bước.

Khu vực phương ngôn phương nam chủ yếu nằm ở Giang Nam, Hoa Nam cùng một góc duyên hải đông nam. Chỉ có chút đất đai cỏn con ngần ấy, giữ cũng chẳng dễ dàng gì. Trước những năm cuối thời Tây Tấn, dải đất Giang Nam vốn là vùng tiếng Ngô thuần nhất, Kiến Nghiệp (Nam Kinh) lại càng là trọng trấn của tiếng Ngô, nhưng về sau thì sao? Nam Kinh cũng vậy, Trấn Giang cũng thế, Đương Đồ cũng chẳng khác, thảy đều biến thành vùng quan thoại phương bắc. Bởi vì vương thất dời về phương nam, tạm an phận ở cõi Giang Tả rồi mà! Đừng thấy đám sĩ tộc và lưu dân phương bắc này chạy nạn tới đây mà lầm, đến được phương nam rồi họ vẫn cứ "chết bờ chết bụi chứ không chịu mất mặt", chẳng những không thèm học tiếng miền nam theo người phương nam, mà còn quay sang coi thường người phương nam. Giữa giới sĩ tộc với nhau, họ bắt buộc phải nói tiếng Lạc Dương, giống như quý tộc nước Nga năm xưa hễ gặp mặt là buộc phải nói tiếng Pháp vậy, ai không nói thì người đó mất mặt. Tể tướng Đông Tấn là Vương Đạo, vì muốn lung lạc giới sĩ tộc phương nam nên thường nói đôi câu tiếng Ngô, chẳng ngờ lại bị sĩ tộc phương bắc cười nhạo, bảo rằng bản lĩnh của Vương Đạo cùng lắm cũng chỉ là biết bắt chước tiếng chim kêu. Người phương nam vốn dĩ có thể kháng nghị, nhưng ngặt nỗi thứ nhất là dân kiện quan xưa nay chẳng bao giờ thắng, thứ hai là người phương bắc cũng quá đông. Trong thành Kiến Nghiệp (Nam Kinh) thì khỏi phải nói, Kinh Khẩu (Trấn Giang) và Cô Thục (Đương Đồ) cũng biến thành "kiều hương" của dân di cư phương bắc, lần lượt được gọi là "Nam Từ Châu" và "Nam Dự Châu". Bạn thử nghĩ xem, Nam Kinh này biến thành Lạc Dương, Trấn Giang và Đương Đồ biến thành Sơn Đông và Hà Nam, thì Giang Nam sao còn là Giang Nam được nữa? Cho nên phương ngôn Ninh Trấn ngày nay so với giọng Ngô mềm mại ngọt ngào của Tô Châu, Vô Tích, Thường Châu quả thực là "không thể đánh đồng làm một".

Tất nhiên tiếng Ngô không phải là chưa từng "phản công lật lại thế cờ", chẳng hạn như nó cũng từng ngược dòng lên phía bắc tràn vào năm huyện Nam Thông, Khải Đông, Hải Môn, Tĩnh Giang, Như Đông ở bờ bắc Trường Giang, nhưng đó là chuyện về sau, cũng là trường hợp cá biệt. Còn tiền lệ phổ biến thì dẫu là người phương nam hay tiếng phương nam đều phải chạy dạt về phương nam xa hơn. Tiếng Ngô cũng vậy, thoạt đầu từ hai trung tâm là Tô Châu, Vô Tích của nước Ngô và Thiệu Hưng, Chư Kỵ của nước Việt bành trướng về phía nam Giang Tô, bắc Chiết Giang, sau đó lại chạy sang tây Chiết Giang, nam Chiết Giang, cuối cùng dứt khoát chạy tuốt sang Phúc Kiến, trở thành một trong những ngọn nguồn của tiếng Mân. Tiếng Ngô hễ chạy sang Phúc Kiến là an toàn ngay, không giống như hồi còn ở Giang Nam cứ liên tục bị kẻ khác quấy nhiễu đồng hóa, cho nên những đặc trưng nguyên thủy của tiếng Ngô không hề được lưu giữ trong chính tiếng Ngô, mà ngược lại lại được bảo tồn bên trong tiếng Mân.

Tiếng Mân cũng rất thú vị, nó cũng chạy về phương nam, nhưng lại chạy theo kiểu nhảy cóc. Ví như tiếng Mân Nam, thoạt tiên "lưu lạc dạt vào" vùng Triều Sán, sau đó men theo bờ biển đông Quảng Đông mà nhảy về phía trước, nhánh vượt biển thì nhảy sang Đài Loan, nhánh đi đường bộ thì vượt qua Quảng Đông, một bước nhảy tót sang tận đảo Hải Nam. Ngày nay một dải đất rộng lớn ở đảo Hải Nam hóa ra lại nói tiếng Mân Nam, mà nằm giữa hai vùng phương ngôn Mân Nam này lại bị ngăn cách bởi một vùng tiếng Quảng Đông rộng lớn và một vùng phương ngôn Khách Gia.

Người Khách Gia cũng chạy loạn mấy bận. Sau khi phương ngôn Khách Gia định hình vào thời giao thời Lưỡng Tống, nó lại từ nam Giang Tây và tây Phúc Kiến xuất phát đi đến những nơi khác, khiến cho hơn một trăm huyện ở phương nam đều có người Khách Gia, và nơi nào cũng có những ốc đảo phương ngôn Khách Gia. Ranh giới phân chia giữa Ngô và Sở bị tiếng Cám cắm một nhát dao vào giữa, còn tiếng Tương thì bị dồn ép vào một góc nhỏ hẹp. Đứng trước thế trận bức người đầy hung hãn của quan thoại phương bắc, phương nam vốn dĩ đã chống đỡ không nổi, hỏi sao chịu thấu những phen xáo trộn dập vùi như thế? Rốt cuộc biến thành cục diện chẳng khác nào phiên trấn cát cứ. Ngay cả quan thoại phương bắc theo chân di dân xuống phương nam cũng đều "lạc lối" mỗi ngả, có nhánh hòa vào tiếng Mân, tiếng Việt, có nhánh lại biến thành tiếng Khách Gia, tiếng Cám.

Đó chính là sự khác biệt giữa hai miền nam bắc: phương ngôn phương bắc mang tính khuếch tán, còn phương ngôn phương nam lại mang tính phiêu dạt lưu chuyển. Kết quả của khuếch tán là hòa nhập lẫn nhau, còn kết quả của phiêu dạt lại là mỗi người tự xưng một cõi. Cho nên, xét về mối quan hệ giữa ngôn ngữ ngoại lai và thổ ngữ của cư dân bản địa, phương bắc hơi giống như nước hòa với bột mì, còn phương nam lại giống như nước hòa với dầu. Nước với bột mì nhào vào nhau, ban đầu tuy có nhão nhoét hỗn độn, nhưng càng nhào nặn lại càng hòa quyện không phân biệt được đâu là đâu; còn nước với dầu hòa vào nhau thì dù anh có khuấy đảo thế nào đi chăng nữa, những giọt dầu vẫn cứ nổi lềnh bềnh trên mặt nước. Hẳn nào phương nam lại có nhiều ốc đảo phương ngôn trơ trọi cô độc đến thế. Chẳng hạn như khu vực nội thành Nam Ninh nói tiếng Quảng Đông, nhưng vùng ngoại ô lại nói tiếng Bình Thoại (thứ tiếng Sơn Đông mà quân Bình Nam thời nhà Tống từng nói). Huyện Lật Thủy ở nam Giang Tô cũng rất thú vị. Đường phân giới giữa tiếng Ngô và quan thoại chạy xuyên qua huyện này, kết quả là người Lật Thủy thích nghe hai loại hý kịch: một loại là Tích kịch thuộc hệ thống tiếng Ngô, một loại là Hoàng Mai hí thuộc hệ thống quan thoại, còn Việt kịch thì họ chẳng hề có hứng thú. Huyện Nhai ở cực nam đảo Hải Nam lại càng thú vị hơn nữa, chỉ một trấn Nhai Thành bé tí teo mà lại nói tới ba thứ tiếng: tiếng Hải Nam thuộc hệ thống tiếng Mân Nam, "tiếng Mại" thuộc hệ thống tiếng Quảng Đông, và "tiếng Quân" thuộc hệ thống phương ngôn phương bắc. Còn trong địa phận Phúc Kiến thì có phương ngôn Ngô ở phía bắc huyện Phổ Thành, thổ quan thoại ở trấn Nam Bình, tiếng Kỳ Hạ ở Cầm Giang thuộc Trường Lạc, tiếng Quân Gia ở Trung Sơn thuộc Vũ Bình, quả thực là thiên hình vạn trạng.

Thế nhưng, bảo tiếng miền nam giống như nước với dầu thì cũng mới chỉ là cái nhìn theo chiều ngang, còn nếu nhìn theo chiều dọc thì nó lại giống như một ly cocktail, phân ra từng tầng từng lớp. Chẳng hạn như trong tiếng Mân Nam, có không ít chữ sở hữu tới ba cách phát âm: một loại là âm Tần Hán, một loại là âm Nam Triều, và một loại là âm Đường Tống. Ba cách phát âm này được hình thành ở các thời kỳ lịch sử khác nhau, nhưng lại cùng tồn tại trong tiếng Mân Nam. Kết quả là chữ "thạch" trong hòn đá không giống chữ "thạch" trong nghiên đá, và chúng cũng chẳng giống với chữ "thạch" trong thạch phá thiên kinh; chữ "tịch" trong chiếu cỏ không giống chữ "tịch" trong yến tiệc, và chúng cũng không giống chữ "tịch" trong quét sạch toàn cầu. Tiếng Phúc Châu cũng thế, chữ "huyền" trong treo cao không giống chữ "huyền" trong buông rủ, và chúng cũng chẳng giống với chữ "huyền" trong lơ lửng giữa không trung. Điều này có phần giống với tiếng Nhật, cùng một chữ Hán thông dụng mà có tới mấy cách đọc, ai mà nhớ cho xuể, phân biệt cho rành? Hẳn nào người phương bắc cứ hễ nghe thấy tiếng Mân là lại đau đầu, cảm thấy thà đi học thêm một môn ngoại ngữ còn hơn là học tiếng Mân Nam.

Điều này lại có điểm khác biệt so với phương bắc. Tiếng miền bắc giống như nhân bánh sủi cảo, tuy cũng có nhiều thành phần nguyên liệu, nhưng tất cả đều trộn lẫn vào nhau, không thể phân tách ra được; còn tiếng miền nam lại giống như chiếc bánh ngàn lớp, từng tầng từng lớp rành rọt rõ ràng. Phương bắc dung hợp, phương nam lắng đọng.

Đương nhiên, tiếng miền bắc cũng có tầng lớp, tiếng miền nam cũng có dung hợp, tầng lớp là kết quả của việc phân tích lịch sử, còn hòa thành một thể thống nhất lại là hiện thực trực tiếp. Tiếng miền bắc cũng chẳng phải là không biết liên kết chạy đôn chạy đáo, nó cũng chạy loạn khắp thế gian, thậm chí còn có những từ chạy lạc mất tăm. Mấy năm đầu khi phim điện ảnh Hồng Kông mới du nhập vào, nghe nhân vật trong phim mở miệng ra là một tiếng "lão công", hai tiếng "lão công" (chồng), ai nấy đều thấy mới mẻ rồi bắt chước học theo. Kỳ thực đây là tiếng Bắc Kinh, từ thời nhà Nguyên đã có rồi, trong vở tạp kịch "Khốc Hàn Đình" thời Nguyên từng viết: "Lão công ta không có ở nhà, ta cùng chàng mãi mãi làm phu thê, há chẳng sung sướng sao." Trong vở "Trúc Ổ Thính Cầm" cũng viết: "Ta dạy ngươi gảy đàn, vốn là muốn thanh tâm dưỡng tính, ai ngờ lại dạy ngươi đi câu dẫn lão công hay sao." Thế nhưng bây giờ người ta lại xem nó như tiếng Hồng Kông mà học đòi theo, đây quả thực là câu chuyện "xuất khẩu rồi lại nhập khẩu ngược về nội địa".

Phương ngôn chính là cái thứ "gió chiều nào theo chiều nấy" lại còn "sáng Tần tối Sở" như thế đấy. Xưa kia là của phương bắc, nay lại biến thành của phương nam; xưa kia là của người ta, nay lại biến thành của chúng ta rồi. Bởi vậy, chúng ta còn phải tính lại món nợ cũ với nó, bóc trần chân tướng ngọn nguồn của nó, xem thử rốt cuộc nó đã biến thành bộ dạng như ngày hôm nay bằng cách nào.