Việt Nam Thư Quán - Thư viện Online

Hiện tượng từ ngoại lai ồ ạt biến thành câu cửa miệng của người Trung Quốc, với quy mô rầm rộ chưa từng có, ước chừng xuất hiện sớm nhất vào khoảng thời Hán - Đường.

Một: Dương vu và thổ đậu

Người miền Nam ăn gạo, người miền Bắc ăn lúa mì.

Lúa mì trong tiếng Hán thượng cổ gọi là "lai". Trong "Kinh Thi" đã có chỗ gọi lúa mì là "lai". Nhà phương ngôn học Phan Gia Ý cho biết, mãi tới tận bây giờ, người vùng Lâm Phổ, Sơn Tây vẫn gọi lúa mì chín là "lai liễu" (lúa mì đã chín/đã đến). Gạo là từ lúa nước (thủy đạo). Chữ "đạo" đồng âm với "đáo", biết đâu chừng cũng mang ý tứ là "đến". Nếu quả đúng như thế, thì "đạo mạch" (lúa nước và lúa mì) chính là "đáo lai" (đến tới nơi).

Vì sao lúa nước và lúa mì lại là "đến"?

Ước chừng vốn dĩ nơi này không có, về sau mới "đáo", mới "lai".

Lúa mì có thể là từ người Khương truyền vào Hoa Hạ, còn lúa nước thì có thể từ Ấn Độ đi qua Myanmar, Lào, Campuchia, Việt Nam, từ Nam Trung Hoa mà men đường đi dần lên phía bắc. Tuy nhiên, những hạt thóc hóa than khai quật được ở Hà Mỗ Độ, Chiết Giang dường như lại chứng minh chúng ta đã trồng lúa từ rất sớm. Thực ra nghĩa gốc của "lai" chính là lúa mì, sách "Thuyết văn giải tự" chép: "Chu sở thụ thụy mạch" (lúa quý trời ban cho nhà Chu). Trong đó lúa mạch lớn gọi là "mưu", lúa mạch nhỏ (tiểu mạch) gọi là "lai", hình chữ cũng là "mô phỏng hình bó bông lúa", nghĩa của nó là "do trời đem lại", về sau mới mượn dùng để chỉ sự qua lại (vãng lai). Thế nên, lúa mì có phải là thứ "gả từ nơi khác về" hay không, vẫn còn chưa thể nói chắc.

Tương tự, "đạo" chưa chắc đã là hài âm của "đáo", mà cũng có thể là hài âm của "đảo" (giã). Thóc sau khi chín, phải bỏ vào cối giã (đảo) thì mới thành hạt gạo, mới có thể ăn. Hình dạng chữ "đạo" chính là dáng vẻ giã gạo, điều này tiên sinh Lâm Nghĩa Quang đã từng nói trong cuốn "Văn nguyên". Hai tiên sinh Chu Chấn Hạc và Du Nhữ Kiệt trong cuốn "Phương ngôn và văn hóa Trung Quốc" lại đứng từ góc độ ngôn ngữ học để khảo chứng rằng, vùng tây nam Quảng Tây và nam Vân Nam cũng là một trong những cái nôi khởi nguồn của lúa trồng châu Á. Xem ra giống lúa này là giống bản địa hay là hàng nhập khẩu, cũng rất khó làm cho tỏ tường. Nhưng chữ "mạch" có chứa chữ "lai", chữ "đạo" thuộc bộ "hòa", thì lại là sự thật. Trong giáp cốt văn vừa có chữ "mạch", vừa có chữ "đạo", cũng là sự thật. Hơn nữa, chúng đều từng được gọi là "cốc". Lúa mì gọi là "mang cốc" (loại ngũ cốc có râu mày), lúa nước thì gọi là "gia cốc" (còn gọi là hòa). Dĩ nhiên, về sau mọi người không gọi lẫn lộn như thế nữa, thứ được gọi là "cốc tử" đều là "gạo" — ở phương bắc chỉ kê (tiểu mễ), ở phương nam thì chỉ hạt gạo từ lúa nước.

Nếu nói lúa nước và lúa mì còn có đôi chút "lai lịch bất minh", thì ngô (ngọc thục thử) đích thực là một món "hàng ngoại nhập" một trăm phần trăm. Nó có nguồn gốc từ Nam Mỹ, du nhập vào Trung Quốc cũng hết sức gập ghềnh. Ngô truyền vào Trung Quốc theo hai con đường: một đường do người Bồ Đào Nha mang tới đảo Java trước, rồi từ Java quanh co lưu lạc truyền sang; đường kia thì do người Ả Rập nhập vào từ Mecca và Trung Á. Vì vậy, biệt danh của nó trong phương ngôn các vùng miền cũng muôn hình vạn trạng. Có nơi gọi là "ngọc mạch" (Nam Ninh), nơi gọi là "thử mạch" (Ôn Châu), nơi gọi là "hồng tu mạch" (Nguy Sơn), lại có nơi gọi là "phiên đại mạch" (Hạ Môn), còn xưng hô chính thức sớm nhất của quan phủ là "ngự mạch". Có thể thấy khi ngô mới vào Trung Quốc, người ta coi nó như một loại "mạch". Thực ra nó với đại mạch, tiểu mạch, hắc mạch, yến mạch, bất kể hình dáng hay mùi vị đều khác nhau một trời một vực, làm sao lại là "mạch" được? Ước chừng chỉ vì chữ "mạch" có nghĩa là "lai" (tới). Đồ từ bên ngoài tới, thì cũng là "mạch". Lại vì nó tới một cách hiếm hoi, có được chẳng dễ dàng, nên mới gọi là "ngự mạch". "Ngự" và "ngọc" đồng âm, ngô trông cũng giống hạt gạo (mễ) hơn là giống lúa mì (mạch), bởi vậy mới đổi gọi thành "ngọc mễ" (thứ hạt gạo óng ánh như ngọc). Đã là mễ, dĩ nhiên cũng là cốc, nên lại gọi là "bao cốc" (ngũ cốc được lá bọc lại). Lại vì bắp "bao cốc" này có hình chiếc bắp thô dài, cho nên cũng gọi là "bao cốc bổng tử" hoặc gọi vắn tắt là "bổng tử".

Thứ được du nhập từ nước ngoài còn rất nhiều, chẳng hạn như hồ ma, hồ thái, hồ đào, hồ đậu, hồ la bặc (cà rốt). Hồ ma chính là vừng (mè), hồ thái chính là cải dầu, hồ đào chính là quả óc chó, còn hồ đậu thì có hai loại: đậu Hà Lan và đậu tằm. Đậu Hà Lan có nguồn gốc từ Trung Á và Tây Á, đậu tằm sớm nhất do người Do Thái cổ gieo trồng, chúng dĩ nhiên đều là "hồ đậu". Ngoài ra còn có hồ tiêu, lạt tiêu (ớt), cũng đều là đồ ngoại lai. Điều này quả khiến người ta thấy khó mà tin nổi. Hồ tiêu thì còn dễ giải thích, nó đến từ nước Ma-kiệt-đà (thuộc Ấn Độ), dĩ nhiên là "hồ tiêu". Chứ nếu ngay cả ớt mà cũng không phải "hàng nội địa", thì các "cô gái thích ăn cay" ở Hồ Nam, Tứ Xuyên chẳng hóa ra đều thành "gái ngoại lai" hết hay sao? Thế nhưng quả ớt đúng là có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới Nam Mỹ, theo khảo chứng trong cuốn "Khảo nguồn thực vật nông nghệ" của De Candolle, mãi đến thế kỷ XVII ớt mới truyền vào Trung Quốc. Khi ấy nhà Minh đã cận kề diệt vong, quân Thanh sắp sửa nhập quan, đây quả thực là chuyện nằm mơ cũng không nghĩ tới. Đám người nghiện cay như chúng tôi cả đời ăn ớt, ngỡ rằng mình là người yêu nước, ai ngờ thứ mình ăn lại là đồ gia vị ngoại quốc.

Thực ra thứ tiêu bản địa chỉ có duy nhất một loại, đó là hoa tiêu. Huống hồ quả ớt dù không mang họ "hồ", thoạt nhìn không thấy dấu vết nhập khẩu, nhưng trong phương ngôn vẫn lưu lại manh mối của việc vượt biển vượt trùng dương. Chẳng hạn như Ôn Châu, Hạ Môn gọi ớt là "phiên khương" (gừng tây), nhiều nơi ở Phúc Kiến (như Kiến Dương, Kiến Âu, Sùng An, Quang Trạch) gọi ớt là "phiên tiêu", trong dược điển đông y cũng ghi là "phiên tiêu". Ước chừng trước khi ớt du nhập vào Trung Quốc, gia vị cay nồng của người trong nước chủ yếu là gừng tươi và hoa tiêu, vì thế mới gọi ớt là "gừng ngoại quốc" (phiên khương) và "hoa tiêu ngoại quốc" (phiên tiêu). Sở dĩ không gán chữ "hồ", là vì trước đó đã có chữ "hồ tiêu" rồi. Nhưng vị của gừng tươi chủ yếu là cay the (tân), vị của hoa tiêu chủ yếu là tê (ma), còn vị của ớt mới thực sự là cay xè (lạt), bấy giờ mới dựa vào vị mà đặt tên, gọi là lạt tiêu (ớt).

Ớt bị gọi là phiên tiêu hay phiên khương (người Tứ Xuyên gọi là hải tiêu) chẳng có gì là lạ. Hễ là thực vật du nhập từ nước ngoài, người ta thường hay gắn thêm các chữ như hồ, phiên, tây, dương để biểu thị lai lịch, chẳng hạn như tây hồng thị (cà chua) còn gọi là phiên già, hay dương thị tử. Lại như khoai lang (phiên thử), tên khoa học là cam thử, còn gọi là bạch thử, hồng thử, hồng đài, sơn vu, địa qua; các vùng Nam Xương, Quảng Châu, Dương Giang, Mai Huyện, Triều Châu, Hạ Môn, Phúc Châu, Ôn Châu đều gọi là phiên thử. Nó là thứ cây được người Tây Ban Nha mang từ Nam Mỹ sang Philippines sau khi Columbus phát hiện ra Tân lục địa. Niên hiệu Vạn Lịch thời Minh, Phúc Kiến gặp bão lũ, Tổng đốc Kim Học phái người sang Philippines tìm kiếm nông sản cứu đói, khoai lang mới vượt biển tới Trung Quốc, cho nên khoai lang còn gọi là "kim thử", chính là để ghi nhớ công lao của Kim Học. Thế nhưng, để việc gì cũng nhớ được nguồn cội là điều không dễ dàng. Giống khoai lang cực kỳ dễ trồng sau khi được nhân rộng khắp toàn quốc, người ta chẳng còn gọi là kim thử hay phiên thử nữa, mà biến thành "địa qua".

Khoai lang (phiên thử) biến thành "địa qua", còn "dương vu" lại biến thành "thổ đậu" (khoai tây). Dương vu chính là mã linh thử (khoai tây), cũng có xuất xứ từ Nam Mỹ, truyền vào Trung Quốc còn muộn hơn khoai lang, cho nên gọi là dương phiên thử (Ôn Châu), phiên tử phiên thử (Hạ Môn), cũng có nơi gọi là Hà Lan thử (Quảng Châu, Triều Châu, Mai Huyện), còn cách gọi phổ biến hơn cả là dương vu. Dương vu tức là sơn vu ngoại quốc, cùng một nghĩa với dương phiên thử. Đằng nào thì đến trước làm chủ, đến sau làm khách. Khoai lang đến trước, thế là thành "thổ" (nội địa); khoai tây đến sau, thế là thành "dương" (ngoại quốc). Đến khi "dương vu" cũng biến thành "thổ đậu", thì đã trải qua biết bao mưa nắng dãi dầu, bao mùa xuân thu rồi.

Hai: Hồ phiên cùng tây dương

Các từ dùng để chỉ "người nước ngoài" hoặc "hàng ngoại lai" trong tiếng Hán gồm có hồ, phiên, tây, dương. "Hồ" ước chừng là từ được dùng sớm nhất. Ban đầu nó chỉ chung các dân tộc thiểu số ở phương bắc và phương tây, tức "người Hồ". Cho nên, phàm thứ gì gọi là "hồ..." thì phần lớn đều đến từ nơi gọi là "Tây Vực". Khái niệm Tây Vực, nếu tính gần thì nằm ở phía nam Thiên Sơn, phía bắc Côn Lôn, phía tây Ngọc Môn, phía đông Thông Lĩnh (Thông Lĩnh tức cao nguyên Pamir). Nếu tính xa, có thể tới tận Kashmir và Iran.

Giao thông giữa Trung Quốc và Tây Vực có từ rất sớm. Hơn hai nghìn một trăm năm trước, Trương Khiêm đã khai thông Tây Vực, về sau lại có Con đường Tơ lụa, văn hóa Trung Á cứ thế cuồn cuộn chảy vào Trung Quốc. Ngoài hồ ma, hồ thông (hành tây), hồ đào, hồ đậu, hồ tiêu, hồ la bặc, còn có hồ thực (cơm bốc), hồ bính (bánh nướng), hồ già, hồ cầm, hồ sênh mô (cũng là một loại nhạc khí). Lại có một số thứ tuy không gọi là "hồ...", nhưng cũng đến từ Tây Vực, chẳng hạn như mục túc (cỏ linh lăng), bồ đào (nho), thạch lựu, hổ phách, sư tử. Theo lời hai tiên sinh Chu Chấn Hạc và Du Nhữ Kiệt, chúng rất có thể là phiên âm của từ ngoại lai thời bấy giờ. Chẳng hạn cỏ linh lăng và nho bắt nguồn từ tiếng Đại Uyển cổ, hổ phách bắt nguồn từ tiếng Đột Quyết, sư tử bắt nguồn từ tiếng Iran, hoặc tiếng Ba Tư, hoặc tiếng Túc Đặc. Thạch lựu vốn gọi là an thạch lựu. "An Thạch" rất có thể là An Tức (thuộc Iran ngày nay), cũng có thể là hài âm từ tên vương triều Arshak của người Parthia.

Thạch lựu ngày nay đã trở thành "hàng nội", cũng không còn gọi là an thạch lựu nữa. Giống như la hán không còn gọi là a la hán, đều là lược bớt đi chữ đầu tiên. Nó còn được thứ dân đem ra làm biểu tượng cho việc đông con nhiều phúc. Đồ vật dân gian Trung Quốc dùng để chúc tụng việc nhiều con nhiều phúc có rất nhiều: cá (ngư - dư dả), hạt sen (liên tử - sinh con liên tục), táo và hạt dẻ (táo lật - sớm lập tự/sớm có con). Thạch lựu đã "trong buồng lắm hạt", tự nhiên cũng chẳng ngại gì mà "đem đồ ngoại phục vụ đồ nội".

Một ví dụ khác của việc "dương vu hóa thổ đậu" chính là kèn xona (tỏa nột). Thứ kèn này trong mắt người bình thường vốn bị coi là thứ nhạc cụ quê mùa mộc mạc hết mức, đích thị là "quốc nhạc" hay "dân nhạc", té ra cũng giống như hồ cầm, đều từ Tây Vực truyền sang. Kèn xona vốn lưu hành ở vùng Ba Tư, Ả Rập, thời Kim - Nguyên mới truyền vào Trung Quốc, tên của nó bắt nguồn từ tiếng Ba Tư "surna", nên còn gọi là tỏa nại, tô nhĩ nại. Chũm chọe (bạt) thì đến sớm hơn xona một chút, truyền vào Trung Quốc thời Nam Bắc triều. Chũm chọe đã vốn là đồ vật của Tây Vực, thì yêu quái phương Tây tự nhiên cũng có thể nhốt Tôn Ngộ Không vào bên trong đó rồi.

Đàn tỳ bà cũng truyền vào từ Tây Vực, thoạt đầu gọi là "phê bả", chẳng rõ là do phiên âm hay là do khi gảy lên phát ra tiếng tì tì bà bà. Sách "Thích danh" của Lưu Hy thời Hán chép: "Phê bả vốn xuất xứ từ đất Hồ, gảy trên lưng ngựa." Ông còn giải thích thêm rằng khi tấu tỳ bà, tay đẩy về phía trước gọi là phê, lùi về phía sau gọi là bả, nên gọi là phê bả. Thời Nam Bắc triều lại có đàn tỳ bà cổ cong truyền vào. Tỳ bà cổ cong bắt nguồn từ oud, là một loại nhạc cụ Ả Rập, cũng thịnh hành ở Thổ Nhĩ Kỳ, Iran, Sudan, Morocco, tiếng Ả Rập gọi là "ud". Nó truyền vào châu Âu thì biến thành đàn lute, rất thịnh hành vào thời kỳ Phục hưng. Truyền vào Trung Quốc thì biến thành tỳ bà, cực thịnh vào thời Tùy - Đường, có nhiều loại như tỳ bà Quy Từ, ngũ huyền, hốt lôi (hốt lôi lại chia thành đại hốt lôi, tiểu hốt lôi), ước chừng khi ấy vẫn tấu trên lưng ngựa. "Bồ đào mỹ tửu dạ quang bôi, Dục ẩm tỳ bà mã thượng thôi", phong vị Tây Vực quả thực vô cùng đậm đặc.

Tỳ bà, ngũ huyền, hốt lôi, hỏa bất tư đều là nhạc cụ gảy dây của Tây Vực, thời đó gọi chung là hồ cầm. Hỏa bất tư là một biến thể của oud, tiếng Đột Quyết gọi là "qobuz", tên dịch cũng đủ kiểu, nào là hòa tất tư, hổ bát tư, há phách từ, ngô bát tứ, loại nghe vui tai hơn thì có hồ bất tư và hồn bất tự. Hỏa bất tư về sau biến thành nhạc cụ kéo dây, tức là đàn nhị (nhị hồ). Đàn nhị là sản phẩm "liên doanh Trung - ngoại" điển hình. Lông đuôi ngựa và nhựa thông của phương bắc, da trăn và đốt trúc của phương nam, kết hợp Đông Tây, cốt bắc hình nam, sức biểu đạt cực kỳ mạnh mẽ, thế là đóng luôn vai chính trong dàn nhạc dân tộc.

Dẫu cho cống hiến văn hóa của Tây Vực to lớn đến thế, Trung Nguyên lại chẳng mấy mặn mà ghi nhận. Kẻ say mê món ăn Hồ, trang phục Hồ, âm nhạc Hồ, vũ điệu Hồ dĩ nhiên là đông vô số, nhưng chữ "Hồ" này vẫn luôn mang sắc thái miệt thị. Trong mắt người Trung Nguyên, người Hồ ở phương bắc hay người Việt ở phương nam đều có mùi vị "phi ngã tộc loại" (không phải giống nòi của ta). Đã không phải giống nòi của ta, ắt bụng dạ sẽ khác. Dẫu nói "hợp ý thì Hồ Việt cũng hóa anh em", nhưng lúc hợp ý thì ít mà lúc bất đồng thì nhiều. Hơn nữa hễ một lời không hợp là vung đao múa kiếm, giữa đôi bên khó tránh khỏi có phần khúc mắc trong lòng.

Quan trọng hơn cả là trong mắt người Hoa Hạ chốn Trung Nguyên, người Hồ (bao gồm tất cả đám "man di") không hiểu lễ nghĩa, chẳng thèm nói đạo lý, không tuân thủ phép tắc, chỉ thích "hồ lai" (làm bừa). Hồ lai nghĩa là tùy tiện làm càn. Sở dĩ gọi là "hồ lai" là bởi người Hồ thích làm loạn (chẳng hạn như ngũ Hồ loạn Hoa), nên còn gọi là "hồ loạn". Bởi thế hồ lai nghĩa là "làm bừa như người Hồ", hồ thuyết nghĩa là "nói bừa như người Hồ", hồ tư loạn tưởng nghĩa là "suy nghĩ hỗn loạn như người Hồ". Ngoài ra, hồ xỉn (kéo bừa), hồ nháo (quậy phá), hồ ngôn loạn ngữ (nói năng lảm nhảm), hồ giảo man triền (vô lý quấy rầy), hồ thuyết bát đạo (nói hươu nói vượn), hồ tác phi vi (làm xằng làm bậy), ý nghĩa và lai lịch đều na ná như nhau. Chữ "hồ" nếu không đi liền với "xỉn", "nháo" thì cũng đối ứng với "man", "phi", tóm lại chẳng có từ nào tốt đẹp. Đến như việc gọi những lời mê sảng lúc thần trí không tỉnh táo là "hồ thoại" (lời người Hồ nói), thì nỗi khinh bỉ đã lộ rõ mồn một trên mặt giấy.

Đây dĩ nhiên là một thứ "định kiến", không có lợi cho sự đoàn kết dân tộc, nhưng chúng sinh ra trong điều kiện lịch sử đặc thù, cũng không hẳn là không có căn nguyên. Cụm từ "hồ tư loạn tưởng" xuất hiện sớm nhất trong bài "Đáp Phan Văn Thúc" của Chu Hi thời Nam Tống, lúc bấy giờ gọi là "hồ tư loạn lượng". Còn "hồ thuyết" và "hồ lai" lần lượt xuất hiện trong sách "Tề Đông dã ngữ" của Chu Mật thời Nam Tống và "Tây sương ký chư cung điệu" của Đổng Giải Nguyên thời Kim. Nam Tống và Kim, đó chính là thời đại mà người Hán ở Trung Nguyên căm thù người Hồ sâu sắc nhất.

Nghĩa gốc của chữ "hồ" là phần thịt dưới cổ thú, còn nghĩa gốc của chữ "phiên" là bàn chân thú. Chữ "phiên" cũng được dùng để chỉ ngoại tộc và nước ngoài, gọi là phiên bang, hơn nữa chủ yếu chỉ các bộ tộc, các nước phương tây, gọi là Tây Phiên. Dùng thịt cổ thú, chân thú để gọi ngoại tộc, ngoại quốc, dẫu sao cũng không mấy thân thiện, lại thiếu văn minh lịch sự, do đó "hồ", "phiên" dần dần bị "tây", "dương" thay thế, chẳng hạn như tây điểm (bánh ngọt phương Tây), tây phục (âu phục), tây y, tây học, hoặc dương hóa (hàng ngoại), dương trang, dương nhân, dương trường. Trong đó dĩ nhiên có một giai đoạn quá độ, chẳng hạn như cơm tây trước kia từng gọi là phiên thái; cũng không phải tất cả mọi chữ "hồ", "phiên" đều có thể đổi thành "tây", "dương", ví như phiên qua (bí đỏ) thì không thể đổi gọi là tây qua (dưa hấu). Những từ mang chữ "tây", "dương" chưa chắc đã không mang hàm ý chê bai, chẳng hạn như tây hoạn (mối họa phương Tây), dương tướng (bộ dạng lố lăng). Nhưng dẫu sao "tây", "dương" cũng chỉ nói lên một sự thật khách quan, không mang đậm màu sắc chủ quan như "hồ", "phiên", nên dễ nghe hơn nhiều. Điều này chứng minh rằng dẫu định kiến dân tộc là khó tránh khỏi, nhưng thời đại và xã hội rốt cuộc vẫn tiến bộ, ngôn ngữ cũng sẽ không bao giờ đứng yên một chỗ.

Ba: Phạm âm chốn Phật quốc

Thứ đến từ cõi tây không chỉ có nho, thạch lựu, kèn xona, đàn tỳ bà, hồ đậu, hồ tiêu, cà rốt, mà còn có cả Phật.

Phật cũng là "hàng ngoại lai". Bản thổ Trung Quốc có quỷ, có thần, có tiên, chứ không có Phật. Quỷ và thần đều là người chết, một người bình thường chết đi thì biến thành quỷ; nếu người chết là một bậc phi phàm, có công lao to lớn với đất nước và muôn dân, chẳng hạn như Hạ Vũ, thì biến thành thần. Quỷ và thần chẳng qua là hai hình thức đãi ngộ khác nhau, hoặc hai phương thức tồn tại khác nhau của linh hồn. Quỷ đầu thai, thần nhập xác; quỷ tác quái, thần ban phúc. Còn tiên lại là người sống, chỉ vì đắc được đạo thuật, hoặc uống phải đan dược, trở nên trường sinh bất lão, hoặc có thể bay bổng cả thể xác, một bước lên mây, thế là thành tiên.

Phật cũng là người sống, Thích-ca Mâu-ni đắc đạo thành Phật ngay khi còn tại thế. Thành Phật cũng không phải là trường sinh bất lão, hay pháp lực vô biên, mà là có được sự "giác ngộ". Phật chính là bậc giác ngộ. Nhưng không phải là sự giác ngộ tầm thường, mà là ngộ được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác; cũng không chỉ đơn thuần là có giác ngộ, mà còn có thể làm được việc tự giác, giác tha và giác hạnh viên mãn. Nhưng nói đi thì phải nói lại, rốt cuộc cũng chẳng qua là hai chữ giác ngộ mà thôi. Từ "giác ngộ" này ngày nay chúng ta sử dụng rất nhiều, nhưng hiếm có ai biết nó bắt nguồn từ Phật giáo.

Những từ ngữ xuất phát từ Phật giáo có rất nhiều, chẳng hạn như "ngũ thể đầu địa" (phục sát đất) cũng vậy. Trung Quốc cổ đại chỉ có tam quỳ cửu khấu, chứ không có ngũ thể đầu địa. Ngũ thể đầu địa là hai đầu gối, hai khuỷu tay và trán đều chạm đất, đây là nghi lễ tối cao của Ấn Độ cổ đại, được Phật giáo tiếp tục duy trì. Lại bởi khi hành lễ này phải dùng đỉnh đầu chạm vào chân của bậc tôn giả, cho nên còn gọi là "đảnh lễ". Còn như "mô bái", là giơ tay lên trán, quỳ gối mà vái, rất nhiều tôn giáo đều có nghi lễ này. Về sau, người ta dùng "đảnh lễ mô bái" để biểu thị sự sùng bái tột cùng, dùng "ngũ thể đầu địa" để biểu thị sự bội phục khôn xiết, mà chẳng hề hay biết chúng vốn bước ra từ chốn Phật môn.

Thực ra thứ tiếng nước ngoài có tầm ảnh hưởng lớn nhất thời kỳ đầu phải kể đến phạm âm nơi cõi Phật. Ngày nay chúng ta thường hay nói những câu như "chúc đại hội thành công viên mãn", hai chữ "viên mãn" này chính là thuật ngữ Phật giáo, chỉ sự không khiếm khuyết, vô cùng hoàn mỹ, chẳng hạn như công đức viên mãn. Phật giáo rất thích dùng chữ "viên", ví như viên thông, viên dung, viên giác, viên thành, viên tịch đều thế cả. Viên thông tức là không thiên lệch khiếm khuyết (viên), không chướng ngại (thông); viên dung tức là thông suốt trọn vẹn; viên thành tức là thành tựu trọn vẹn; viên giác tức là sự linh giác vẹn toàn; viên tịch tức là sự tịch diệt trọn vẹn, còn gọi là Niết-bàn (phiên âm từ tiếng Phạn Nirvana).

Niết-bàn không phải là chết. Một nhà sư hay tăng nhân qua đời, người ta bảo ông ấy "Niết-bàn", "viên tịch", đó là lời nói nịnh. Niết-bàn chân chính là chỉ một cảnh giới tối cao không sinh không diệt, cũng sinh cũng diệt, vượt lên trên cõi sinh tử. Đã vượt qua sinh tử, ắt cũng vượt qua thời không. Mấy thứ như kiếp ba (kalpa), sát-na (ksana) đều chẳng thành vấn đề. Kiếp ba là phiên âm tiếng Phạn của kalpa, sát-na là phiên âm của ksana. Khái niệm thời gian của Phật giáo rất mạnh mẽ, tính toán cũng vô cùng chuẩn xác, dài ngắn xa gần đều có thuyết minh cụ thể. Trong đó kiếp ba là thời gian dài nhất, ước chừng bốn triệu ba trăm hai mươi vạn năm là một kiếp; sát-na là thời gian ngắn nhất, khoảng chín mươi sát-na là một niệm. Một niệm sai lầm, cũng có thể muôn kiếp không trở lại được (vạn kiếp bất phục). Một kiếp không trở lại đã đủ đáng sợ, huống chi là muôn kiếp? Phải biết rằng, sau một kiếp sẽ có kiếp hỏa xuất hiện. "Thế giới chung tận, kiếp hỏa động thiêu", chỉ để lại một vùng "kiếp hôi" (tro tàn của kiếp nạn). "Mắt thấy chợ triều thành gò lũng, Mới tin Côn Minh có kiếp hôi", đó là chuyện vô cùng khủng khiếp. Cho nên chữ "kiếp" lại được phái sinh để chỉ tai nạn. Như kiếp nạn, kiếp số, hạo kiếp, kiếp hậu dư sinh (sống sót sau tai họa). Một con người nếu số mệnh đã định phải gặp nạn này thì gọi là "tại kiếp nan đào" (tai kiếp khó tránh), ngược lại, nếu có thể làm được như câu "Trải hết phong ba anh em vẫn vẹn toàn, Gặp lại cười một tiếng xóa sạch oán thù xưa", thì quả là may mắn xiết bao.

Niết-bàn cũng không phải mục đích của việc tu thành Phật, mục đích của việc thành Phật là "phổ độ chúng sinh", còn gọi là "từ hàng phổ độ". Từ hàng chính là con thuyền hạnh phúc. Phật giáo gọi việc yêu thương chúng sinh đem lại niềm vui là "từ", thương xót chúng sinh cứu vớt đau khổ là "bi", bởi thế "từ bi" chính là "ban vui cứu khổ". Đây dĩ nhiên là sứ mệnh của chư Phật và Bồ Tát. Chỉ có các ngài mới có được lòng đại từ đại bi này, và cũng chỉ có các ngài mới có được thứ "thần thông" ấy. Từ "thần thông" cũng xuất phát từ Phật giáo. Nhà Phật có thuyết "ngũ nhãn lục thần thông". Ngũ nhãn là nhục nhãn, thiên nhãn, tuệ nhãn, pháp nhãn, Phật nhãn; lục thần thông là thần túc thông, thiên nhãn thông, thiên nhĩ thông, tha tâm thông, túc mệnh thông, lậu tận thông. Những từ này chúng ta đều mượn dùng, chẳng hạn như mắt thịt người phàm (nhục nhãn phàm thai), tuệ nhãn nhìn đời, thần thông quảng đại, thủ nhãn thông thiên. Ngoài ra những từ như nhân quả, nhân duyên, duyên khởi, báo ứng, bất nhị pháp môn đều là danh từ Phật giáo, giờ đây đều đã hóa thành câu cửa miệng của người đời.

Cụm từ "khẩu đầu thiền" (câu cửa miệng) cũng có dính dáng tới Phật giáo. Thiền là gọi tắt của "thiền-na" (Dhyana trong tiếng Phạn), nghĩa là "tĩnh lự" (lặng lẽ suy ngẫm), là một phương thức tu trì của Phật giáo, còn gọi là "thiền định" (tên gọi chung của thiền và định), mà tông phái chủ trương dùng thiền định để thâu tóm toàn bộ sự tu tập của Phật giáo được gọi là Thiền tông. Thiền định giảng "tâm chú nhất cảnh, chánh thẩm tư lự", Thiền tông giảng "bất lập văn tự, trực chỉ nhân tâm", thảy đều không cần nói nhiều. Nếu suốt ngày cứ liến thoắng không ngừng, hoặc vốn chẳng có giác ngộ gì mà chỉ biết mở mồm nói ba câu ngữ lục của thiền, thì đó chính là "khẩu đầu thiền".

Thiền tông chủ trương "kiến tính thành Phật, đạo thể tâm truyền", cớ sao lại đẻ ra cái món "khẩu đầu thiền" này? Chính là vì Phật giáo mang trọng trách "giác tha". Muốn vậy thì phải "khởi trí khai ngộ", tức là khai mở trí tuệ, khiến người ta giác ngộ. Tiện đây xin nói thêm, hai chữ "trí tuệ" cũng giống như "giác ngộ", đều là danh từ Phật giáo. Trong tiếng Hán vốn dĩ cũng có hai từ này, nhưng không mang ý nghĩa quá mức sâu xa. Giác ngộ cơ bản chỉ mang nghĩa là thức tỉnh, tỉnh ngộ, chứ không phải ngộ được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác; trí tuệ chủ yếu mang nghĩa là thông tuệ, mưu trí, chứ không phải nhận thức đặc thù nắm bắt chân như các pháp để Niết-bàn thành Phật. Nhận thức đặc thù hay trí tuệ tối cao này còn gọi là "Bát-nhã". Bát-nhã đọc là "ba-nhã", giống như Nam-mô (kính lễ, tán thán, quy y) đọc là "na-mô", đều là phiên âm tiếng Phạn (Bát-nhã là Prajna; Nam-mô là Namas); và việc phân biệt rạch ròi giữa trí tuệ với thông minh chính là chỗ cao minh của Phật giáo.

Trí tuệ khác với thông minh, cũng khác với tri thức. Thông minh phần nhiều không lớn, gọi là "khôn vặt" (tiểu thông minh); trí tuệ nhất định không nhỏ, gọi là "đại trí tuệ". Tri thức thuộc về xã hội, trí tuệ thuộc về cá nhân; tri thức có thể trao truyền, trí tuệ chỉ có thể khai mở. Cho nên, muốn khai mở trí tuệ cho kẻ khác, trước hết bản thân mình phải có đại trí tuệ, hơn nữa, muốn ngộ được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác thì phải "phá chấp". Chấp tức là chấp trước, là u mê không thông suốt, khăng khăng theo lý lẽ chết, nhất quyết phải đâm đầu vào ngõ cụt. Chấp thì sẽ mê, mê thì không ngộ, gọi là "chấp mê bất ngộ". Chấp mê bất ngộ cũng là thuật ngữ của Thiền tông, nay đã trở thành câu cửa miệng của chúng ta.

Các bậc đại sư Thiền tông muốn phá chấp, khai trí, điểm ngộ, khi hoằng pháp không thể rập khuôn giáo điều giảng theo sách vở, mà phải nói những câu khiến người nghe cảm thấy mới mẻ tai mắt, bừng tỉnh ngộ ra mới được, chẳng hạn như những câu "biển khổ vô biên, quay đầu là bờ", hay "buông dao đồ tể, lập địa thành Phật". Những câu danh ngôn chấn động này dẫu không thể thực sự khiến người ta giác ngộ, thì ít nhất cũng khiến người ta cảm thấy mới lạ thú vị, ai nấy đều học theo. Lâu dần, nó liền biến thành câu cửa miệng của mọi người.

Bốn: Gà mái già hóa vịt

Thời kỳ Hán - Đường kéo dài gần cả nghìn năm, thời kỳ gọi là "Hán Đường thịnh thế" trong giai đoạn đó lại càng là thời đại huy hoàng rất đáng để tự hào trong lịch sử Trung Quốc. Hán Vũ Đế tính thích lập công to. Dưới tay ông, cương vực của đế quốc bành trướng lên tới hơn hai lần, rộng tới năm triệu kilômét vuông. Đường Thái Tông tài lược hơn người. Ông tiếp thu đề xuất "trong nước yên ổn thì bốn phương man di tự phục" của Ngụy Trưng, làm tốt chuyện của mình trước, quả nhiên khiến cho chín châu thần phục, tám phương triều cống. Nào là Đột Quyết, Thổ Phồn, Cao Ly, Nhật Bản, Ba Tư, cho đến Armenia, Đế quốc Đông La Mã và Đế quốc Ả Rập (Đại Thực), hết đoàn này đến đoàn khác cử sứ giả cùng lưu học sinh đến Trung Quốc, tâm phục khẩu phục học tập văn hóa Trung Hoa. Thế là Đại Đường đế quốc đã trở thành trung tâm văn hóa của thế giới.

Vùng trung tâm luôn lưu danh sử sách. Thực tế, thứ ngôn ngữ chúng ta đang sử dụng ngày nay được gọi là "Hán ngữ", hoặc gọi là "tiếng Đường", chính là vì hai triều đại này có quốc lực hùng hậu nhất, văn hóa phồn vinh nhất, tầm ảnh hưởng sâu rộng nhất, và giao lưu với thế giới cũng nhiều nhất. Kết quả là thứ mọi người nhớ được nếu không phải Hán thì là Đường. Chẳng hạn như trong tiếng Nhật, ngữ âm của Hán tự đương dụng có ba hệ thống: Ngô âm, Hán âm, Đường âm. Chữ "kinh" trong Kyoto đọc là kyou, là Ngô âm; chữ "kinh" trong kinh sư đọc là kei, là Hán âm; chữ "kinh" trong Nam Kinh đọc là kin, là Đường âm. Người Nhật vượt biển sang đây, nơi đặt chân lên bờ là miền Giang Nam, thứ học được đầu tiên đương nhiên là Ngô âm. Hán âm và Đường âm thì có phần hữu danh vô thực. Cái gọi là Hán âm, thực chất là bắt chước ngữ âm Trung Nguyên thời Đường, nhưng bấy giờ danh tiếng của nhà Đường vẫn chưa lớn bằng nhà Hán, thế là được gọi là Hán âm. Về sau, Tống - Nguyên - Minh - Thanh lại không bằng Đường, rốt cuộc ngữ âm mô phỏng thời Tống - Nguyên - Minh - Thanh lại được gọi là Đường âm. Mặc dù triều đình Bắc Tống nhiều lần yêu cầu các nước đổi gọi Trung Quốc là Tống, nhưng đáng tiếc hiệu quả chẳng được là bao. Điều này cũng chẳng trách người ta được, Hán và Đường quả thực "trước kia giàu có sang trọng hơn nhiều".

Nhà ngôn ngữ học Sapir có một câu danh ngôn: Ngôn ngữ hiếm khi tự cấp tự túc. Người Nhật phải học tiếng Trung, người Trung Quốc cũng phải vay mượn ngôn ngữ từ người nước ngoài. Thực tế, khi hai nền văn hóa dị biệt nảy sinh quan hệ, sự ảnh hưởng hiếm khi chỉ đến từ một phía. Cứ xem như đánh nhau đi, cũng phải anh đấm một quyền, tôi đá một cước, anh rạch trên người tôi một vệt, tôi để lại trên mình anh một vết sẹo. Hán mở mang, Đường cởi mở, mối liên hệ giao thông với thế giới bên ngoài tự nhiên vô cùng tấp nập. Trương Khiêm khai thông Tây Vực, Huyền Trang thỉnh kinh Phật, những thứ như ẩm thực trang phục, phong tục tập quán, ngôn ngữ văn tự cũng sẽ nhân đó mà "đi nhờ xe". Ít nhất là, Tây Vực đã thông suốt thì vốn từ có sẵn không đủ dùng; kinh Phật đã thỉnh về thì việc dịch thuật văn tự nước ngoài trở thành vấn đề nan giải, bởi vậy hai triều Hán - Đường đã trở thành thời đại mà lượng lớn từ mượn ùa vào kho từ vựng chung của dân tộc, khiến cho ngôn ngữ của dân tộc Hoa Hạ trở nên phong phú vượt bậc.

Vấn đề đầu tiên mà văn hóa ngoại lai gặp phải khi tiến vào Trung Quốc là những thứ mà nước ngoài có nhưng Trung Quốc không có, chẳng biết phải gọi thế nào. Biện pháp tiện lợi nhất đương nhiên là người ta gọi sao thì mình gọi vậy, đó chính là phiên âm. Nhưng khi ấy chưa có hệ thống phiên âm Pinyin, đành phải tìm vài chữ Hán có phát âm gần giống để đối phó. Biện pháp này thời cận hiện đại cũng phải dùng đến, chẳng hạn như cà phê (coffee), ca cao (cocoa), xe tăng (tank), sô-đa (soda), sa-lông (salon), lô-gích (logic). Cỏ linh lăng (mục túc) và quả nho (bồ đào) cũng thế. Mục túc và bồ đào đều đến từ tiếng Đại Uyển, trong tiếng Iran lần lượt là buksuk và budawa, đọc lên nghe na ná nhau.

Tổ tiên chúng ta làm việc vô cùng nghiêm túc. Dẫu nói chỉ là phiên âm, nhưng các cụ cũng không chịu tùy tiện vơ bừa mấy chữ ghép vào cho xong, mà luôn hy vọng chẳng những nghe xuôi tai mà nhìn mặt chữ cũng phải có chút ý tứ mới được. Chẳng hạn như bồ đào vốn được dịch là "bồ đào" hoặc "bồ đào", về sau qua nhiều lần cân nhắc, rốt cuộc mới đổi viết thành "bồ đào". Bởi vì bồ đào vừa không phải bồ (hương bồ, xương bồ hay bồ liễu), vừa không phải quả đào, lại càng chẳng phải đồ gốm (đào). Viết thành "bồ đào", chẳng những không gây hiểu lầm, mà nhìn vào mặt chữ quả thực còn gợi cảm giác từng chùm từng chùm trĩu trịt.

Đây cũng là tinh thần xuyên suốt của dịch thuật Trung văn: Tín, Nhã, Đạt. Cho nên, việc dùng "Khả khẩu khả nhạc" để dịch Coca-Cola, dùng "Vĩ ca" để dịch Viagra, mới được xưng tụng là "thần dịch". Thực ra, radar (lôi đạt) và người mẫu (model - ma đặc) cũng được dịch vô cùng truyền thần. Lôi đạt, truyền tin nhanh như sấm sét; ma đặc, dáng vẻ (mô) vừa đẹp đẽ lại vừa độc đáo (đặc).

Thế nhưng khó khăn của người xưa lớn hơn chúng ta nhiều, chữ có thể dùng thì ít, sự vật mới mẻ lại nhiều, không có kinh nghiệm sẵn để tham khảo, đành phải vừa mò đá vừa qua sông. Chẳng hạn như mục túc từng được dịch là "mục túc" và "mục túc", hổ phách từng được dịch là "hổ phách". Nhưng cỏ linh lăng rốt cuộc đâu phải chỗ ngủ khi chăn thả hay doanh trại nhìn thấy được, hổ phách cũng chẳng phải hồn phách của con hổ. Dịch thành mục túc, mục túc, hổ phách kiểu đó, nhìn thế nào cũng thấy chướng mắt, thế là dứt khoát làm cho tới nơi tới chốn, sáng tạo ra chữ mới toanh để biểu đạt. Ngoại trừ chữ "hổ" là thời cổ đã có (hổ là một loại lễ khí thời xưa, tức hổ hoàng; hoặc tín vật, tức hổ phù), còn các chữ phách, mục, túc đều là chữ được sáng tạo riêng cho mục đích này. Về sau, hễ là hóa thạch nhựa cây tùng bách đều gọi là "phách", như lạp phách, kim phách, minh phách, thủy phách, hoa phách, chỉ có loại màu đỏ mới gọi là hổ phách.

Kỳ diệu nhất chính là chữ "Phật". Như đã nói ở trước, Trung Quốc vốn không có Phật, cho nên khi Phật giáo mới truyền vào Trung Quốc, cách dịch chữ Buddha cũng muôn hình vạn trạng. Một đà, bột đà, phù đồ, phù đồ, phật đồ, phật đà, nhiều không kể xiết. Cuối cùng người ta chọn lấy hai chữ Phật đà, gọi tắt là Phật. Bởi vì một đà, bột đà nghe quá mức quái dị, khiến người ta đọc vào chẳng hiểu mô tê gì, phù đồ thì lại dễ sinh ra nghĩa khác. Dĩ nhiên, cũng có thể dịch theo nghĩa là "giác giả", nhưng cứ cảm thấy chưa đã thèm. Vừa không cao cả, lại thiếu đi vẻ thần bí, nghĩ qua tính lại, vẫn thấy Phật đà là hay nhất. Nghĩa gốc của chữ "phật" là phảng phất, tức cái gọi là "nhìn không rõ vậy". Bậc tôn sư như Phật tổ Thích-ca Mâu-ni, chúng ta tự nhiên chẳng thể nhìn tường tận, hư hư thực thực, sâu không lường được. Huống hồ, chữ Phật này cũng kỳ diệu khôn xiết, vừa là người (có bộ nhân đứng), lại vừa không phải người, vừa khéo dùng để biểu thị con người phi phàm đã ngộ được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Thêm nữa, quỷ, thần, tiên, Phật xếp ngang hàng nhau trông cũng rất chỉnh tề. Cho nên, dùng chữ Phật để dịch Buddha quả là một "thần dịch".

Kém Phật một bậc là Bồ Tát, nhưng đây là cách nói của người Trung Quốc. Trong Phật giáo nguyên thủy, đây vốn là danh hiệu khi Thích-ca Mâu-ni đang tu hành chưa thành Phật, toàn xưng là Bồ-đề-tát-đỏa, tức phiên âm tiếng Phạn của Bodhisattva. Trong đó, Bồ-đề (Bodhi) tức trí tuệ và sự giác ngộ dứt bỏ phiền não để chứng quả Niết-bàn, Tát-đỏa (Sattva) tức tâm hướng về chúng sinh, chẳng những bản thân tu thành chính quả, mà còn muốn cứu muôn dân khỏi cảnh nước sôi lửa bỏng. Cho nên, một người nếu đại từ đại bi, cứu khổ cứu nạn, sẽ được tôn xưng là "Bồ Tát sống" hoặc có "tấm lòng Bồ Tát". Bồ Tát rủ mày, Kim Cương trợn mắt, một người sắm vai hiền, một người sắm vai ác, thế giới nhà Phật quả thực vô cùng phong phú.

Diêm La cũng là từ phiên âm, hơn nữa cũng giống như Bồ Tát, đều là kiểu bớt xén công đoạn, lược bớt đi hai chữ, danh xưng đầy đủ là Diêm-ma-la-xà (Yamaraja). Bồ-đề-tát-đỏa gọi tắt là Bồ Tát, Diêm-ma-la-xà gọi tắt là Diêm La, chẳng những là để cho tiện, mà còn là để người Trung Quốc dễ tiếp nhận hơn. Bạn nhìn xem, Bồ Tát so với Bồ-đề-tát-đỏa, Diêm La so với Diêm-ma-la-xà, chẳng phải mang đậm phong vị Trung Hoa hơn nhiều sao? Còn như Ô-ba-đà-da (Upadhyaya) dịch thành hòa thượng, Tỷ-khưu-ni (Bhiksuni) gọi là ni cô, thì lại càng Trung Hoa hóa. Thực tế Bồ Tát, Diêm La cũng vậy, mà hòa thượng, ni cô cũng thế, chẳng những phát âm thay đổi hoàn toàn, ý nghĩa cũng không còn nguyên vẹn như trước, từ lâu đã biến thành danh từ của Trung Quốc, phong vị ngoại quốc chẳng còn lại bao lăm.

Đây đúng thật là chớp mắt một cái, gà mái già hóa vịt.

Năm: Đông hừng nắng tây mưa giông

Bản lĩnh của người Nhật Bản cũng không hề nhỏ.

Người Nhật rất giỏi học tập và tiếp thu văn hóa ngoại lai. Năm xưa, họ chạy sang Trung Quốc, học được biết bao nhiêu thứ mang về, ngay cả chữ viết cũng nhập khẩu từ Trung Quốc. Sau cuộc Minh Trị Duy tân, người Nhật lấy Tây dương làm thầy, một lượng khổng lồ các danh từ mới toanh trước nay chưa từng nghe thấy ùa vào nước Nhật, khiến họ có phần ứng phó không kịp. Biện pháp của họ là dùng những chữ Hán mượn từ Trung Quốc để giải quyết, đằng nào thì mượn một lần cũng là mượn, mượn hai lần cũng là mượn, một khách không phiền hai chủ, dứt khoát mượn cho tới cùng.

Nói cụ thể ra, phương thức lại có vài ba kiểu.

Cách tiện lợi nhất đương nhiên là dùng vốn từ vựng Hán ngữ có sẵn để dịch nghĩa, chẳng hạn như văn hóa (culture), văn minh (civilization), cách mạng (revolution), kinh tế (economics). Những từ này Trung Quốc đã có từ xửa từ xưa, nhưng ý nghĩa lại khác hoặc không hoàn toàn giống. Chẳng hạn ý nghĩa của "văn hóa" vốn là dùng văn trị để giáo hóa. Thiên "Chỉ vũ" trong sách "Thuyết uyển" của Lưu Hướng thời Tây Hán chép: "Thánh nhân trị thiên hạ, trước dùng văn đức sau mới dùng vũ lực. Phàm dấy việc binh, là vì kẻ kia không phục, dùng văn hóa mà không đổi, sau đó mới giết đi." Ý nói rằng chúng ta là "đất nước lễ nghĩa", xưa nay không bao giờ tùy tiện động đao binh. Trước tiên dùng "văn" (văn minh) để "hóa" (giáo hóa) ngươi, nếu "hóa" dăm ba bận mà ngươi vẫn chứng nào tật nấy, không chịu sửa đổi, thì đừng trách ta không khách khí. Rõ ràng, chữ "văn hóa" nói ở đây có đôi chút mang ý tứ "diễn biến hòa bình", hoàn toàn chẳng phải là "văn hóa" theo nghĩa hiện nay. Ngoài ra, văn minh nguyên nghĩa là văn vẻ xán lạn sáng sủa, kinh tế nguyên nghĩa là kinh bang tế thế (kinh thế tế dân), cách mạng nguyên nghĩa là thay đổi thiên mệnh, tức là đổi triều hoán đại, đúng như "Chu Dịch" nói "Thang Vũ cách mạng, thuận hồ thiên nhi ứng hồ nhân", cũng đều không giống nghĩa ngày nay.

Nếu không có từ ngữ sẵn có, người Nhật sẽ dùng chữ Hán để ghép thành một từ mới, chẳng hạn như lịch sử (history), biện chứng pháp (dialectics), chủ nghĩa cộng sản (communism). Những chữ này Trung Quốc đều có, nhưng các từ này lại do người Nhật tạo ra. Khoa học, nguyên tắc, chính sách, đơn vị, đối tượng, điều kiện, thành phần, quan hệ, hệ thống, ý thức, quan niệm, khái niệm, mục đích, ý đồ, đại biểu, tiền đề, hiện tượng, bối cảnh, hiện thực vân vân cũng đều như vậy. Người Nhật không chỉ tạo từ, mà còn tạo cả chữ Hán mới, chẳng hạn như chữ "ngang" và chữ "tuyến" là do người Nhật tạo ra. Ngoài ra các chữ xích, hào, lý, ngõa cũng vậy.

Những phương pháp này được người Nhật vận dụng tổng hợp khi làm công tác dịch thuật. Chẳng hạn trong tiếng Hán vốn có từ "tinh thần", nghĩa là tinh khí và thần minh, thế là đem dùng để dịch chữ spirit. Nhưng đối lập với spirit là matter lại không có từ Hán ngữ nào sẵn có để dùng, người ta bèn phát minh ra từ "vật chất". Ngoài ra, tương đối và tuyệt đối, cụ thể và trừu tượng cũng thế. Hai từ "tương đối" và "cụ thể" vốn đã có ở Trung Quốc, nghĩa gốc là "hướng về nhau mà đối diện" và "mang đầy đủ toàn thể". Đã có absolute trái ngược với "tương đối" (hướng về nhau mà đối), tự nhiên sẽ là "tuyệt đối" (tuyệt nhiên không có gì đối chọi). Chiếu theo logic đó, thì từ đối lập với "cụ thể" phải là "trừu thể" mới phải, sao lại là "trừu tượng"? Té ra là người Nhật đã dịch concrete thành "cụ tượng" trước rồi. Thực ra, trừu tượng và cụ tượng chúng ta ngày nay vẫn còn dùng, chỉ có điều chủ yếu dùng trong lĩnh vực mỹ thuật mà thôi.

Thành thực mà nói, việc tiếp xúc với văn hóa phương Tây, người Nhật cũng chưa chắc đã sớm hơn chúng ta, nhưng thái độ lại tích cực hơn rất nhiều. Để cho nước giàu binh mạnh, họ thậm chí còn chủ trương ăn bánh mì uống sữa bò, cho kết hôn với người Tây. Việc du nhập dăm ba cái danh từ Tây dương tự nhiên lại càng không phải bàn cãi. Thế là, đợi đến khi người Trung Quốc cũng muốn du nhập, người Nhật đã dịch xong xuôi cả rồi. Vậy thì bớt việc một chút, cứ bê nguyên xi chép lại, đỡ phải tốn thêm "tinh thần". Những danh từ từng được dịch trong cuốn "Hải quốc đồ chí" thời kỳ đầu (cuốn sách này do Ngụy Nguyên biên soạn theo ủy thác của Lâm Tắc Từ), rốt cuộc chỉ còn sót lại mấy chữ như địa cầu, xích đạo, công ty, loa ti đinh (đinh ốc).

Người Nhật không chỉ dùng chữ Hán để dịch thuật, mà còn dùng chữ Hán để sáng tạo. Hy vọng, trường hợp, phương châm, quyền uy, chi bộ, tôn giáo, phái xuất sở (đồn công an), xử nữ tác (tác phẩm đầu tay), hóa trang phẩm (mỹ phẩm), cùng với thủ tiêu, dẫn độ, kiến tập, thủ tục, đều là những phát minh sáng tạo của người Nhật, nay người Trung Quốc dùng tới cũng đều vô cùng thuần thục. Người Nhật học được chữ Hán từ người Trung Quốc, rồi lại dùng thứ chữ Hán này ghép thành từ để cung cấp cho người Trung Quốc sử dụng, quả thực có đôi chút hương vị "xuất khẩu rồi lại bán ngược về nội địa"; còn người Trung Quốc vừa "nhập khẩu" biện chứng pháp từ Nhật Bản (tiếng Tây dịch sang tiếng Nhật), lại vừa "nhập khẩu" phái xuất sở từ Nhật Bản (chữ Hán trong văn tiếng Nhật), đích thị là trò "nói đông kéo tây".

Thực ra bản lĩnh này của người Nhật cũng là học lỏm từ người Trung Quốc mà ra. Năm xưa người Trung Quốc khi dịch các danh từ Tây Vực và Phật giáo cũng dùng những biện pháp tương tự. Chẳng hạn như quá khứ, hiện tại, vị lai chính là danh từ Phật giáo. Quá khứ tức tiền kiếp, hiện tại tức kiếp này, vị lai tức kiếp sau, gộp chung lại gọi là "tam thế", cũng gọi là "tam tế" (tiền tế, trung tế, hậu tế). Tục ngữ nói một người háu ăn thì bảo "kiếp trước chưa từng được ăn"; bảo đáng đời thì nói "hiện thế hiện báo" (đời này báo ứng ngay); nói đội ơn đội đức thì bảo "kiếp sau làm trâu làm ngựa cũng phải báo đáp", đó thảy đều là chịu ảnh hưởng của Phật giáo. Trung Quốc trước kia cũng có quá khứ, hiện tại, vị lai, nhưng đó là các cụm từ chứ không phải từ đơn, ý nghĩa cũng khác nhau. Hiện tại là tồn tại vào lúc này, vị lai là chưa tới nơi, quá khứ là dời chuyển từ một điểm thời không này sang một điểm thời không khác. Tuy nhiên, chữ "quá" và chữ "khứ" đều mang ý nghĩa là không còn tồn tại nữa, chẳng hạn như sự quá cảnh thiên (việc qua cảnh đổi), khứ niên kim nhật (ngày này năm ngoái). Cho nên ghép chữ "quá" và chữ "khứ" lại thành "quá khứ" để dịch chữ "tiền thế" thì cũng xem như "tàm tạm qua được".

Từ "thế giới" cũng thế. Trung Quốc cổ đại có chữ thế, có chữ giới, nhưng không có chữ "thế giới". Khái niệm thế giới chúng ta nói ngày nay, thời thượng cổ gọi là "thiên hạ". "Thế giới" là khái niệm của Phật giáo, trong đó tam tế là thế, thập phương là giới. Tam tế chính là quá khứ, hiện tại, vị lai; thập phương chính là đông, tây, nam, bắc, đông nam, tây nam, đông bắc, tây bắc và trên, dưới. Có thể thấy "thế" là một khái niệm thời gian, còn "giới" lại là một khái niệm không gian. Cái gọi là "thế giới" của Phật giáo cũng tương đương với chữ "vũ trụ" vốn có trong tiếng Hán — bốn phương trên dưới gọi là vũ, xưa qua nay lại gọi là trụ. Nhưng vũ trụ trong tiếng Hán và thế giới trong Phật giáo lại không hoàn toàn là một khái niệm, cho nên người xưa thà dùng chữ "thế" (thế hệ) làm khái niệm thời gian và chữ "giới" (ranh giới) làm khái niệm không gian để ghép thành một từ mới, chứ không chịu rập khuôn dùng lại từ cũ "vũ trụ" có sẵn.

Thế nhưng Phật pháp dẫu vô biên, các vị Bồ Tát dẫu thần thông quảng đại, thì cũng chỉ quản trời quản đất, chứ chẳng quản nổi chuyện ăn ỉa đái của người phàm, cũng chẳng quản nổi thiên hạ ăn nói ra sao, cho nên từ "thế giới" về sau ý nghĩa cũng đổi khác, biến thành nghĩa "xã hội quốc tế" hoặc "toàn cầu". Trong các phương ngôn, nó lại càng khác biệt. Người Bắc Kinh nói "mãn thế giới" nghĩa là "khắp mọi nơi". Còn chữ "thế giới" trong tiếng Quảng Đông lại chỉ đời sống. Hảo thế giới là cuộc sống tốt đẹp; khuynh thế giới là chuyện trò về nhân sinh cuộc sống; thán thế giới là tận hưởng cuộc sống; lao thế giới là mưu sinh kiếm sống, hoàn toàn chẳng còn dính dáng gì tới cái gọi là "thế giới" của Phật giáo nữa rồi.

Sáu: Du nhập cùng phát minh

Quả thực, từ vựng nước ngoài một khi dịch sang tiếng Trung thì thường sẽ biến thành thứ của Trung Quốc, chẳng hạn như thiên đường và địa ngục chính là như vậy.

Thiên đường và địa ngục, cũng giống như lịch sử, hiện thực, là những từ mới được tạo ra riêng để dịch tiếng nước ngoài, hơn nữa dịch nghe vô cùng chuẩn xác. Địa ngục là ngục tù dưới lòng đất, thiên đường là điện đường trên cõi trời. Đất có ngục, trời có đường, đúng là "ác giả ác báo, thiện hữu thiện báo". Địa ngục là dịch nghĩa từ chữ Naraka trong tiếng Phạn, còn thiên đường lại là khái niệm của Cơ Đốc giáo. Phật giáo không có thiên đường, chỉ có Tịnh độ (Sukhavati), còn gọi là Cực Lạc thế giới. Trong đó cõi thuộc về Phật A-di-đà gọi là Tây phương Tịnh độ, hay Tây thiên. Một người sau khi chết, nếu có thể vãng sinh về Tây phương Tịnh độ thì dĩ nhiên là may mắn tột bực, thế nhưng bảo một người "lên Tây thiên" thì lại chẳng phải từ ngữ tốt lành gì. Đây ước chừng cũng là điều mà người phát minh ra từ "Tây thiên" chẳng thể nào ngờ tới!

Lại như chữ "ma", là phiên âm tiếng Phạn của Mara, cũng dịch là Ma-la, nghĩa là kẻ quấy nhiễu thân tâm, phá hoại chuyện tốt, cản trở thiện pháp. Ban đầu nó được viết là "ma", về sau bị Lương Vũ Đế đổi thành "ma". Đổi một cái thế là chuyện lớn xảy ra, ma vương, ma quỷ, ma quái lũ lượt kéo nhau ra đời, dựng ma quật, vươn ma trảo, thi ma pháp, giăng ma chướng, khiến cho con người có cảm giác khó lòng thoát khỏi nanh vuốt bàn tay ma quỷ. Đủ thấy cái thứ ngôn ngữ này có sức sống vô cùng mãnh liệt. Một khi đổi thay môi trường tồn tại, nó sẽ biến chủng, thậm chí sinh con đẻ cái, phái sinh ra hàng loạt từ vựng mới.

Cứ nói chữ "la hán" mà xem, vốn dĩ là phiên âm của Arhat trong tiếng Phạn, toàn văn là a-la-hán, mang ý chỉ bậc tu hành đã đoạn tuyệt mọi dục vọng, giải thoát hết thảy phiền não và chứng đắc chính quả. La hán kém Bồ Tát một bậc, cho nên số lượng rất nhiều, không có tám trăm thì cũng có năm trăm, ngồi từng hàng từng hàng trong miếu, tự nhiên đúng là "la hán" (những gã đàn ông La Hán la liệt). Trong mắt người Trung Quốc, các vị đã giải thoát mọi phiền não thì dĩ nhiên phải mang khuôn mặt đầy phúc hậu, mập mạp tròn trĩnh. Thế là những người hoặc vật mập mạp béo tốt cũng bị gọi là la hán, chẳng hạn như la hán đậu hay la hán đỗ (bụng la hán). La hán đậu chính là đậu tằm, còn la hán đỗ là cái bụng của người phát tướng, còn gọi là bụng tướng quân hay bụng ông chủ. Thực ra gọi là bụng tướng quân là không đúng, các vị tướng quân nếu ai nấy đều phưỡn cái bụng bự thì đánh đấm thế nào? Gọi là bụng ông chủ cũng có vấn đề, ngày nay các đại gia ông chủ lớn đều biết dưỡng sinh và tập thể hình rồi, kẻ vác cái bụng phệ toàn là ông chủ nhỏ. Gọi là bụng la hán thì lại càng trật lề, người xuất gia tứ đại giai không, thanh tâm quả dục, làm sao có thể ăn đến mức phệ cả bụng to đùng ra được. Có lẽ gọi là bụng tể tướng thì còn hợp lý, "Trên trán tướng quân chạy được ngựa, Trong bụng tể tướng chèo được thuyền", bụng của tể tướng hẳn là phải rất lớn, chỉ tiếc là người làm được chức tể tướng lại quá đỗi hiếm hoi.

Người làm được tể tướng thì ít, người ngồi được xe taxi thì nhiều. Xe taxi ở Đài Loan gọi là kế trình xa (xe tính theo lộ trình), ở Hồng Kông và Quảng Châu gọi là đích sĩ (taxi). Đích sĩ là phiên âm của "taxi", còn xe buýt (bus) thì gọi là ba sĩ (bus). Nếu chiếc xe buýt này thuộc loại nhỏ hoặc cực nhỏ thì gọi là "tiểu ba" (minibus). Nhưng minibus gọi là tiểu ba, còn miniskirt (váy siêu ngắn) lại không gọi là "tiểu quần" hay "vi hình quần", mà gọi là "mê nhĩ quần" (váy mini). Mê nhĩ là phiên âm của mini; quần là dịch nghĩa của skirt. Đây cũng là lối dịch của tiếng Quảng Đông vùng Hồng Kông. Người xứ Quảng và người Hồng Kông khi dịch tiếng nước ngoài rất thích phiên âm, nhưng càng thích kiểu phiên âm vừa chuẩn giọng lại vừa đạt nghĩa. "Mê nhĩ quần" chính là như thế. Trên thực tế, các cô gái mặc loại váy siêu ngắn này quả thực tương đối gợi cảm, cũng có đôi chút hương vị "mê hoặc lòng người" (mê nhĩ). Đáng tiếc không phải mọi thứ nhỏ nhắn tí hon đều gợi cảm, cho nên phạm vi sử dụng của từ "mê nhĩ" cũng rất hạn hẹp, chẳng hạn như minibus chỉ có thể gọi là tiểu ba, chứ không thể gọi là "mê nhĩ ba".

Tiểu ba và trung ba đều là xe bánh mì (diện bao xa). Xe bánh mì thực ra là loại xe van du lịch, chỉ vì ngoại hình trông giống như một ổ bánh mì hình chữ nhật nên mới bị gọi là xe bánh mì. Xe bánh mì nếu dùng làm xe buýt công cộng thì dĩ nhiên phải gọi là "ba". Nếu dùng làm xe taxi thì không thể gọi là "ba" nữa, mà chỉ có thể gọi là "đích", người Bắc Kinh gọi nó là "diện đích", gọi thân mật là "tiểu diện". Người Bắc Kinh rất chuộng "tiểu diện", bởi vì giá rẻ, mười tệ giá mở cửa chạy được mười cây số, vượt quá cước mở cửa mỗi cây số cũng chỉ tốn một đồng, lượng người đi lại đông đảo. Có điều hiện nay Bắc Kinh đã không còn "tiểu diện" nữa, qua vài năm nữa, người ta sẽ chẳng còn biết "diện đích" là cái giống gì.

Một phát minh khác của người Bắc Kinh là "bản đích". "Bản đích" thực ra chính là xe ba gác tấm ván kéo tay, người kéo chiếc xe này thì gọi là "bản nhi gia". Người Bắc Kinh rất thích dùng chữ "gia" (ông/bác/cụ), cho nên kẻ có tiền thì gọi là "khoản gia" (đại gia), kẻ mồm mép tép nhảy thì gọi là "khản gia" (vua chém gió), người kéo xe ba gác ván đương nhiên chính là "bản nhi gia". Thực ra bản nhi gia chẳng phải bậc "gia" vai vế gì cho cam, cũng giống như "mạng trùng" (sâu mạng) chẳng phải là loài "sâu bọ" gì vậy. Mạng trùng chính là những kẻ mê mẩn mạng Internet. Người Bắc Kinh gọi những kẻ nghiện ngập say mê thứ gì đó là "trùng" (chẳng hạn như "thư trùng" - mọt sách). Suốt ngày tơ tưởng chuyện lên mạng, hễ trèo lên là không chịu rời đi thì dĩ nhiên là "mạng trùng". Thế là, một chữ "mạng" (network) từ bên ngoài cộng với một chữ "trùng" của bản địa, đã cấu thành nên từ "mạng trùng". Điều này cũng giống như việc một chữ "đích sĩ" ngoại lai cộng với một chữ "bản xa" (xe ván) bản địa tạo thành "bản đích" vậy, thảy đều là những tiếng lóng phương ngôn đương đại do người Bắc Kinh sáng tạo ra.

Người Bắc Kinh sáng tạo ra "diện đích" và "bản đích", còn người Vũ Hán và người Thành Đô thì phát minh ra "ma đích" và "ba đích". "Ma đích" thực ra chính là xe ba bánh máy. Bởi vì ở Vũ Hán, người lái xe ba bánh đa phần là những trang hảo hán uống bảy tám cân rượu chẳng say, dân gian quen gọi là "tửu ma mộc" (say đờ đẫn), vì thế chiếc xe ba bánh do họ điều khiển nếu đem chở khách lấy tiền thì gọi là "ma đích". Còn "ba đích" lại là xe đạp gắn thêm một thùng xe bên cạnh, vốn dĩ phải gọi là "xe thùng lệch", chỉ vì thứ xe thùng lệch này được phát minh ban đầu là để cho những ông chồng xót vợ chở các bà vợ đi làm, đi mua sắm, đi dạo mát hóng gió, mà người Thành Đô lại gọi kẻ sợ vợ là "ba nhĩ đóa" (tai cụp/sợ vợ), thế là mọi người nhất trí cho rằng nên tặng cho chiếc xe này cái tên mỹ miều là "xe ba nhĩ đóa". Loại xe này nếu cũng mang ra chở khách kiếm tiền, thì dĩ nhiên chính là "ba đích" rồi.

Thực ra, những người thích "lắp ráp" nhất vẫn là cư dân vùng phương ngữ Quảng Đông (chủ yếu là người Quảng Châu và người Hồng Kông). Người Quảng Đông khi du nhập từ vựng nước ngoài có hai đặc điểm: một là thích phiên âm, hai là thích lắp ráp. Ví dụ, người đại lục hiếm khi gọi phô mai (cheese) là "chi sĩ", bơ (cream) là "kị liêm" (cream), bánh mì nướng (toast) là "đa sĩ" (toast), nhưng người Quảng Châu và Hồng Kông thì có. Họ cũng gọi các loại bóng (ball) như bóng đá, bóng rổ, bóng chuyền là "bô" (ball). Thế là, chơi bóng gọi là "đánh bô", xem bóng gọi là "đãi bô", vua bóng đá gọi là "bô bá", còn áo đấu thì gọi là "bô tuất". "Tuất" là phiên âm của "shirt", có nghĩa là áo sơ mi và những thứ đại loại như áo sơ mi, còn gọi là áo tuất. Đã gọi là áo đấu thì là chiếc "áo tuất" mặc khi "đánh bô", tức là trang phục thể thao.

Gọi trang phục thể thao là áo tuất là cách gọi độc nhất vô nhị của vùng phương ngữ Quảng Đông. Thứ sau đó phổ biến ra toàn quốc chính là áo thun (T-shirt). Áo thun chính là áo ngắn tay, người Thượng Hải cũ gọi là "thiếp huyết", nay đều gọi chung là áo thun. Thực ra, một khi ngoại ngữ được dịch bằng phương ngữ, thì tên dịch sẽ vô cùng muôn hình muôn vẻ. Ví dụ toffee (kẹo bơ cứng), tiếng Quảng Châu gọi là "đoa phì" (tu bổ/đoạt phì), nhưng tiếng Thượng Hải lại gọi là "thái phi" (kẹo thái phi); butter, tiếng Quảng Châu dùng phép ý dịch gọi là "ngưu du", còn tiếng Thượng Hải lại dùng phép phiên âm gọi là "bạch thoát" (butter). Xem ra, nơi ngoại ngữ đặt chân đến khác nhau thì chữ Trung Quốc được dịch ra cũng khác nhau, do đó, chúng ta còn phải bàn về mối quan hệ giữa ngoại ngữ và phương ngữ.

Bảy, Ngoại ngữ và phương ngữ

Miền Nam và miền Bắc có những từ ngoại lai khác nhau. Ví dụ như các từ tuyết văn (soap), đỗng cát (cane), ngũ cước kị (arcade), gia bộ miên (kapok), người miền Bắc nghe xong chắc chắn sẽ thấy đầu óc mù tịt. Thực ra chúng là phiên âm của tiếng Mã Lai - Indonesia cho xà phòng, gậy chống, hành lang phố và cây bông gòn, do Hoa kiều Phúc Kiến mang từ Đông Nam Á về Hạ Môn. Tương tự, những từ như liệp ba (bánh mì), tô bác (súp), người miền Nam nghe xong e rằng cũng chẳng hiểu đầu đuôi ra sao, trừ khi họ biết tiếng Nga. Tiếng Nga cũng từng có thời kỳ rất phổ biến ở Trung Quốc, cho nên những từ như kombain (máy liên hợp), blouse (áoBlouse), có lẽ mọi người vẫn hiểu. Nhưng để biết liệp ba và tô bác là phiên âm tiếng Nga của bánh mì và súp, thì chắc chỉ có người Đông Bắc và Tân Cương mới rõ. Người Đông Bắc từ rất lâu đã giao du với "lão mao tử" (người Nga), quan hệ giữa Tân Cương và Nga Xô cũng rất mật thiết, thế nên các danh từ phiên âm tiếng Nga như liệp ba, tô bác vẫn rất thịnh hành ở Đông Bắc và Tân Cương.

Thế nhưng, đáng bàn hơn cả vẫn là Thượng Hải và Quảng Châu.

Thượng Hải và Quảng Châu là hai cửa sổ và cửa khẩu lớn nhất đối ngoại kể từ thời cận đại của Trung Quốc. Hai thành phố này lại lần lượt là cứ địa trọng yếu của tiếng Ngô và tiếng Quảng Đông. Kết quả là, sau khi một số ngoại ngữ cập bến Thượng Hải và Quảng Châu, chúng đã được dịch sang tiếng Ngô và tiếng Quảng Đông. Ví dụ như sofa, dịch theo tiếng phổ thông đáng lẽ phải là "soa phát", nhưng người Thượng Hải phát âm chữ "sa" thành "soa", thế là thành "sofa". Lại còn "khoái ba" (Eider, một loại hàng dệt), cũng chỉ có đọc bằng tiếng Quảng Đông mới chuẩn. Người Bắc Kinh rập khuôn theo, lại còn tự tỏ ra thông minh khi đổi chữ "ba" thành chữ "bát/bạo", kết quả là tạo ra những trò cười như "quần nữ khoái bát".

Những từ ngoại lai do tiếng Quảng Đông dịch tiến ra toàn quốc, ngoài xe buýt (bus), xe taxi, áo sơ mi (shirt), váy ngắn (miniskirt), còn có philm (phim chụp ảnh hoặc cuộn phim), laser (tia laser, đại lục từng dịch là lai tái), tiệc tùng (party) và vải Dacron, vân vân. Dacron là phiên âm tiếng Quảng Đông của Dacron, được người Quảng Châu viết thành "đích xác tịnh". "Tịnh" có nghĩa là đẹp, ví dụ "tịnh tử" là chàng trai đẹp. Thế nên "đích xác tịnh" là kiểu dịch tiêu biểu của tiếng Quảng Đông, theo đuổi âm gần mà ý lại hay. Thế nhưng vào thập niên 60 và 70, khi vải Dacron được nhập khẩu từ Quảng Châu, tiếng Quảng Đông không phổ biến như bây giờ, người miền Bắc không hiểu chữ "tịnh" đó là thứ gì (thậm chí còn chẳng biết đọc), bèn đổi thành "đích xác lương" (mát thực sự). Sau đó phát hiện ra thứ này chưa chắc đã mát mẻ gì, lại đổi thành "đích xác lương" (tốt thực sự).

Ngoại ngữ dịch theo kiểu Thượng Hải trước thập niên 50 cũng từng có một thời lừng lẫy, nay thì phần lớn không dùng nữa, ví dụ như sinh ti (cents - tiền xu), phái ti (pass - giấy thông hành), thiết ti (cheese - phô mai), sa ti (sauce - nước sốt cà chua), bồi ti (paste - tương cà chua), thủy môn đinh (cement - bê tông). Nếu có dùng thì phạm vi cũng rất nhỏ. Ví dụ như "súp Nga", trên thực đơn món Tây vẫn còn. Một số từ, người Thượng Hải mới thà nói thẳng tiếng Anh còn hơn, ví dụ nói tạm dừng là stop, chứ không nói là "sử đáo bà" nữa. Một số từ thì thống nhất với cả nước, ví dụ bar (quán bar) không gọi là "bài" nữa mà gọi là "bar".

Tuy nhiên, vẫn có những từ ngoại lai hòa tan vào nước như muối, biến mất không một dấu vết, ví dụ như "biết tam" và "a phi". Biết tam và a phi thường được cho là phương ngữ Thượng Hải, còn ông Tiết Lý Hưởng thì chỉ ra rằng chúng là tiếng Anh bồi (Pigeon English) (xem tác phẩm "Nhàn thoại Thượng Hải" của ông Tiết). Dương Kinh Băng, nay là khu vực đường Diên An Đông, Thượng Hải, thuở xưa là một nhánh sông của sông Hoàng Phố, đồng thời cũng là con sông ranh giới của khu tô giới. Đã là nơi có sông ranh giới thì khó tránh khỏi việc người Trung và người ngoại quốc hỗn tạp, giao thương tấp nập. Khi đó, những người giao thiệp với người ngoại quốc có cái gọi là phái ngoại hạng, phái kinh doanh, phái chơi bời và phái bến tàu. Nhưng dù là phái nào đi nữa thì tiếng Anh cũng chẳng chuẩn chỉnh cho lắm (phái ngoại hạng trình độ cao nhất, phái bến tàu kém nhất), đều lẫn lộn tiếng Thượng Hải hoặc giọng Thượng Hải, thế nên mới gọi là tiếng Anh Dương Kinh Băng.

Dương Kinh Băng là đặc sản chính hiệu của Thượng Hải, cũng là thứ ngoại ngữ cộng phương ngữ điển hình. Khi ấy, các ngành nghề ở Thượng Hải hầu như đều phải giao thiệp với người ngoại quốc, ngay cả "phu phen" kéo xe kéo cũng không ngoại lệ, thế nên chẳng còn bận tâm phát âm chuẩn hay không, ngữ pháp quy chuẩn hay chưa. Để phổ biến tiếng Anh, lại có kẻ thích thể hiện soạn ra bài vè Dương Kinh Băng:

Đến là come, đi là go,

Hai mươi tư đồng bạc thồn đích phúc (twenty-four dollars - twenty dollars?).

Là dạ cứ gọi yes, đừng gọi no,

Cứ thế thế sa hàm ngư sa (same fish same?).

Hàng thật giá thật free go,

Nhãn hàng đại lý Giang Bái Độ.

Chỉnh tế chỉnh tế (please please) mời uống trà,

Tuyệt đường tuyệt đường (sit down sit down) mời ngài ngồi.

Đánh mông gọi là băm bồ khúc (bumpock?),

Hỗn đản vương bát đản phong lò (fun lò?).

Mạch Khắc Mạch Khắc (Mike Mike) tiền mặt nhiều,

Tất đích sinh ti (ticket cents) vé cầm đồ nhiều.

Hồng đầu A Tam khai phác độ (copper?),

Anh em một nhà bồ lạp trà (brother?).

Gia gia muốn phát trà nương bán trà,

Nhạc phụ đại gia phát âm lạc (apology?).

Nếu dùng tiếng Thượng Hải đọc một lượt bài vè này, bảo đảm mùi vị Dương Kinh Băng đậm đà hết chỗ nói.

Dương Kinh Băng cứ phổ biến kiểu này, một số từ đã biến thành tiếng Thượng Hải, không còn là tiếng Anh nữa. Ví dụ, tiếng Anh gọi ăn mày là beg, gọi việc đi ăn mày là beg for, còn tiếng Anh bồi gọi là beg say, viết thành chữ Hán chính là "biết tam". Biểu thị dung mạo héo vàng khô khét; tam tượng trưng cho ăn, mặc, ở đều không có gì cả. Nếu kẻ này còn mua một bộ vest cũ mặc vào người ra vẻ ta đây giàu có để khoe khoang, sẽ bị mắng là "biết tam mặc âu phục". Còn "A phi" bắt nguồn từ chữ "fly" trong tiếng Anh. Người Mỹ gọi những thanh niên hư hỏng ở thành phố xuất hiện sau thập niên 20 là ruồi (fly), mà nghĩa gốc và nghĩa thường dùng của fly là "bay". Tiếng Ngô thích dùng chữ "a", như A Ca A Tỷ, A Công A Bà, A Mèo A Chó A Mộc Lâm, thậm chí cả những cảnh sát người Sikh Ấn Độ cũng bị gọi là "Hồng đầu A Tam" (người Anh gọi cảnh sát thường bắt đầu bằng "I say", những người này lại đều quấn khăn đỏ trên đầu), thế nên fly dĩ nhiên cũng thành "A phi". A phi ở Thượng Hải khác với kẻ du thủ du thực ở Bắc Kinh, cũng khác với lưu manh côn đồ trong xã hội truyền thống Trung Quốc. Phong cách của họ "Tây hóa" hơn, thường là những gã chải chuốt đầu tóc bóng mượt mặc đồ hợp thời trang, gọi là "tiểu bạch kiểm". Tương tự, biết tam ở Thượng Hải cũng khô đét gầy gò khó coi hơn những kẻ vô nghiệp du dân ở các thành phố khác trong nước. Thế là A phi và biết tam nghiễm nhiên trở thành phương ngữ Thượng Hải.

Thực ra, không chỉ ngoại ngữ biến thành phương ngữ, mà phương ngữ cũng sẽ biến thành ngoại ngữ. Ví dụ như chữ "tea" trong tiếng Anh chính là phiên âm của chữ "trà" trong tiếng Mân Nam, tiếng Pháp và tiếng Đức cũng vậy (trà trong tiếng Nga và tiếng Nhật lại là phiên âm của phương ngữ miền Bắc). Ngoài ra, Bohea (Vũ Di), Pekoe (Bạch Hào), Oolong (Ô Long); souchong (Tiểu Chủng, tức Tiểu Mao Tiêm), Hyson (Hi Xuân), Congou (Công phu trà), không xuất phát từ tiếng Mân thì cũng xuất phát từ tiếng Quảng, mà phần lớn là xuất phát từ tiếng Mân (Trần Nguyên - "Xã hội ngôn ngữ học"). Có thể thấy giao lưu văn hóa luôn là con đường hai chiều, người Trung Quốc vốn dĩ phải "xéo xắt" (tùy tiện mượn từ), thì người phương Tây cũng phải "kéo qua kéo lại".

Trong lúc kéo qua kéo lại, khó tránh khỏi việc tam sao thất bản. Ví dụ, trong tiếng Anh, cờ vây được gọi là "go", chính là phiên âm của chữ "kỳ" (kỳ/bàn cờ) trong tiếng Nhật. Cờ vây trong tiếng Nhật viết là "kỳ", đọc là ご. Thực ra cờ vây thời cổ đại Trung Quốc cũng gọi là "kỳ", chữ "kỳ" và "kỳ" thông dụng với nhau. Người nước ngoài không những không biết chữ "kỳ" này của người Nhật chính là chữ "kỳ" của người Trung Quốc, mà còn tưởng rằng cờ vây là phát minh của người Nhật, gọi là "nghệ thuật đánh cờ của Nhật Bản". Điều này thật khiến người ta dở khóc dở cười. Tuy nhiên đây đã là chuyện ngoài lề, không nhắc đến nữa thì hơn.