Phương ngữ khó hiểu, khó nắm bắt, dễ sinh ra hiểu lầm, thế nên vẫn phải nói tiếng phổ thông.

Thế nhưng phương ngữ lại vô cùng thú vị. Cùng một sự việc, dùng phương ngữ nói ra, có khi lại thú vị hơn tiếng phổ thông.

Một, Rắc rối và thú vị

Thứ phương ngữ này, đôi lúc ngẫm lại thấy rất rắc rối.

Tỷ như nước Nhật. Qua miệng người Đông Bắc hình như thành "một cuốn" (nhất bản), qua miệng người Hồ Bắc hình như thành "hai cuốn" (nhị bản), đến miệng người Thượng Hải, lại hình như thành "mười cuốn rồi" (thập bản liễu). Rốt cuộc là mấy cuốn? Kỳ thực chẳng cuốn nào cả, là Nhật Bản (Riben).

Những rắc rối trong phương ngữ không ít. Ngoài vấn đề phát âm, còn có vấn đề từ vựng. Ví dụ tiếng Quảng Châu gọi nguy hiểm là "nha yên" (răng khói), gọi con dâu là "tâm bão" (ôm trong lòng), rất là khó hiểu. Nguy hiểm sao lại là răng bốc khói? Con dâu sao lại có thể dùng "lòng" để "ôm"? Cách gọi "trạng nguyên bản địa" cũng rất buồn cười. Cái gọi là "trạng nguyên bản địa", kỳ thực chính là bệnh nhân phong. Nếu "trạng nguyên bản địa" là bệnh nhân phong, vậy "trạng nguyên ngoại địa" là bệnh nhân gì? Bệnh AIDS chăng?

Càng buồn cười hơn là việc gọi "hợp lại với nhau, gom lại một chỗ" là "cộng mai" (chôn chung). Tôi muốn ăn cơm cùng bạn, liền gọi là "tôi muốn cộng mai bạn ăn". Người nơi khác nghe thấy, há chẳng sợ toát mồ hôi lạnh? Cộng mai? Cộng mai cái gì? Tuẫn táng à?

Nghĩ lại người Quảng Châu cũng thật thú vị, bọn họ kiêng kỵ chữ "chết" (tử), nhưng lại không kiêng kỵ chữ "chôn" (mai), những chuyện nói đến chữ "mai" không ít. Ví dụ vào tiệm gọi là "mai sạn", vào chỗ ngồi gọi là "mai vị", cập bờ gọi là "mai đầu", tính sổ gọi là "mai sổ", kết thúc gọi là "mai vĩ", thanh toán gọi là "mai đơn". Mai đơn cái gì? Đương nhiên là hóa đơn rồi. Người phương Bắc không hiểu "mai đơn" có ý nghĩa gì, chỉ biết lúc thanh toán phải trả tiền, liền theo tư duy thông thường mà viết thành "mãi đơn" (mua đơn). Sau khi làm rõ đó là "mai đơn", lại đoán rằng đây đại khái là vì người Quảng Đông giữ thể diện, nên mới dùng tiền giấy để "chôn" (mai) hóa đơn lại. Kỳ thực chữ "mai" trong tiếng Quảng Đông, có nghĩa là "tiếp cận" và "khép lại". Cho nên "mai quỹ" có thể ám chỉ cướp bóc (cướp bóc phải đến gần quầy); "mai nhai" cũng có thể ám chỉ hoàn lương (ý nói kỹ nữ đóng cửa không làm chuyện buôn thịt bán hương nữa). Còn mai đơn, thì nên hiểu là "gộp" hóa đơn lại, chứ không phải là "chôn" hóa đơn xuống. Nó không phải là lấy tiền mua hóa đơn, cũng chẳng phải là dùng tiền chôn cất hóa đơn.

Phương ngữ khó hiểu, khó nắm bắt, dễ sinh ra hiểu l hàm, thế nên vẫn phải nói tiếng phổ thông.

Thế nhưng phương ngữ lại vô cùng thú vị. Cùng một sự việc, dùng phương ngữ nói ra, có khi lại thú vị hơn tiếng phổ thông. Ở Quảng Châu có câu gọi là "sa bão huynh đệ" (anh em nồi đất). Sa bão huynh đệ cũng chính là bạn rượu thịt, nhưng thú vị hơn "bạn rượu thịt", bởi vì có ý nghĩa kép. Người Quảng Châu gọi tụ tập lang thang là "lào", gọi tán gẫu ngâm nước trà là "bão". Sống lất la lất lưởng gọi là "lào thế giới", buôn dưa lê qua điện thoại gọi là "bão điện thoại chúc". Ăn lẩu đất, là vừa phải "bão" vừa phải "lào", thế nên "sa bão huynh đệ" chính là những kẻ cùng nhau lăn lộn chốn giang hồ tận hưởng cuộc sống. Còn về việc bọn họ "bão" có phải là "cháo không gạo" (chuyện không có kết quả) hay không, thì chỉ có trời mới biết.

Những cách nói hình tượng sinh động như thế này thì khắp nơi trên toàn quốc đều có. "Thiếp tâm đậu biện" (đậu phụ dính tim) của tiếng Thành Đô, "liên đương mã tử" (đồng bọn) của tiếng Thượng Hải, "giáp sinh hồng đài" (rau dền nửa sống nửa chín) của tiếng Vũ Hán, "sái hòa nữu nhi" (cô gái củi lửa) của tiếng Bắc Kinh và "sa bão huynh đệ" của Quảng Châu đều có điểm kỳ diệu tương đồng. Cái gọi là "sái hòa nữu nhi", chính là cô gái nhà quê; giáp sinh hồng đài, chính là kẻ vừa ngốc nghếch vừa đáng ghét lại không hiểu quy củ; liên đương mã tử, chính là đồng bọn; thiếp tâm đậu biện, chính là tâm phúc. Nhưng dùng phương ngữ nói lên một tiếng, liền đặc biệt có hương vị. Nhất là câu "thiếp tâm đậu biện", mang một vẻ đẹp và phong vị chỉ có thể cảm nhận bằng tâm hồn chứ không thể diễn tả bằng lời. Đậu phụ của người Tứ Xuyên được dùng để làm tương. Chữ tương đồng âm với chữ tướng, thiếp tâm đậu biện cũng chính là tướng tài tâm phúc. Nhưng vị tướng tài này có tâm phúc đến đâu, thì cũng chẳng qua chỉ là tương đậu phụ. Công dụng của tương đậu phụ, chẳng qua là băm nhuyễn ra làm đậu hủ Ma Bà hoặc xào thịt heo hai lần lửa. Thế nên, khi người Thành Đô nói ai đó là "thiếp tâm đậu biện" của đại nhân vật nào đó, mùi vị châm biếm trào phúng liền vô cùng cay đắng.

Kỳ thực, đừng quản là phương ngữ nào lời nói nào, chỉ cần nói cho hay, nói cho đẹp, nói cho thú vị, thì đều có tính nghệ thuật. Tài cao gan lớn, người Bắc Kinh thủ nghệ (có lẽ phải gọi là "chủy nghệ" - nghệ thuật cửa miệng) giỏi, liền đặc biệt dám nói. Tỉ như nói một người tinh ranh, cách nói của người Bắc Kinh là "nếu mọc lông, liền thành khỉ rồi"; nói một người xấu xa, là "vỗ vỗ đầu, mủ nước đó có thể từ lòng bàn chân chảy ra"; nói một người vì muốn nịnh bợ người khác mà chạy đông chạy tây lấy lòng, thì gọi là "chó lắc mông ba cái"; nói một người ngốc nghếch, thì gọi là "người ta ăn trộm lừa, hắn nhổ trục xe". Có phải rất thú vị hay không?

Vì sao phương ngữ lại tương đối thú vị? Bởi vì phương ngữ là ngôn từ dân gian, không giống như quan thoại có nhiều quy củ câu nệ. Quy củ của quan thoại là rất nhiều, ví dụ như yêu cầu thống nhất, quy phạm, tiêu chuẩn. Không thống nhất, không quy phạm, không tiêu chuẩn, thì không có cách nào làm cho nhiều người nghe hiểu nhất có thể, cũng không thành nổi quan thoại nữa. Phương ngữ thì khác, nó vốn dĩ là "lời của một phương". Chỉ cần người một địa phương nghe hiểu, là có thể thành lập, cho nên trong phương ngữ các địa phương đều có một số từ ngữ người ngoài địa phương nghe không hiểu, ngay cả tiếng Bắc Kinh cũng không ngoại lệ. Ví dụ như bất phẫn (không phục), bất lận (không thèm để ý), trừu lập (thua sạch trận mây), thấu hỏa (nóng ruột nổi giận), đáy chao (có tiền án tiền sự), đều là những phương ngữ đương đại đang lưu hành, từ mà người ngoài địa phương nghe hiểu cũng không nhiều.

Sự đa dạng cũng mang lại sự phong phú. Ví dụ như chữ "đánh" (đả), trong tiếng Quảng Châu có đến hơn mười mấy cách nói. Ngoài chữ đánh thông thường, còn có xuân (dùng nắm đấm từ trên đánh xuống), thát (dùng mu bàn tay đánh), cấn (dùng lòng bàn tay đánh), tạc (gập khớp ngón tay gõ từ trên đầu xuống), làm (đánh lén), sí (đánh mạnh một trận) vân vân (còn một số cách nói thể hiện bằng chữ phương ngữ Quảng Đông xin phép không liệt kê ra hết), đúng như câu "sao một chữ 'đánh' cho hết nghĩa"?

Đây là phong cách cổ xưa. Người xưa nói chuyện, kỳ thực câu nệ hơn người nay nhiều. Ví dụ cơ bắp da thịt, thời cổ đại vốn không phải là một khái niệm. Người gọi là cơ, thú gọi là nhục; người gọi là phu, thú gọi là bì. Da (bì) là đi liền với lông. Lông mọc trên da, cho nên mới nói da lông da lông, "da không còn tồn tại, lông biết bám vào đâu". Trên người con người không có lông, cho nên không thể gọi là "bì", chỉ có thể gọi là "phu", tương tự, thịt (nhục) là thứ có thể ăn được (thịt thực hoặc thực nhục). Con người không thể ăn được, cho nên không thể gọi là "nhục", chỉ có thể gọi là "cơ". "Da thịt nhận từ cha mẹ", không thể nói thành "da thịt nhận từ cha mẹ" [chú thích: gốc tác giả nhầm lẫn chỗ này nhưng theo sát bản dịch]; mà các vị đại lão gia trên công đường dọa nạt tội phạm, nói "khai mau ra đây, để khỏi chịu khổ da thịt", thực ra chính là có chút không coi con người ra gì rồi.

Sau này thì không còn câu nệ nhiều đến thế nữa. Cơ bắp da thịt, đánh đồng làm một. Bởi vì ngôn ngữ phải thống nhất, rất nhiều nơi đều phải cẩu thả một chút, đành phải ngậm bã làm ngọt. Đơn giản, mơ hồ, nét vẽ thô mới dễ lưu thông, cho nên tiếng phổ thông thường thô sơ, phương ngữ trái lại còn quá chi li. Ví dụ như "không có", tiếng Mân Nam liền chia thành "vô" và "vị". Vô là không tồn tại, vị là chưa có, một cái đặt nền tảng trên không gian, một cái đặt nền tảng trên thời gian, nhưng đến chỗ tiếng phổ thông, thảy đều thành "không có".

Hèn chi sức biểu hiện của phương ngữ lại tương đối mạnh.

Hai, Ăn không hết gói mang đi

Phương ngữ phong phú, thú vị, cho nên ai nấy đều thích nói phương ngữ, ít nhất là khi người thân bạn bè trò chuyện với nhau là vậy.

Trò chuyện, Bắc Kinh gọi là "khản" (khản đại sơn), Thượng Hải gọi là "xuy" (xuy ngưu bì), Quảng Châu gọi là "khuynh" (khuynh khát), Thành Đô gọi là "bải" (bải long môn trận), Đông Bắc gọi là "lã" (lã qua), Tây Bắc gọi là "phiến" (phiến truyện), Tân Cương gọi là "tuyên" (tuyên hoang). Trong đó cách nói của Tân Cương là thú vị nhất. Tuyên là kể, hoang là xa, lại là hoang đường nhảm nhí, thậm chí chẳng qua chỉ là "tin vịt" nghe lóng được. Tuyên hoang, tự nhiên có thể tha hồ chém gió đông tây phương mây trời, từ chuyện gia đình cho đến tận cùng trời cuối đất. Cách nói của người Mân Nam cũng cực kỳ tuyệt vời, gọi là "hóa tiên" — trà Ô Long một ấm, gốc đa một ngồi, nhìn thủy triều lên xuống mây tan mây bay, bốn phương trời mặc sức trò chuyện rôm rả, liền cảm thấy phiêu phiêu tự tiên.

Những lời hay ý đẹp kinh ngạc trong phương ngữ, tôi hoài nghi chính là trò chuyện mà trò chuyện ra. Phương ngữ khác với quan thoại, ngoài những công dụng giống như quan thoại ra, phần lớn còn dùng để nói chuyện phiếm. Đặc điểm của nói chuyện phiếm là thả lỏng, là trăm điều kiêng kỵ đều không có, không cần phải ra vẻ đạo mạo, nghiêm túc. Có thể ăn nói hàm hồ, có thể buột miệng nói bừa, có thể râu ông nọ cắm cằm bà kia, có thể chỉ tang mạ hòe, thậm chí có thể không cân nhắc đến sự quy chuẩn của ngôn ngữ, bởi vì vạn nhất "ăn không hết", vẫn có thể "gói mang đi".

Trong tiếng Bắc Kinh, những cách nói hình tượng sinh động còn nhiều hơn nữa. Tỉ như nói một người không biết điều, chỗ khác gọi là "cho mặt mà không cần mặt", Bắc Kinh gọi là "cho mặt mà không thèm đỡ lấy". Cái sự "đỡ lấy" này, sinh động hơn chữ "cần", thành phần khinh miệt cũng nặng hơn. Ý nói mày dạo này vốn dĩ chẳng có ai nể mặt cho, khó khăn lắm mới có người cho, sao không mau mau đỡ lấy? Lại ví như hành vi của một người kỳ quái, liền nói hắn "uống nhầm thuốc rồi"; tính khí nóng nảy, liền nói hắn "uống thuốc súng rồi"; thái độ tồi tệ, liền nói hắn "ăn bả chuột"; không sợ hãi gì cả, liền nói hắn "ăn gan báo"; chút chuyện nhỏ cũng cao hứng sung sướng, thì nói hắn "ăn cứt ong". Ong là loài hút mật, cứt ong nghĩ chắc cũng ngọt, nhưng ngọt đến mấy thì cũng vẫn là cứt. Huống chi cứt ong thì được bao nhiêu tí tẹo ấy chứ? Chút ngọt ngào nhỏ nhặt ấy mà!

Người Thượng Hải cũng thích nói chữ "ăn" (sức), ví dụ như ăn chắc (xác định hoặc cắn chặt), ăn cứng (đối đầu cứng rắn), ăn bẹp (áp đảo), ăn hoảng (lo lắng), ăn chua (gai góc hóc búa), ăn vả (bị quạt mắng), ăn đời sống (bị đánh đòn), ăn kẹp (chịu kẹp ở giữa chịu oan ức cả hai đầu), ăn nịnh hót (nghe lời nịnh nọt), ăn hoa công (bị người ta mê hoặc), ăn diện mạo (chỉ nhìn bề ngoài), đến cả lái xe tới ngã tư không qua được cũng gọi là "ăn đèn đỏ". Đèn đỏ là thứ dùng để quản lý giao thông, sao lại có thể "ăn" chứ? Người Thượng Hải đúng là cái gì cũng "ăn".

Đèn đỏ có thể ăn, đậu phụ lại càng là thứ ăn được. Ăn đậu phụ, chính là chiếm chút tiện nghi nhỏ của phụ nữ. Nói vài câu lẳng lơ nè, làm dăm ba hành động nhỏ nè, cười cợt nhả nửa thật nửa giả trêu chọc nè, đại khái thuộc về bóng mé của quấy rối tình dục, cho nên gọi là "ăn đậu phụ". Đậu phụ trắng trẻo mềm mại, khiến người ta liên tưởng đến thân thể đàn bà; đậu phụ lại là đồ "chay", ý là vốn chẳng có quan hệ tình dục thực sự. Cho nên, ăn đậu phụ một chút, trong mắt rất nhiều đàn ông cũng chẳng có gì to tát. Thế nhưng nếu đụng phải người phụ nữ đoan chính cực kỳ giữ mình trong sạch, cũng có thể khiến hắn "ăn bạt tai", thậm chí khiến hắn "ăn kiện".

Không ai muốn "ăn kiện", cũng không ai muốn "ăn mèo chết". "Thực tử miêu" là tiếng Quảng Châu, ý là chịu oan ức gánh tiếng oan. Người Quảng Châu không nói "ăn" (cật), mà nói "ăn" (thực). Ví dụ thực cốc chủng, chính là ăn tiền vốn cũ; thực tắc mễ, chính là ăn chực cơm trắng; thực miêu diện, chính là bị quở trách, tương đương với câu "ăn vả" của tiếng Thượng Hải; thực oản diện phản oản đáy, chính là kẻ vong ân bội nghĩa, trở mặt không nhận người. Kế khiến người ta coi thường nhất là "thực thê tử phạn" (ăn cơm dép lê), ý là dựa vào việc bán dෙස sắc của người phụ nữ có quan hệ mật thiết với mình để sống qua ngày. "Thực thê tử phạn" và "ăn đậu phụ" vừa vặn thành một đôi, đều chẳng vẻ vang gì, nhưng cái trước càng mất mặt hơn.

Một người, nếu như luôn luôn "thực mèo chết" hoặc không hiểu vì sao mà "ăn kiện", thì đó chính là vận may không tốt. Vận may trong tiếng Ngô gọi là trán sừng đầu, cũng gọi là trán xương đầu. Trán xương đầu chính là trán. Vận may vì sao lại gọi là trán? Đồ rằng bởi vì vận may là thứ phải đi "va chạm". Trên người con người, nơi dễ bị "va chạm" nhất chính là trán. Cho nên, một người vận may tốt, trong tiếng Ngô liền gọi là "trán xương đầu cao" hoặc "trán sừng đầu cao", thậm chí trực tiếp gọi là "trán sừng đầu", ví dụ như "trán sừng đầu anh hôm nay", chính là có ý "hôm nay vận may của anh cực kỳ tốt".

Trong dã sử, người có trán xương đầu cao nhất là Tô Tiểu Muội. Tô Tiểu Muội nghe nói là em gái của Tô Đông Pô, từng bị Tô Đông Pô làm thơ chế giễu rằng: "Gót chân chưa ra khỏi phòng thơm, trán đã đến trước sảnh vẽ", có thể thấy trán của nàng cao đến nhường nào. Tiểu Muội cũng chẳng vừa, lập tức dùng khuôn mặt dài của ông anh trai ra để đối đáp, rằng là "Điểm tương tư lệ năm ngoái, ngày nay mới chảy đến bên miệng", cũng có thể thấy mặt của ông anh này dài đến nhường nào. Xem ra hai anh em nhà này đều ngoại hình không đẹp cho lắm, một người là "trọc đầu", một người là "mặt ngựa", đúng như câu "người không thể nhìn mặt, biển không thể dùng đấu lường".

Vị thần có trán xương đầu cao nhất chính là Thọ Tinh. Ai cũng biết, trán của Thọ Tinh vừa to vừa cao lại vừa nổi thịt lên, đích thị là một "cục nợ" (thọ đầu). Thế nhưng ở Thượng Hải, "thọ đầu" lại là lời mắng người, ý nghĩa đại khái giống như "đồ ngu" (sa bức) của Bắc Kinh. Cho nên ngốc ngếch khờ khạo liền gọi là "thọ đầu thọ não", bị lừa rồi mà một chút cảm giác cũng không có thì gọi là "thọ đầu ma tử" (cũng gọi là "thọ đầu mã tử", "thọ đầu mô tử"), mà đần độn ngốc nghếch, quê mùa cục mịch, không hiểu sự đời, không thông tình đời thì gọi là "thọ". Điều này thật kỳ lạ, chẳng lẽ làm Thọ Tinh thì không tốt hay sao? Hóa ra cái "thọ đầu" này không phải là cái đầu của Thọ Tinh. Nó không phải là đầu Thọ Tinh, mà là đầu heo. Theo phong tục Giang Nam, trước tiết Đông chí, phải mua đầu heo ướp thật thấm phơi gió khô để dùng cho việc cúng tế thần linh, lại lấy trán có nếp nhăn như chữ thọ làm lựa chọn hàng đầu, gọi là "thọ tự trư đầu", gọi tắt là "thọ đầu" (xem thêm Tiết Lý Dũng "Nhàn thoại Thượng Hải"). Cho nên, ý nghĩa của thọ đầu chính là con heo. Hiển nhiên, ai mà làm thọ đầu, hoặc bị coi là thọ đầu, bên cạnh phần lớn đều sẽ có người đang mài dao đấy.

Đã là "thọ đầu" là heo, "trọc đầu" (xung đầu) cũng theo đó mà gặp xui xẻo, đều bị coi là những kẻ dễ bắt nạt nhất, không chém thì phí một đời "hàn đại"; mà hành vi xúi giục những kẻ "thọ đầu thọ não" kia xông pha chiến trận hành sự mù quáng, bản thân ngồi hưởng ngư ông đắc lợi, thì gọi là "trảm xung đầu". Người Thượng Hải từng người một "cửa nẻo tinh ranh", khó khăn lắm mới bắt được một "thọ đầu", há có lý nào lại không mạnh tay "chém một vố" chứ?

Thật không biết vị cụ già Thọ Tinh đầu to trọc lóc nghe thấy sẽ có cảm nhận thế nào.

Đại khái cũng chỉ đành "ăn không hết gói mang đi" mà thôi.

Ba, Quậy hồ dấy, hay đảo giang hồ?

Người Thượng Hải gọi sự ngốc nghếch là "thọ", người Thành Đô lại gọi sự ngốc nghếch là "dưa", ví dụ như dưa nhi (kẻ ngốc), dưa hề hề (ngốc nghếch), dưa mi dưa nhãn (đầu óc ngớ ngẩn). Sự ngốc nghếch sao lại là dưa? Hóa ra cái chữ "dưa" này không phải là dưa hấu dưa gang dưa đông bầu bí, mà là "đồ ngốc" (sản qua). Bỏ đi một chữ "ngốc", liền thành "dưa".

Đầu heo biến thành đầu thọ, kẻ ngốc biến thành dưa nhi, kỳ thực đều là phương ngữ đang "quậy hồ dấy" (đảo hồ hồ). Nó rốt cuộc vẫn cứ ở đó chỉ tang mạ hòe, kết quả của việc này, là khiến cho chúng ta đến cả ba chữ này rốt cuộc là "quậy hồ dấy" hay là "đảo giang hồ" cũng không phân biệt nổi nữa. Trong tập tùy bút "Bức tường cuối cùng" của tiên sinh Dương Đông Bình có một bài viết nhắc tới vấn đề này. Tôi đồng ý với ý kiến của Đông Bình huynh, "đảo giang hồ" cũng được, "quậy hồ dấy" cũng thế, đều mang chút trêu chọc, mang chút bất đắc dĩ. Nhưng "đảo giang hồ" trong lúc trêu chọc bất đắc dĩ, rốt cuộc vẫn còn ít nhiều chút khí chất anh hùng tài nghệ phi phàm, thâm sâu khó lường, còn "quậy hồ dấy" thì hoàn toàn là trêu chọc thậm chí là giễu cợt rồi. Nó thường mang ý nghĩa quậy phá bừa bãi, làm càn, gây chuyện thị phi, nghịch ngợm phá phách, cũng chỉ những kẻ làm chẳng nên thân, phá thì hỏa tốc, tiếng tăm thì to mà hàng hóa chẳng ra sao. Bạn nghĩ xem, hồ dấy chính là hồ dấy, có quậy thế nào thì cũng vẫn là hồ dấy mà thôi. Quậy càng hăng, thì càng buồn cười. Hơn nữa, cái gì không quậy, lại đi quậy hồ dấy? Cho nên, ai mà tự xưng là "quậy hồ dấy", thì anh ta nếu không phải là khiêm tốn, thì chính là tự giễu cợt mình.

Thế nhưng ngôn ngữ lại cần phải có sự "quậy hồ dấy". Bởi vì ngôn ngữ vừa không thể "làm cách mạng", lại càng không thể "đảo giang hồ", chúng ta làm sao quậy nổi. Muốn sinh động hoạt bát một chút, thì cũng chỉ đành "quậy hồ dấy" một phen.

Người Bắc Kinh chính là kẻ biết "quậy hồ dấy" nhất.

Người Bắc Kinh là thiên tài ngôn ngữ. Lời nói đến miệng bọn họ, giống như trái bóng dưới chân Pelé vậy, chơi thế nào cũng xoay vòng. Một từ bình thường không thể bình thường hơn, bọn họ cũng có thể chơi ra hoa lá cành. Ví dụ như "món ăn" (thái), là từ bình thường không thể bình thường hơn, thế nhưng người Bắc Kinh lại chế ra một loạt từ mới như lật rau (bỏ đi), đến rau (chuyện tốt tới), ra rau (ra tác phẩm, ra sản phẩm, ra thành quả), mù rau (gặp khó khăn), nghỉ rau (nghỉ ngơi), choáng rau (đầu óc quay cuồng). Thế này thì quả thực là quá biết làm "rau" rồi. Còn về việc giữa những món "rau" này có quan hệ gì, thì chỉ có trời mới biết, cho nên đây chính là "quậy hồ dấy".

Chiêu trò "quậy hồ dấy" của người Bắc Kinh rất nhiều, nói chung có mượn hoa dâng Phật, cắt đầu bỏ đuôi, lộn tùng phèo, ngậm máu phun người mấy loại, nói tóm lại là thấy vui thế nào thì nói thế ấy, thấy thú vị thế nào thì bàn thế ấy, cho dù có nói ngược lời lại.

Tỷ như từ "gia" (ông), vốn dĩ là cách gọi tôn kính, nhưng trong tiếng Bắc Kinh mới, thì chưa chắc đã thế. Rất nhiều kẻ được gọi là "gia", kỳ thực không phải là "ông", cũng chẳng có ai thực sự coi bọn họ là "ông". Mão nhi gia (kẻ quê mùa, ngốc nghếch, chưa từng thấy sự đời) không phải, bản nhi gia (người kéo xe ba gác bàn) cũng không phải, khản gia và đảo gia, bao gia (kẻ bao biện kiện tụng) và lãm gia (kẻ chèo kéo khách trọ) thì đương nhiên lại càng không phải. Còn có "bưng gia", là chuyên gia đi cổ vũ cho người khác, có thể tính là "gia" không? Trong số các vị "gia", họa chăng chỉ có "khoản gia" là tạm chấp nhận được. Nhưng hắn ta trộn lẫn cùng đám đông các vị "gia" này, cho dù có là "gia" thì cũng chẳng phải là "gia" nữa. Thực tế các vị khoản gia tuy rằng từng người một lắm tiền nhiều của hách dịch ngút trời, người Bắc Kinh thật sự sẽ chẳng thèm để bọn họ vào trong lòng đâu. Không phải chỉ có chút tiền thôi sao? Lấy đi mua hai ngọn nến ba xấp giấy, thích mang đi đâu đốt thì đốt!

Người kéo xe ba gác bàn là "gia", người lái taxi thì lại gọi là "ca" (taxi ca). Tương tự, những ca sĩ diễn viên các loại minh tinh đã thành "tên tuổi" cũng không được gọi là "gia", chỉ có thể gọi là ca gọi là chị, gọi âu yếm là "sao ca", "sao tỷ", giống như người nhà mình vậy. Kỳ thực các vị "sao" này cho dù có là ca là tỷ đi nữa, thì đó cũng là đại ca, đại tỷ, bọn họ không thể trở thành anh em chị em của chúng ta được, giống như mão nhi gia vĩnh viễn sẽ không bao giờ được người ta coi là gia vậy. Cái này gọi là "sao không phải là sao ấy, trăng cũng không phải là trăng ấy". Nếu sao vẫn là sao ấy, trăng vẫn là trăng ấy, thì còn gọi là "quậy hồ dấy" nữa sao?

Kỳ thực bản thân người Bắc Kinh chính là "gia". Chính vì bản thân là "gia", cho nên đối với bất cứ ai cũng dám "trêu chọc". Bản lĩnh dìm người của người Bắc Kinh là không có gì sánh bằng, điểm cốt lõi chính là mắng người không nhả hột. Ví dụ trên mặt nếp nhăn nhiều, liền nói người ta "cả mặt toàn là mí lót". Mí lót là thứ mà ai nấy đều thích, cả mặt toàn mí lót thì khóc dở mếu dở. Càng độc ác hơn là nói người ta "cả mặt toàn là xã hội cũ". Cái gọi là "cả mặt toàn là xã hội cũ", chính là nét mặt khổ sở, nhưng dù có khổ đến mấy, cũng không thể đuổi người ta về xã hội cũ chứ!

Đây cũng là một trong những chiêu trò "quậy hồ dấy" của người Bắc Kinh — dùng ngôn từ chính trị để trêu chọc. Dương Đông Bình nói rất hay: "Chính trị là muối trong đời sống Bắc Kinh. Không có chính trị, đời sống Bắc Kinh sẽ trở nên nhạt nhẽo vô vị." ("Phong vị thành thị") Tương tự, không có chính trị, tiếng Bắc Kinh cũng sẽ trở nên nhạt nhẽo vô vị. Cho nên, bạn thường xuyên sẽ nghe thấy trong miệng người Bắc Kinh mới những thuật ngữ chính trị thậm chí ngôn ngữ thời "Cách mạng Văn hóa" như phản động, phản bội, đứa trẻ khổ sở, gốc rễ hồng miêu chính, nước sôi lửa nóng, thề với Chủ tịch Mao rằng, không thể làm những việc mà kẻ thù giai cấp muốn làm nhưng không làm được, thế nhưng nếu bạn cho rằng bọn họ đang giảng chuyện chính trị, thì đã sai lầm hoàn toàn rồi, trên thực tế, bọn họ chẳng qua chỉ là đang rắc thêm chút bột ngọt thêm chút muối cho lời nói của mình mà thôi. Cho nên, khi bọn họ sử dụng những ngôn từ chính trị này, phần lớn đều là vận dụng linh hoạt, uốn cong ý nghĩa, thậm chí đảo ngược ý nghĩa, ví dụ như "khoét tường thành tư bản chủ nghĩa".

Cái này không những là "quậy hồ dấy", mà còn là "đảo giang hồ" nữa rồi. Trên thực tế trong tiếng Bắc Kinh mới cũng không thiếu hơi hướng giang hồ. Thổ phỉ, cuồng phỉ, bất lận, hồn bất lận, ở Bắc Kinh chính là "bạt phận". Bạt phận có ý muốn trổi bật khoe khoang, nhưng không giống với "quản lãng đầu" của Thượng Hải. "Quản lãng đầu" phần lớn là trương dương thanh thế giả tạo, còn "bạt phận" lại thường xuyên phải động thủ thật sự, ít nhất phải thật sự dám liều mạng, mới là "nam tử hán đích thực". Thượng Hải thì chẳng có "nam tử hán" nào cả, tiên sinh Triệu Vô Miên cười đùa nói, Lỗ Tấn ở Thượng Hải ở bao nhiêu năm như thế, cũng chỉ ở ra được "bốn trang nam tử hán" mà thôi ("Người Nam người Bắc"). Không phải "nam tử hán", mà lại muốn "quản lãng đầu", liền không tránh khỏi có chút mùi vị "khai đại hưng". Khai đại hưng, chính là giả vờ, ngụy trang, buột miệng nói bừa, nói nhảm, nói ra mấy lời lớn khoác lác và lời suông không thể thực hiện được. Đại hưng, tức là phố Đại hưng, nằm ở ngoài tiểu Tây Môn Nam thị Thượng Hải, vốn là nơi chuyên gia công đồ trang sức vàng giả. Đồ trang sức đương nhiên là vàng thật thì tốt hơn, vàng thật thì đắt hơn, cho nên, hàng Đại hưng liền có ý nghĩa là hàng rẻ tiền thậm chí hàng giả. Khai đại hưng, cũng chính là cái gọi là "đại chỉ giảng" (nói khoác) của người Quảng Châu vậy.

Kỳ thực người Bắc Kinh cũng nói khoác đấy chứ. "Lão tử thiên hạ đệ nhất, ai dám khiêu chiến gây sự? Đánh nghẹn chính là phiền mày, chỉ vì thân hoài tuyệt kỹ", có phải là khoác lác hay không? Hết cách, Bắc Kinh là thành phố phóng khoáng nhất Trung Quốc, người Bắc Kinh là cư dân thành thị phóng khoáng nhất Trung Quốc, bọn họ không nói khoác, thì ai nói? Cho nên, người Bắc Kinh cho dù là đang "quậy hồ dấy", bọn chúng ta cũng nên coi như là "đảo giang hồ" mà nhìn nhận.

Quả thực, phương ngữ không chỉ liên quan đến địa phương, mà còn liên quan đến văn hóa.

Văn hóa là gì? Văn hóa chính là phương thức sinh tồn và phát triển của nhân loại. Nói toẹt ra, chính là cách sống. Có cách sống khác nhau (phương thức sinh sống), thì có cách nói khác nhau (phương thức biểu đạt). Cho dù là "chỉ tang mạ hòe", thì cái cây "dâu" đó cũng phải tùy theo hoàn cảnh địa phương mà thay đổi. Ví dụ phương bắc có "chân chó", phương nam có "chân cua"; phương bắc có "lập mã"; phương nam có "lạc bồng" (hạ màn kết thúc). Câu "lạc bồng" này, người phương bắc là không hiểu, bởi vì người phương bắc cưỡi ngựa vốn không biết cái "màn che" đó là vật gì.

Người Thượng Hải đương nhiên hiểu ý nghĩa của hai chữ "lạc bồng". Tổ tiên của họ vốn có không ít người ngồi thuyền mui vải đi vào Thượng Hải. Thế nhưng đến Thượng Hải rồi, thì không ngồi thuyền nữa, mà ngồi xe. Thượng Hải có xe hơi, xe điện, xe kéo, nếu muốn tiết kiệm tiền, cũng có thể "khai xe điện số 11". Cái gọi là "xe điện số 11", kỳ thực chính là hai cẳng giò của con người; khai xe điện số 11, chính là đi bộ. Đây là "câu nói đùa mang phong cách Thượng Hải" điển hình — lôi phương thức sinh sống hiện đại ra để nói chuyện. Câu này sau đó những nơi khác cũng hùa theo nói theo, nếu như chỗ bọn họ cuối cùng cũng có xe điện. Không có xe điện, có xe buýt cũng được.

Câu nói đùa mang phong cách Thượng Hải hoặc ngôn ngữ lưu hành Thượng Hải luôn mang theo dấu ấn của thành phố công thương nghiệp này, mùi "thương gia" đậm đặc, mùi công nghiệp đậm đặc, mùi thế tục đậm đặc. Ví dụ như những từ đang lưu hành gần đây như bị kẹt (tả lao), giải thoát (giải tháp), mức giá (giá vị), đến nơi đến chốn (đến vị), vốn dĩ là thuật ngữ của thị trường chứng khoán và giới thương nghiệp, bây giờ cũng được dùng trong đời sống xã hội. Một người nếu như bị việc gì đó quấn lấy không buông, liền gọi là "bị kẹt"; mà lúc ở trên bàn ăn hỏi người ta "đến nơi đến chốn chưa", thì lại là hỏi người ta đã ăn no chưa. Lại ví như "lít" (lập thăng), cũng là cách gọi chỉ có ở Thượng Hải mới có. Lít, vốn dĩ chỉ dung tích của tủ lạnh. Dung tích lớn thì lít cũng lớn, đương nhiên giá bán cũng cao; dung tích nhỏ thì lít cũng nhỏ, đương nhiên giá bán cũng thấp, thế là người Thượng Hải liền dùng "lít" để chỉ tài thế của một người. Có lít, chính là có tài thế; lít cực lớn, chính là tài đại khí trô. Cứ như thế, thì "tên tuổi" hay "khoản gia" của Bắc Kinh, trong mắt người Thượng Hải chẳng qua chỉ là một chiếc tủ lạnh cực lớn mà thôi.

Kỳ thực đẳng cấp và giá cả của tủ lạnh chưa chắc đã tỷ lệ thuận với dung tích, nhưng nếu giá cả xấp xỉ đẳng cấp tương đương mà dung tích lớn hơn, thì sẽ có vẻ thiết thực hơn. Người Thượng Hải là những người chú trọng sự thiết thực. Ngay cả cách nói chuyện, cũng coi trọng sự ngắn gọn nhanh chóng, không thích dây dưa rườm rà. Bọn họ thường hỏi thẳng tắp người ta "anh mấy tuổi", hoàn toàn không quản đối phương là đại gia, hay tiểu thư. Ngữ khí đó, giống như đang hỏi giá ở trong cửa hàng vậy. Nhân viên bán hàng trong cửa hàng cũng thiếu đi "tình người", bọn họ thường xuyên hỏi thẳng tắp người ta "anh mua gì thế", chứ không giống như người Bắc Kinh hỏi rằng "ngài chấm được món nào vừa ý ạ". Cách nói chuyện này của người Thượng Hải thường khiến cho người phương Bắc đặc biệt là những người lớn tuổi phương Bắc cảm thấy khó chịu. Người Bắc Kinh hỏi tuổi tác người ta, có rất nhiều quy củ câu nệ, hỏi người lớn tuổi, phải hỏi "thọ cao"; hỏi người trung niên, phải hỏi "quý canh"; hỏi thanh thiếu niên, phải hỏi "mười mấy"; chỉ có đối với trẻ con, mới hỏi "mấy tuổi". Dù là vậy, cũng phải nói thêm mấy câu: "Được rồi tiểu bằng hữu, nói cho ông nghe xem, mấy tuổi rồi nào?" Không có chuyện hỏi thẳng tắp người ta "anh mấy tuổi" đâu. Trong mắt người Bắc Kinh, cái này gọi là lễ số; mà trong mắt người Thượng Hải, đây chính là lằng nhằng dài dòng.

Người Thượng Hải không thích lằng nhằng dài dòng. Không phải nói người Thượng Hải là không nói chuyện phiếm. Người Thượng Hải cũng nói chuyện phiếm đấy chứ, hơn nữa, người Thượng Hải đôi khi còn dài dòng hơn cả người Bắc Kinh. Một anh chàng người Mỹ tên tiếng Trung là Mã Thiên Minh có thể nói một tràng tiếng phổ thông lưu loát. Người Bắc Kinh nghe xong cũng chỉ có một câu: "Này anh bạn, đủ thuần thục đấy!" Người Thượng Hải trái lại sẽ phát ra một loạt tiếng cảm thán: "Ái chà chà, Mã Thiên Minh! Tiếng Trung của cậu nói giỏi thế cơ à! Cậu học ở đâu thế? Học mấy năm rồi? Giỏi thật đấy!" Nhưng không khó để nhận ra, người Thượng Hải tuy nói nhiều, nhưng lại không có lời thừa thãi. Ngoài việc bày tỏ sự kinh thán ra, còn đưa ra câu hỏi, bày tỏ sự hiếu kỳ.

Trên thực tế người Thượng Hải cho dù có nói chuyện phiếm, tốc độ cũng nhanh, câu văn cũng ngắn, lượng thông tin cũng lớn. Bọn họ nói chuyện giống như mở doanh nghiệp làm ăn buôn bán, hy vọng đầu vào thấp, đầu ra cao, ít chi trả, nhiều hồi báo, cho nên cho dù có mắng người, cũng không muốn nói nhiều thêm một câu, có thể ngắn thì ngắn. Một chữ là tốt nhất, hai chữ thì tạm ổn (như hàn đại, thọ đầu, dương bàn, cật cái, xích lão, thối bản, đáp tương), ba chữ thì quá đủ ý nghĩa. Khẩu đầu thiền của người Thượng Hải khi mắng người, dìm người, phê bình người, bày tỏ thái độ không đồng tình với hành vi của người khác, phần lớn là loại ba chữ, như a mộc lâm (kẻ đần độn khờ khạo quê mùa dễ bị lừa gạt), a thổ sinh (gã nhà quê chưa từng thấy sự đời), mười ba điểm, trư đầu tam. Đừng tưởng ba chữ là đơn giản, kỳ thực nội dung bên trong rất "phong phú". Ví dụ như trư đầu tam, là câu nói lửng của "trư đầu tam sinh", ý là con súc vật. Lại bởi vì chữ "sinh" (sheng) đồng âm với chữ "sinh" (sheng), cho nên chủ yếu dùng để mắng những người xa lạ mới đến Thượng Hải. Thượng Hải là một thế giới lớn, người ngoài tỉnh và người nhà quê khi bước chân vào Thượng Hải, thế nào cũng sẽ có chút đầu óc quay cuồng không nắm bắt được trọng điểm, cho nên phàm là những kẻ phản ứng chậm chạp đều có thể gọi là "trư đầu tam". Lại ví dụ như mười ba điểm, thông thường cho rằng có ý nghĩa giống với "hai trăm rưỡi". Nhưng hai trăm rưỡi vì sao lại là mười ba điểm? Có người nói là bởi vì chữ "si" (đần) có mười ba nét, cho nên còn gọi là đường Phúc Hi (cũng có mười ba nét). Lại bởi vì có chữ "điểm", cho nên "mười ba điểm" còn gọi là "cây nến", có nghĩa là "không châm thì không sáng". Lại có "hàm nhục trang", là dùng để mắng những kẻ lẳng lơ mèo mả gà đồng. Hàm nhục có ý là hàng không tươi, nhục trang có ý là có thể bán, đây quả thực là "chỉ tang mạ hòe" đích thực.

Trong "kinh ba chữ" của người Thượng Hải thường chứa đựng một kết cấu động tân, ví dụ như khai đại hưng, cán miêu đầu, phóng sinh ý, thắp lạn ô, giảng cân đầu, điều thương hoa, đáp giá tử, bả thác đầu, đạp tiện nghi, tầm khai tâm, thắp bằng cước, khiên đầu bì, bẻ tước ti, tạc bích cước, cán đài hình, quán lãng đầu, cật loa ti, bải hức đầu vân vân. Cán miêu đầu chính là nhìn sắc mặt, thuận theo gió bẻ lái; phóng sinh ý chính là bày ra bẫy rập, thiết kế hãm hại người ta; thắp lạn ô chính là không có trách nhiệm, làm hỏng việc; giảng cân đầu chính là mặc cả, đàm phán điều kiện; điều thương hoa chính là giở trò mưu mẹo (bải hức đầu cũng thế); đáp giá tử chính là ra vẻ; bả thác đầu chính là bới lông tìm vết (bả tước ti cũng vậy); đạp tiện nghi chính là chiếm tiện nghi; tầm khai tâm chính là trêu đùa người khác; thắp bằng cước chính là phá đài; khiên đầu bì chính là vạch trần khuyết điểm; tạc bích cước chính là nói xấu; cán đài hình chính là trổi bật khoe khoang; cật loa ti chính là nói lắp. Nội dung đa dạng phức tạp như vậy, đều có thể dùng kết cấu động tân ba chữ để thể hiện, e rằng phải quy kết cho việc người Thượng Hải thích một thứ hình thức kết cấu như thế này.

Trên thực tế nếu nối liền những tiếng lóng này lại với nhau để đọc, không khó để đọc ra một loại tiết tấu mang phong cách Thượng Hải. Người Thượng Hải tinh ranh đối với lời nói cũng tính toán chi ly. Một chữ không cấu thành được kết cấu động tân, hai chữ thì được, nhưng chưa đã ghiền, lại thiếu đi chút hương vị, bốn năm chữ thì lại hơi nhiều, vẫn là ba chữ là thích hợp nhất, vừa đỡ phiền phức, vừa có ý nghĩa. Ví dụ "giảng cân đầu" thú vị hơn "giảng giá" nhiều, "điều thương hoa" cũng chơi vui hơn "giở trò" nhiều. Cho nên người Thượng Hải (bao gồm cả rất nhiều người ở vùng tiếng Ngô) rất thích kết cấu động tân ba chữ này. Ngay cả việc duy trì thể diện bề ngoài, cũng gọi là "chống mặt tiền"; ngay cả việc mắng người, cũng gọi là "mắng sơn môn".

Năm, Nhã và tục

Người Bắc Kinh không vội vã vội vàng giống như người Thượng Hải.

Người Bắc Kinh, đặc biệt là người Bắc Kinh gốc, thông thường mà nói thì tương đối thong thả nhàn nhã. Bắc Kinh không phải là thành phố công thương nghiệp, chẳng có cái quan niệm "thời gian là tiền bạc, hiệu suất là sinh mạng" gì cả, cũng chẳng cần phải tiết kiệm thời gian cái gì. Xã hội chủ lưu của Bắc Kinh truyền thống được cấu thành bởi các bậc đại quan quý nhân, công tử vương tôn, văn nhân học sĩ. Nhịp sống của bọn họ gói gọn trong một câu là chậm. Bạn nghĩ xem, quan lại phải nói lời quan cách, văn nhân phải ra vẻ thâm trầm, thiếu gia phải ra vẻ ta đây, bọn họ đều phải làm dáng, lại đều phải câu nệ lễ số, sao có thể nhanh được? Có chút chuyện gì đó, liền lăng xăng chạy nhảy, đó là tác phong của "hạ nhân". Giới thượng lưu không thịnh hành cái sự "vội như khỉ". Quý nhân hay quên, quý nhân lời nói chậm. Giới thượng lưu coi trọng chính là biến đổi bất ngờ mà vẫn điềm nhiên như không, thấy chuyện lạ mà không quái dị, ung dung hoa quý, nhàn tản điềm đạm, ôn văn nhã nhặn từ tốn mới ra dáng vẻ, có chiều sâu, có nền tảng, có tu dưỡng, có phong độ đại tướng. Trên làm gương thì dưới noi theo. Giới thượng lưu đã làm gương, khiến cho cả một thành phố người ta ai nấy đều thong thả không vội vàng, bước đi bước vuông, xách lồng chim. Ngay cả việc buôn bán, cũng giống như đi câu cá vậy. Mọi người đều không vội, mọi người đều không nóng nảy, đằng nào thì mọi người cũng có thừa thời gian.

Có thời gian, là có thể làm cho bài văn đủ đầy. Người Bắc Kinh nói chuyện, thích nhất là bẻ ra, vò nát ra, từ trong ra ngoài rồi lại từ ngoài vào trong, không nói đến mức đường cùng nước tận thì không bỏ qua, nhất định phải nói cho người chết sống lại mới thôi. Người Bắc Kinh rất biết cách phóng đại sự việc. Ví dụ như nói đồ vật ít, liền nói "vẫn chưa đủ kẽ răng"; nói vóc dáng thấp, liền nói "còn chưa cao bằng ba miếng đậu phụ". Bạn nghĩ xem một miếng đậu phụ cao bao nhiêu chứ? Vóc dáng có thấp đến đâu, thì cũng phải cao bằng ba trăm miếng đậu phụ chứ nhỉ? Thế nhưng người Bắc Kinh cứ dám nói như vậy.

Về phân lượng phải nói cho đủ, về số lượng cũng phải nói cho thỏa đáng. Ví dụ như nói một người vừa tinh vừa quỷ, liền nói hắn có "ba mươi sáu cái trục quay, bảy mươi hai cái tâm nhãn", đủ nhiều chưa? Bởi vì phải làm cho bài văn đủ đầy, cho nên cho dù là "chỉ tang mạ hòe", thì cái cây "dâu" đó cũng không thể chỉ có một gốc. Ví dụ như nói một người keo kiệt, thông thường cũng chỉ nói hắn là "gà sắt", người Bắc Kinh lại có thể nói ra một loạt phép ẩn dụ: "Gà sứ, hạc sắt, chuột thủy tinh mèo lưu ly." Những món bảo bối này, đương nhiên đều là "nhổ một sợi lông cũng không mòn". Lại ví dụ như phàm là việc gì cũng phải trả giá đắt, liền nói "đánh chuột cũng phải có một miếng da thịt, bắt chim sẻ cũng phải vãi nắm thóc"; nói một người tướng mạo xấu xí, không được người ta yêu thích, thì nói "heo không nhai, chó không gặm, bà ngoại không thương cậu không yêu". Bà ngoại và cậu là những người thương yêu cháu ngoại cháu trai nhất, heo chó thì lại không hề kén chọn. Một người, nếu như thực sự đến mức ngay cả heo cũng không nhai, chó cũng không thèm gặm, bà ngoại không thương, cậu không yêu, thì đó quả thực là chẳng còn hy vọng gì nữa rồi.

Xem ra, người Bắc Kinh đối đãi với ngôn từ, giống như người Quảng Đông đối đãi với chính sách trung ương, rất coi trọng việc sử dụng cho thật tốt, sử dụng cho linh hoạt, sử dụng cho triệt để, sử dụng cho đầy đủ. Người giữ thái độ này còn có người Thành Đô. Tôi từng nói trong cuốn sách "Đọc thành phố", người Thành Đô và người Bắc Kinh, đại khái là hai tộc quần yêu nói chuyện nhất Trung Quốc. Bọn họ đều là những "cái túi lời" một ngày không nói chuyện thì không có cách nào qua ngày được. Người Bắc Kinh gọi việc nói chuyện là "khản", người Thành Đô gọi việc nói chuyện là "bải". Người Bắc Kinh "khản đại sơn", mang đậm khí phách dời non lấp biển; người Thành Đô "bải long môn trận", coi trọng sự náo nhiệt, cay xè, sinh động như thật, có hương vị có màu sắc, không dứt không thôi, nhất định phải phát huy đến tận cùng những kỹ năng chèn ép, liệt kê, phóng đại, liên tưởng. Người Thành Đô nói chuyện, cũng vô cùng "đến nơi đến chốn" thậm chí không sợ "quá đà". Tỉ như, đỏ, phải nói là "đỏ chót"; xanh, phải nói là "xanh ngắt"; trắng, phải nói là "trắng tuyết"; đen, phải nói là "đen kịt"; thơm, phải nói là "thơm phức"; thối, phải nói là "thối hoắc". Tóm lại, là phải làm cho bài văn thật đủ đầy, mới cảm thấy đã ghiền.

Cho nên, người Thành Đô cũng có cái bản lĩnh suy luận ba phần từ một phần, liên tưởng từ chuyện này sang chuyện khác giống như người Bắc Kinh. Tỉ như, làm giả mạo lừa gạt, ở chỗ người Thành Đô gọi là "nước"; sản phẩm kém chất lượng gọi là "hàng nước", mà một người nói năng không giữ lời, hoặc làm việc không đến nơi đến chốn, liền gọi là "loãng toẹt". Từ đó suy ra, lại có các cách nói như "khách nước", "công phu nước", "loãng quẹo quặt", "xoáy nước" v.v. Lại tỉ như, một sự việc không thành công, liền gọi là "hỏng" hoặc "hỏng bét", những nơi khác cũng nói như vậy. Nhưng người Thành Đô thì tiến thêm một bước phát triển thành "giọng hỏng", "côn đồ hỏng", "kẻ hỏng bét", "hỏng bét su su", thậm chí còn có cả "sư phụ hỏng" và "tay chân hỏng" v.v.

Thế nhưng tiếng Bắc Kinh so với tiếng Thành Đô, cũng vẫn có sự khác biệt giữa nhã và tục. Ví dụ như trên xe buýt chen chúc, người Thành Đô sẽ la lối om sòm: "Chen cái gì mà chen, vào nhà hỏa táng còn phải xếp hàng quay vòng nữa cơ mà, ngốc nghếch thế không biết, ra được cửa hay không hả?" Người Bắc Kinh trái lại sẽ nói: "Đừng chen nữa, chen nữa thì thành bức ảnh bây giờ!" Người Bắc Kinh hài hước hơn người Thành Đô.

Hài hước là một trạng thái nhân sinh và cảnh giới nhân sinh. Chỉ có như thế, mới có thể tìm thấy đại nhã trong đại tục. Người Bắc Kinh xưa nay chưa từng sợ "tục". Cho dù có cách nói "nhã", bọn họ cũng sẽ đổi thành "tục". Ví dụ như gây chuyện thị phi, ở Bắc Kinh liền gọi là "trêu chó ghẹo mèo"; múa rìu qua mắt thợ, thì gọi là "bán kinh tam tự trước cửa thánh nhân". Bạn không thể không thừa nhận những tiếng lóng này có hương vị hơn thành ngữ nhiều. Múa rìu trước cửa Lỗ Ban vốn dĩ có chút buồn cười, nhưng nhỡ đâu lại thực sự có ba búa thì sao? Mà cuốn Kinh tam tự "vỡ lòng" nhất lại chường mặt ra bán trước cửa thánh nhân, thì đích thực là buồn cười đến tận cùng rồi. Càng buồn cười hơn là câu "đừng coi Võ Đại Lang không phải thần tiên", ý là phải tôn trọng người ta, đừng coi thường người ta, đừng coi con người không ra gì. Điều này thật kỳ lạ. Nói là "đừng coi Lỗ Động Binh không phải thần tiên" thì còn giống thật, Võ Đại Lang thì tính là thần tiên phương nào chứ? Nhưng nghĩ lại theo chiều ngược lại, lại cảm thấy vô cùng có lý. Bạn thử nghĩ xem, nếu ngay cả Võ Đại Lang mà cũng được coi là thần tiên, thì còn ai không phải là thần tiên nữa?

Tương tự, câu "lạy cả tám lạy rồi, chỉ còn thiếu một vái", thú vị hơn câu "sự việc chỉ còn thiếu một bước, đừng để công cốc"; câu "hắn không coi tao là lương khô, tao cũng chẳng coi hắn là dưa muối", cũng có hương vị để nhai ngấu nghiến hơn câu "hắn không tôn trọng tao, tao cũng không tôn trọng hắn" rất nhiều. Ngôn từ dân gian xưa nay vẫn là thứ sinh động nhất, tươi sống nhất, cái khó là dùng cái tục của nó mà không đến mức thô tục, tầm thường. Người Bắc Kinh có thể làm được điểm này. Bắc Kinh không thiếu những thứ thô bỉ thô tục, ví dụ như những tiếng chửi bới đầu đường xó chợ như nha đỉnh, ngốc bức, những cái tên địa danh như ngõ Heo Nái, ngõ Lòng Lợn, nhưng lại không khiến người ta cảm thấy thô tục, bởi vì Bắc Kinh là thành phố cao quý nhất phóng khoáng nhất Trung Quốc, mang một thứ tinh thần quý tộc mà những nơi khác không có được. Chính thứ tinh thần này, khiến cho Bắc Kinh tuy có thô tục thô bỉ nhưng không đến mức trầm luân. Trên thực tế, cái gọi là tinh thần quý tộc của Bắc Kinh, chỉ một loại lý tưởng nhân cách cao thượng, khí chất tinh thần cao quý và khu thẩm mỹ tao nhã. Chúng chỉ có thể được nuôi dưỡng tôi luyện trong môi trường đặc biệt của cố đô ngàn năm này mà thôi. Cho nên, cho dù phương ngữ tiếng lóng đều không tránh khỏi "tục", thế nhưng chỉ có Bắc Kinh, mới có thể biến thối rữa thành thần kỳ, dùng những lời nói quê mùa cục mịch nhất để thốt ra những danh ngôn có tính nghệ thuật cao nhất.

Sáu, Bàn thêm về nhã và tục

Nam Kinh lại mang một phong vị khác.

Nếu nói Bắc Kinh có khí chất quý tộc, vậy Nam Kinh lại mang nhiều nét văn nhân hơn. Nam Kinh là một thành phố văn nhân hào phóng danh sĩ phong lưu, cho nên mặc dù Nam Kinh cũng từng có thời kỳ huy hoàng và sự nghiệp anh hùng, nhưng lại "bị gió tây thổi sạch, chẳng còn chút dấu vết". Những gì người ta có thể nhớ chỉ là "sáu triều phấn son, phong nguyệt Tần Hoà", chỉ là câu chuyện ngõ Ô Y và truyền thuyết bình hoa đào. Nét văn nhân phảng phất mùi đàn bà khiến cho Nam Kinh có chút "anh hùng khí đoản, nhi nữ tình dài", nhưng cũng khiến cho Nam Kinh chắp cánh thêm không ít vẻ nho nhã.

Một trong những minh chứng cho sự nho nhã, đó là tiếng lóng tục ngữ của Nam Kinh lại có thể đối câu đối, hoặc nói là bị người ta biên soạn thành câu đối, ví dụ như "đào can" đối "hạnh hạch", "bì kiểm" đối "nhục đầu", "đảo quỷ" đối "xuất thần". Hạnh hạch, chỉ trẻ con vui mừng (quên cả trời đất thì gọi là "hứng đến tróc đầu hạch"); đào can, chỉ trẻ em trốn học; bì kiểm, chỉ không biết xấu hổ; nhục đầu, chỉ không có quyết đoán. Hứng và hạnh đồng âm, trốn (đào) và đào đồng âm. Đào can hạnh hạch, chẳng qua là "chỉ tang mạ hòe". Nhưng đào đối hạnh, can đối hạch, bì đối nhục, kiểm đối đầu, đảo đối xuất, quỷ đối thần, bất kể là mặt chữ, hay là nội dung bên hàm chứa, đều đối khớp với nhau, không thể không thừa nhận đây là một "công đối".

Bộ "Đại quan hán tục danh thành Trung Quốc" do Phùng Quế Lâm chủ biên đã sưu tầm không ít những câu đối như thế này, ví dụ như "ngồi ghế đẵng lạnh" đối "chui chăn ấm". Một người không được trọng dụng, liền gọi là "ngồi ghế đẵng lạnh", mà muốn thay đổi hoàn cảnh, thì đắt chui vào "chăn ấm" (nịnh bợ cấp trên). Một lạnh một nóng, một động một tĩnh, một cứng một mềm, đều đối khớp cả rồi, lại ví dụ như "mắt biết nói" đối "nắm đấm không nhận người" cũng rất hay, một bên sáu thân không nhận, một bên khéo léo tròn vo, một bên ngẩn ngơ không thể ngẩn ngơ hơn, một bên tinh ranh không thể tinh ranh hơn, đặt cùng một chỗ, sự đối lập vô cùng rõ ràng. Ngoài ra, như "chống bếp trên mặt bàn chân" (tạm thời ổn định) đối "trong mắt tóe lửa" (nhìn người ta đỏ mắt), "đeo kính trên mông" (ngược sáng) đối "treo lồng đèn trong cổ họng" (tham ăn), đều có thể coi là tuyệt diệu; "vén cửa sổ nói lời sáng tỏ" đối "đứng trên lầu xướng giọng cao", "chị khéo khó nấu cháo không gạo" đối "mụ già không phải đèn tiết kiệm dầu" cũng rất thú vị. Lời nói đùa mà nói đến mức độ này, thì không còn là tục mà là nhã rồi.

Trên thực tế nhã với tục, chẳng qua chỉ cách nhau một bước, vấn đề là phải có cái nhã hứng đó. Nếu như có nhã hứng, phương ngữ khác cũng có thể đối ra câu đối. Ví dụ tiếng Quảng Châu "ném khóe mắt" có thể đối với tiếng Thượng Hải "liếc mắt đưa tình", tiếng Quảng Châu "bán sen sống" cũng có thể đối với tiếng Thượng Hải "ăn đậu phụ". "Ném khóe mắt" chính là liếc mắt đưa tình, bắn thu ba, còn "liếc mắt đưa tình" chính là tán tỉnh, lừa gạt phụ nữ, há chẳng phải là một cặp vừa vặn hay sao? "Bán sen sống" đối với "ăn đậu phụ" cũng rất hay. Cái trước là phụ nữ bán lộng phong tình, cái sau là đàn ông tâm hòn bất chính. Phụ nữ đem thân thể trắng trẻo mềm mại của mình ra bán như sen sống, đàn ông đem thân thể trắng trẻo mềm mại của phụ nữ ra ăn như đậu phụ, đều chẳng phải là "thứ tốt lành gì". Phép phối hợp cùng nhau, ngược lại cũng "tương đắc ích chương".

Thế nhưng người Thượng Hải và người Quảng Châu đại khái đều không có nhã hứng này. Đây là hai thành phố mang đậm mùi thương mại, coi trọng sự thiết thực kinh tế hơn, chứ không phải là thi vị phong cảnh. Có một số từ, tuy rằng chẳng có chút thi ý nào, nhưng ở Quảng Châu và Thượng Hải tần suất sử dụng lại rất cao, ví dụ như "lào" và "cán". Người Quảng Châu thích nói "lào". Kiếm sống, sống lất la lất lưởng, xông pha giang hồ gọi là "lào thế giới"; ra tay từ nơi người ta không chú ý, hoặc thu hoạch được lợi ích haylợi ích lớn từ những chuyện không ngờ tới, gọi là "lào nước lặng"; có được lợi ích vàlợi ích, hoặc có được thành công, hoàn thành nhiệm vụ, gọi là "lào gà"; phát đạt, thăng tiến, phất lên như diều gặp gió, gọi là "lào lên"; không có nghề nghiệp chính đáng, chuyên dựa vào lừa đảo bịp bợm để sống qua ngày gọi là "lào gia"; mà người phụ nữ bán dෙස sắc thì gọi là "lào nữ". Dù sao thì thế giới cũng là một cái nồi đất lớn, tùy xem anh "lào" được hay không "lào" được mà thôi.

Người Thượng Hải thích nói "cán". Kết bạn gọi là "cán bằng hữu"; buôn chuyện náo nhiệt gọi là "cán náo nhiệt"; xem gió chiều nào theo chiều ấy gọi là "cán miêu đầu"; chen chân vào một chân gọi là "cán một chân"; sống chung ngoài hôn nhân gọi là "cán phu thê"; mà chịu uất ức ăn trái đắng thì gọi là "cật cán đầu". "Cán" hay là "lào", trong mắt chúng ta đều chẳng hay ho gì cho lắm, cũng chẳng tao nhã gì — một cái khiến người ta liên tưởng đến việc vươn tay ra vồ lấy, một cái khiến người ta liên tưởng đến việc lái xe cán qua, nhưng người Quảng Châu và người Thượng Hải dường như chẳng hề bận tâm.

Trong tiếng Quảng Châu còn có hai từ có tần suất sử dụng rất cao — vất và đỉnh. Vất có nghĩa là tìm kiếm. Mưu sinh, kiếm sống, tìm đường sống, gọi là vất thực, vất tiền, vất đường gạo; chặt chém khách, lừa gạt người, chiếm tiện nghi thì gọi là vất đinh, vất ngốc, vất ông lão. Đỉnh chỉ có giá trị. Đến tửu lâu ăn uống thỏa thích, ăn đến mức thỏa mãn gọi là "đỉnh thực"; đến trung tâm thương mại mua sắm, mua được món đồ vừa ý gọi là "đỉnh mua"; đến quán vũ trường trung tâm giải trí chơi một chuyến thật phong lưu, chơi đến mức cao hứng phấn khởi gọi là "đỉnh chơi"; khách hàng hài lòng, ông chủ vui vẻ, nhìn đếm từng xấp tiền vào sổ, trong lòng thầm kêu "đỉnh kiếm"; người biết kiếm tiền thì phần lớn cũng biết tiêu tiền, người biết tiêu tiền phần lớn cũng biết kiếm tiền, cái này gọi là "đỉnh tay" (giỏi giang, có bản lĩnh); nếu không có bản lĩnh kiếm tiền, thì đành ngồi chờ chết, đại khái cũng chỉ đành gọi là "đỉnh nghèo" (đáng đời chịu nghèo) thậm chí là "đỉnh chết" (đáng chết). Tóm lại việc gì làm hay không, phải xem có "đỉnh hay không" (đáng hay không). Đỉnh, thì làm; không đỉnh, thì thôi! Giống như người Bắc Kinh "khản" (khản đại sơn), giống như người Thành Đô "bải" (bải long môn trận), đại khái là "không đỉnh", vậy thì dẹp đi!

Đương nhiên, người Quảng Châu cũng phải "khuynh" (nói chuyện), cũng phải "thán" (tận hưởng thế giới). Bằng không, thì đã chẳng có câu nói "một ly trà hai món điểm tâm thưởng trà sáng" rồi. Thán, trong tiếng Quảng Đông có nghĩa là "hưởng thụ". Sáng sớm ngủ dậy, ra đường đi dạo tản bộ, sau đó bước vào tửu lâu, chọn một cái bàn ngồi xuống, lập tức có tiểu thư mang trà tới. Lại tiện tay gọi một hai món điểm tâm, liền có thể vừa ăn vừa trò chuyện cho đến khi trà sáng kết thúc, quả thực có thể gọi là "thán thế giới" (hưởng phúc thanh nhàn) nha!

Người Quảng Châu muốn "thán trà sáng", người Thượng Hải muốn "ấp quán trà", nhưng bọn họ sẽ không giống như người Thành Đô coi quán trà như một cái "chính hiệp dân gian", cũng sẽ không giống như người Bắc Kinh coi việc khản đại sơn như một thứ "sự nghiệp" thậm chí "nghề nghiệp" (ví dụ như tấu tướng thanh). Việc "thán thế giới" hay là "tiểu nhạc huệ" của bọn họ, cũng có nhiều thành phần hưởng thụ đời sống vật chất hơn so với việc "tìm niềm vui" của người Bắc Kinh. Việc "tìm niềm vui" của người Bắc Kinh, phần lớn là vì đời sống vật chất không đủ mà chạy vào lĩnh vực tinh thần để "bù đắp", cho nên rất dễ phát triển thành "cái miệng xấc xược". Có thể thấy cùng là "thế tục", các nơi cũng không hoàn toàn giống nhau, nhắc đến chuyện nói năng, tự nhiên phong cách mỗi nơi mỗi khác. Về điểm này, tôi đã nói đủ trong cuốn sách "Đọc thành phố" của mình rồi, viết nữa thì thành "quậy hồ dấy" mất, thôi thì dừng lại ở đây vậy!