Vào một sáng thứ Hai tại Thủ đô Port-au-Prince của đất nước Haiti, có một cuộc gọi đến văn phòng FBI từ cháu trai của một nhân vật chính trị quan trọng ở quốc gia này. Anh ta nói gấp gáp đến mức phải lặp lại câu chuyện tới ba lần thì tôi mới có thể hiểu. Cuối cùng tôi cũng nắm được vấn đề: bà dì của anh ta đã bị bắt cóc ngay trước xe của mình và bọn bắt cọc đòi tiền chuộc 150.000 đô-la.
“Giao nộp tiền,” tên bắt cóc nói với anh ta, “hoặc bà dì của anh sẽ chết”.
Trong cuộc nổi dậy hỗn loạn vào năm 2004 nhằm lật đổ Tổng thống Jean-Bertrand Aristide, Haiti đã vượt qua Colombia để trở thành “Thủ đô bắt cóc” của châu Mỹ. Trên thực tế, với khoảng tám đến mười người bị bắt mỗi ngày tại quốc gia ở vùng Caribe có 8 triệu dân này, Haiti “vinh dự” đạt tỷ lệ bắt cóc cao nhất thế giới.
Trong suốt vụ tấn công bắt cóc và đe dọa tính mạng này, tôi là đàm phán viên chỉ đạo giải cứu vụ bắt cóc con tin quốc tế của FBI. Và tôi chưa từng chứng kiến điều gì giống như vậy. Các báo cáo về những vụ bắt người – với những vụ tấn công lớn vào ban ngày ngay giữa Port-au-Prince ngày càng tăng – dồn dập đến văn phòng gần như hàng giờ: 14 sinh viên bị bắt giữ trên xe buýt trường học; người truyền giáo Mỹ Phillip Snyder bị bắn trong một cuộc phục kích và một cậu bé Haiti đi cùng ông đến Michigan để phẫu thuật mắt bị bắt giữ; các chính trị gia và doanh nhân Haiti quan trọng bị đuổi ra khỏi nhà họ ngay giữa thanh thiên bạch nhật. Không chừa một ai.
Hầu hết các vụ bắt giữ đều diễn ra theo một trình tự: những tên bắt cóc đeo mặt nạ trượt tuyết bao vây căn nhà hoặc xe ô tô, cầm súng xông vào và bắt một nạn nhân yếu đuối, thường là phụ nữ, trẻ em hoặc người già.
Trước đó, có khả năng những tên bắt cóc được dẫn dắt bởi các băng đảng chính trị đang tìm cách làm mất ổn định chính quyền mới Haiti. Nhưng thực tế đã chứng minh điều này sai. Tội phạm Haiti nổi tiếng bởi sự tra tấn tàn bạo cho mục đích chính trị, nhưng với vụ bắt cóc này, mục đích gần như hoàn toàn là tiền.
Về sau, tôi sẽ kể về cách chúng tôi đã ghép các manh mối lại với nhau như thế nào để tìm ra thủ phạm và điều chúng thực sự muốn – những thông tin vô giá có được khi đàm phán và làm chúng mất bình tĩnh. Nhưng trước tiên, tôi muốn bàn về đặc tính cốt lõi nhất của những cuộc đàm phán chứa nhiều rủi ro ảnh hưởng đến mạng sống: đó là chúng thể hiện rất ít trên bề mặt.
Khi cháu trai của vị chính trị gia đó nhận cuộc điện thoại đòi tiền chuộc vào ngày thứ Hai hôm ấy, anh ta gần như hóa đá và chỉ có một suy nghĩ duy nhất trong đầu: trả tiền chuộc. Phản ứng của anh ta là hợp lý: khi bạn nhận được cuộc gọi từ những tay tội phạm tàn bạo nói rằng chúng sẽ giết bà dì của bạn nếu bạn không trả tiền chuộc cho chúng ngay lập tức, tìm được một lợi thế nào đó trong tình huống này là điều bất khả thi. Vì thế, bạn trả tiền chuộc, và chúng sẽ thả dì của bạn, phải không?
Sai. Sẽ luôn có những lợi thế. Đàm phán không bao giờ có một công thức sáng tỏ duy nhất: X cộng với Y bằng Z. Chúng ta luôn có những điểm mù vô lý, những nhu cầu tiềm ẩn và những khái niệm còn chưa hình thành.
Một khi hiểu được thế giới ngầm của những nhu cầu và suy nghĩ chưa được nói ra, bạn sẽ khám phá ra cả một vũ trụ tràn đầy các yếu tố có thể tận dụng để thay đổi nhu cầu và mong đợi của đối phương. Từ việc tận dụng nỗi sợ của con người về thời hạn chót đến sử dụng sức mạnh bí ẩn của những con số kỳ lạ trong mối quan hệ nhầm lẫn của chúng ta với sự công bằng, luôn có cách bẻ cong thực tế của đối phương để phù hợp với những gì chúng ta muốn đưa ra sau cùng, không phải những gì họ nghĩ họ đáng có ban đầu.
KHÔNG THỎA HIỆP
Hãy quay trở lại với yêu cầu món tiền chuộc 150.000 đô-la. Chúng ta luôn được dạy phải tìm kiếm những giải pháp đôi bên cùng có lợi, để hòa giải, để có lý. Vậy ở đây, đâu là giải pháp ấy? Đâu là sự thỏa hiệp? Lập luận đàm phán truyền thống ấy đã đi sâu vào đầu chúng ta từ những ngày đầu, kiểu đàm phán đề cao sự thỏa hiệp, nói rằng: “Hãy chia đôi lợi ích và đề nghị chúng 75.000 đô-la. Rồi tất cả mọi người cùng vui.”
Không. Đơn giản chỉ là không. Tâm lý đôi bên cùng có lợi được các chuyên gia đàm phán ủng hộ mạnh mẽ thường không hiệu quả và gây thảm họa. Lạc quan nhất, nó cũng không làm thỏa mãn bất kỳ bên nào. Và nếu dùng cách ấy với một đối thủ sử dụng cách tiếp cận chỉ một bên có lợi, bạn đã sẵn sàng để bị úp sọt.
Dĩ nhiên, bạn vẫn cần giữ cách tiếp cận hợp tác, thiết lập quan hệ và sự cảm thông, những thứ giúp tạo ra bầu không khí đạt đến thỏa thuận. Nhưng bạn cần tránh sự ngây thơ. Bởi thỏa hiệp – “chia đôi lợi ích” – có thể dẫn đến kết cục tệ hại. Thỏa hiệp thường là một “thỏa thuận tồi” và chủ đề chính chúng ta sẽ đề cập trong chương này là “Không thỏa thuận sẽ tốt hơn là một thỏa thuận tồi”.
Ngay cả với một vụ bắt cóc?
Vâng. Một thỏa thuận tồi trong bắt cóc có nghĩa là một bên sẽ trả tiền chuộc mà đổi lại không ai được giải thoát.
Để làm rõ hơn về thỏa hiệp, tôi sẽ đưa ra một ví dụ: Một phụ nữ muốn chồng mình mang đôi giày đen kèm với bộ comlê. Nhưng người chồng không muốn vậy; anh thích đôi giày nâu hơn. Vậy họ phải làm sao? Họ thỏa hiệp, mỗi người nhường một bước. Và bạn có thể đoán được: anh ta sẽ đi một chiếc giày đen và một chiếc nâu. Đó có phải là kết cục tốt nhất? Không! Thực tế, đó là một kết cục tệ nhất có thể xảy ra. Một trong hai kết quả khác – dù đen hay nâu – đều tốt hơn lựa chọn thỏa hiệp.
Nếu lần tới bạn có ý định thỏa hiệp, hãy nhắc bản thân mình về những chiếc giày không cùng đôi ấy.
Như vậy, tại sao chúng ta lại quá mê đắm khái niệm thỏa hiệp cho dù nó thường đem đến những kết cục thảm hại?
Vấn đề thực sự của thỏa hiệp là nó luôn được mặc định là một ý tưởng tuyệt vời trong các mối quan hệ, trong chính trị và trong tất cả các lĩnh vực khác. Thỏa hiệp, nói đơn giản, là một đức tính thiêng liêng.
Quay lại với món tiền chuộc: Công bằng đồng nghĩa với không có món tiền chuộc nào và người cháu trai sẽ không muốn trả đồng nào. Vậy tại sao anh ta lại đề nghị số tiền 75.000 đô-la, chưa kể trước đó còn là 150.000 đô-la tiền chuộc? Không có chút hợp lý nào với yêu sách 150.000 đô-la này. Với bất kỳ sự thỏa hiệp nào, người cháu trai cũng sẽ đi đến những kết cục xấu tệ hại.
Tôi ở đây lúc này để không chấp nhận một sự thỏa hiệp nào. Chúng ta không thỏa hiệp bởi đó là hành động đúng đắn. Chúng ta thỏa hiệp bởi đó là điều đơn giản nhất giúp chúng ta giữ sĩ diện. Chúng ta thỏa hiệp để có thể tuyên bố rằng ít nhất thì mình cũng có được một nửa lợi ích. Đi sâu vào cốt lõi, chúng ta thỏa hiệp để cảm thấy an toàn. Hầu hết mọi người trong một cuộc đàm phán đều bị chi phối bởi nỗi sợ hoặc khao khát tránh đau thương. Rất hiếm ai để mục tiêu thực sự của mình dẫn lối.
Vì vậy, đừng chấp nhận và – một quy tắc đơn giản ở đây – đừng bao giờ chia đôi lợi ích. Các giải pháp sáng tạo hầu như luôn phải đón đầu những rủi ro, sự phiền toái, hoang mang và mâu thuẫn nhất định. Sự thích nghi và thỏa hiệp không đi kèm những điều ấy. Bạn phải trân trọng sự khó khăn. Đó là lúc những thỏa thuận tuyệt vời sẽ đến. Và đó cũng là điều mà những đàm phán viên xuất sắc làm.
HẠN CHÓT: KHIẾN THỜI GIAN TRỞ THÀNH ĐỒNG MINH
Thời gian là một trong những yếu tố quan trọng nhất trong bất kỳ cuộc đàm phán nào. Sự trôi qua thuần túy của thời gian và người anh em sắc sảo hơn của nó – hạn chót là vũ khí gây áp lực lên tất cả mọi thỏa thuận để đi đến kết luận.
Cho dù hạn chót của bạn có thực sự hiện hữu hay chỉ là một đường vô hình lờ mờ trên cát, nó vẫn có thể đánh lừa bạn bằng cách mang tới niềm tin rằng: thực hiện một thỏa thuận ngay lúc này còn quan trọng hơn là kiếm được một thỏa thuận tốt. Hạn chót thường khiến người ta nói và làm những điều hấp tấp đi ngược lại lợi ích tốt nhất của họ, bởi tất cả chúng ta đều có khuynh hướng tự nhiên là gấp rút khi hạn chót gần kề.
Những gì một đàm phán viên giỏi làm là ép bản thân mình chống lại sự thôi thúc này và lợi dụng nó từ đối phương. Hãy hỏi bản thân mình: Điều gì từ hạn chót khiến bạn thấy áp lực và lo lắng? Câu trả lời đó là hệ quả; nhận thức về sự mất mát chúng ta gặp phải trong tương lai – “Thỏa thuận không còn!” – lời kêu gào của tâm trí hét vào chúng ta với những tình huống tưởng tượng trong tương lai – không còn cơ hội giải quyết nào nữa.
Khi cho phép yếu tố thời gian kích thích suy nghĩ ấy, bạn đã tự biến mình thành con tin, tạo ra môi trường cho các hành vi phản kháng và các lựa chọn sai lầm, bởi đối phương giờ đây có thể phản đòn, chỉ việc để hạn chót tưởng tượng cùng phản ứng của bạn thực hiện công việc cho họ.
Vâng, tôi đã sử dụng từ “tưởng tượng”. Trong suốt những năm làm việc trong lĩnh vực tư nhân, tôi có một câu hỏi đặt ra cho hầu hết các doanh nghiệp và quản lý cấp cao mà mình làm việc cùng rằng trong toàn bộ sự nghiệp của họ, họ từng chứng kiến hay đã có bên nào của cuộc đàm phán trễ hạn chót mà phải chịu hậu quả tiêu cực nào chưa. Trong hàng trăm khách hàng, chỉ duy nhất một quý ông độc thân, tự do, cân nhắc nghiêm túc câu hỏi và trả lời xác nhận. Hạn chót thường không bị bó buộc, hầu như luôn linh hoạt và gần như chưa bao giờ là tác nhân kích hoạt những hậu quả chúng ta nghĩ – hoặc được bảo ban – sẽ xảy ra.
Hạn chót như một ông kẹ của đàm phán; hầu hết là sự bịa đặt do chúng ta tự tạo ra trong tưởng tượng, một sự không cần thiết để phá rối chúng ta không vì một lý do tốt lành nào. Câu thần chú chúng tôi hướng dẫn các khách hàng của mình là: “Không thỏa thuận tốt hơn là một thỏa thuận tồi.” Nếu câu thần chú này có thể thực sự được tiếp thu và khách hàng bắt đầu tin rằng họ có đủ thời gian cần thiết để chuẩn bị tốt cho cuộc đàm phán, sự kiên nhẫn của họ sẽ trở thành vũ khí ghê gớm.
* * *
Vài tuần sau khi những cuộc bắt cóc ở Haiti bùng nổ lần nữa, chúng tôi bắt đầu chú ý tới hai mẫu hình. Thứ nhất, ngày thứ Hai dường như cực kỳ bận rộn, như thể những tên bắt cóc có đạo đức công việc đặc biệt cao và muốn có một cú hích cho tuần. Và thứ hai, những tên tội phạm càng háo hức được trả công khi càng về cuối tuần.
Ban đầu, những điều này nghe có vẻ không hợp lý chút nào. Nhưng bằng việc lắng nghe kỹ lưỡng những tên bắt cóc và phỏng vấn những con tin sau khi được chúng tôi giải cứu, chúng tôi phát hiện ra rằng những vụ án này không hề có động cơ chính trị. Thay vào đó, những tên này chỉ là tội phạm bình thường muốn được trả công vào thứ Sáu để có thể tiệc tùng suốt cuối tuần.
Một khi đã hiểu được mẫu hình và biết hạn chót của những tên bắt cóc tự phát, chúng tôi có hai mẩu thông tin chính để có thể lật ngược tình thế, chuyển lợi thế hoàn toàn về phía mình.
Đầu tiên, nếu gây áp lực bằng cách trì hoãn đàm phán cho đến thứ Năm hoặc thứ Sáu, chúng tôi có thể đạt được thỏa thuận tốt nhất. Và thứ hai, bởi vì bạn không cần đến tận 150.000 đô-la chỉ để có một cuối tuần vui vẻ ở Haiti, một đề nghị thấp hơn nhiều cũng đã đủ rồi.
Mức độ chúng tôi tiến gần tới hạn chót của chúng tương ứng với mức độ cụ thể trong lời đe dọa chúng đưa ra. “Giao nộp tiền, hoặc bà dì của anh sẽ chết” là lời đe dọa thời kỳ đầu, khi thời gian vẫn chưa cụ thể. Sự cụ thể càng tăng lên trong lời đe dọa ở bất kỳ kiểu đàm phán nào cũng cho thấy sự tiến gần đến hậu quả thực sự tại một thời điểm xác định. Để đánh giá mức độ cụ thể của một lời đe dọa, chúng ta chú ý có bao nhiêu trong số sáu loại câu hỏi: Cái gì? Ai? Ở đâu? Khi nào? Tại sao? và Như thế nào? được sử dụng. Khi đưa ra lời đe dọa, người ta sẽ cố tình hoặc vô tình tạo ra những mập mờ và lỗ hổng mà họ dự tính khai thác. Khi các lỗ hổng bắt đầu thu hẹp dần vào gần cuối tuần, và cũng lặp đi lặp lại tương tự ở những vụ bắt cóc khác, mẫu hình ấy sẽ xuất hiện.
Với thông tin này trong tay, tôi đoán vụ bắt cóc này sẽ là một sự kiện có trình tự kéo dài bốn ngày. Nó không khiến nạn nhân dễ chịu hơn, nhưng chắc chắn nó khiến những tên bắt cóc trở nên dễ đoán – và cũng rẻ đi rất nhiều – cho các gia đình nạn nhân.
Không chỉ trong đàm phán con tin mới có thể tận dụng được hạn chót. Những nhân viên bán xe cũng có khuynh hướng ra giá tốt nhất cho bạn vào cuối tháng, thời điểm các giao dịch của họ được xem xét. Và nhân viên bán hàng ở các công ty lớn làm việc trên thời hạn từng quý, nên họ sẽ dễ bị tác động nhất khi gần đến cuối quý.
Giờ đây, khi đã biết các đàm phán viên sử dụng hạn chót của đối phương để đem về lợi thế cho mình như thế nào, điều bạn cần làm là giữ kín hạn chót của mình. Và đó cũng là lời khuyên bạn sẽ nhận được từ những chuyên gia đàm phán từ thời xa xưa nhất.
Trong cuốn sách bán chạy nhất của mình năm 1980, You Can Negotiate Anything9 (Bạn có thể đàm phán bất cứ điều gì)*, chuyên gia đàm phán Herb Cohen đã kể lại câu chuyện thỏa thuận kinh doanh lớn đầu tiên của mình khi ông được công ty cử đến Nhật Bản để đàm phán với một nhà cung cấp.
Khi đến nơi, đối phương hỏi ông thời gian ở lại bao lâu và Cohen trả lời một tuần. Trong suốt bảy ngày sau đó, ông được tiếp đón với những buổi tiệc, chuyến tham quan và dã ngoại – tất cả mọi thứ, trừ đàm phán. Thực tế, đối phương của Cohen đã không bắt đầu những cuộc nói chuyện nghiêm túc cho đến khi ông chuẩn bị về nước, và hai bên đi sâu vào chi tiết của thỏa thuận cuối trong xe trên đường ra sân bay.
*Cuốn sách đã được Alpha Books mua bản quyền và xuất bản năm 2008 – BT.
Cohen đáp xuống Mỹ đắm chìm trong cảm giác mình đã bị lợi dụng và ông phải nhượng bộ rất nhiều trước áp lực hạn chót. Nếu quay ngược trở lại, liệu ông có nói họ biết hạn chót của mình? Không, Cohen trả lời, bởi nó sẽ đem lại cho họ một công cụ mà ông không có: “Họ biết hạn chót của tôi, trong khi tôi thì không.”
Ngày nay, tâm lý này phổ biến khắp mọi nơi. Nhìn thấy một quy tắc đơn giản để làm theo và giả định một hạn chót là một điểm yếu chiến lược, hầu hết các đàm phán viên đều tuân theo lời khuyên của Cohen và che giấu hạn chót của mình.
Hãy để tôi tiết lộ cho bạn một bí mật nhỏ: Cohen – và những “chuyên gia” đàm phán tiếp bước theo sau ông – đều sai. Hạn chót ứng với cả hai phía. Cohen có thể thấy lo lắng vô ngần về những gì vị sếp sẽ nói nếu ông rời Nhật Bản mà không có một thỏa thuận nào. Nhưng sự thật là, đối phương của Cohen cũng không thể thắng nếu ông rời khỏi mà không có thỏa thuận nào. Chìa khóa ở đây là: Khi đàm phán kết thúc từ một bên, nó cũng kết thúc với bên còn lại.
Don A. Moore, Giáo sư tại Trường Kinh doanh Hass thuộc Đại học California Berkeley, cho rằng che giấu một hạn chót thực tế chỉ khiến đàm phán viên bị đặt vào thế xấu nhất có thể. Trong nghiên cứu của mình, ông chỉ ra rằng việc che giấu hạn chót sẽ làm tăng rủi ro dẫn đến bế tắc một cách trầm trọng. Vì khi có một thời hạn, nó sẽ khiến bạn nhượng bộ nhanh hơn, còn đối phương sẽ nghĩ họ có thời gian và chỉ cần trì hoãn để có được nhiều lợi ích hơn.
Tưởng tượng nếu các ông chủ NBA tự xác định một hạn chót cho mình trong quá trình đàm phán hợp đồng mà không tiết lộ cho hiệp hội cầu thủ, họ sẽ nhượng bộ và càng nhượng bộ khi hạn chót đến gần, kích thích hiệp hội liên tục đàm phán để trễ hạn đã đặt ra trong bí mật. Trong tình huống này, việc che giấu hạn chót đồng nghĩa rằng bạn đang tự đàm phán với chính mình và bạn sẽ luôn thua cuộc khi làm vậy.
Moore khám phá ra rằng khi các đàm phán viên cho đối phương biết hạn chót của họ, họ sẽ có được thỏa thuận tốt hơn. Đó là sự thật. Trước tiên, bằng việc trưng ra giới hạn của mình, bạn giảm thiểu được rủi ro thỏa thuận rơi vào bế tắc. Và thứ hai, khi đối thủ biết hạn chót của bạn, họ sẽ đi thẳng đến những thỏa thuận – nhượng bộ thực tế và nhanh chóng hơn.
Và điểm cuối cùng: hạn chót gần như chưa bao giờ là không thể phá vỡ. Bạn không cần thống nhất tất cả các điểm để đạt được một thỏa thuận. Các đàm phán viên giỏi luôn có một lượng lớn hợp đồng mà trong đó có nhiều điều khoản cần được giải quyết và thống nhất trong tương lai. Bạn chỉ cần một lượng vừa đủ những điểm cơ bản để có thể tiến đến thỏa thuận.
KHÔNG CÓ THỨ GỌI LÀ CÔNG BẰNG
Vào tuần thứ ba của lớp đàm phán, chúng tôi chơi một trò chơi yêu thích của tôi, một kiểu trò chơi để các học viên thấy họ chưa hiểu rõ bản thân đến mức nào (tôi biết – mình ác độc).
Trò chơi có tên Tối hậu thư và nó diễn ra như sau: Sau khi các học viên chia thành từng cặp gồm một “người đề nghị” và một “người chấp thuận”, tôi sẽ cho mỗi người đề nghị 10 đô-la. Người đề nghị sau đó phải đưa ra con số tròn về số tiền cho người chấp thuận. Nếu người chấp thuận đồng ý, người đó sẽ nhận số tiền mà người đề nghị đưa ra, và người đề nghị sẽ được nhận phần còn lại. Còn nếu người chấp thuận từ chối mức giá được đưa ra, cả hai đều không được gì và 10 đô-la ấy sẽ trở về tay tôi.
Dù họ “thắng” và được giữ tiền, hay “thua” và phải trả lại tiền cho tôi, điều gì cũng không quan trọng (trừ túi tiền của tôi). Điều quan trọng là số tiền họ đề nghị. Điều thực sự gây sốc là, hầu như chưa có một ngoại lệ, dù thực hiện sự lựa chọn nào, họ đều thấy mình nằm trong thiểu số. Cho dù họ chọn 6/4, 5/5, 7/3, 8/2,... họ nhìn quanh và không khỏi ngạc nhiên khi phát hiện không sự phân chia nào được chọn là nhiều hơn sự phân chia nào. Chỉ với một sự phân chia số tiền 10 đô-la vô cùng đơn giản, đã không có sự đồng thuận để hình thành nên một sự phân chia “công bằng” hay “có lý”.
Sau thử nghiệm nhỏ này, tôi đứng trước lớp và đưa ra một kết luận mà họ không muốn nghe: các lý do mỗi cặp và tất cả học viên đã sử dụng đều vô lý và cảm tính 100%.
“Hả?” Họ đáp. “Tôi đã đưa ra một quyết định có căn cứ.”
Tiếp theo, tôi giải thích họ đã sai như thế nào. Trước tiên, làm thế nào họ đều có căn cứ khi có quá nhiều lời đề nghị khác nhau được đưa ra? Điều cốt lõi là: họ không có lý. Họ cho rằng người kia cũng lập luận giống họ. “Nếu bạn tiếp cận một cuộc đàm phán với suy nghĩ rằng người kia cũng nghĩ giống bạn, bạn đã sai,” tôi nói. “Đó không phải là sự cảm thông; đó chỉ là sự sao chép.”
Và tiếp theo, tôi đẩy thêm một bước xa hơn: Tại sao, tôi hỏi, không người đề nghị nào đưa ra con số 1 đô-la, đó là lời đề nghị hợp lý nhất cho họ và có lập luận không thể chối cãi nhất cho người chấp thuận? Nếu có và họ bị từ chối thì tại sao những người chấp thuận lại từ chối?
“Bất kỳ ai đưa ra lời đề nghị khác 1 đô-la đều đã chọn một giải pháp cảm tính,” tôi nói. “Và với những người chấp thuận nào đã từ chối lời đề nghị 1 đô-la, từ khi nào món tiền 0 đô-la lại hơn cả món tiền 1 đô-la vậy? Phải chăng quy tắc tài chính đột nhiên đã thay đổi?”
Điều này đã làm choáng váng quan điểm của các học viên rằng bản thân mình là người lý trí. Họ không hề lý trí. Không ai trong chúng ta lý trí. Tất thảy chúng ta đều vô lý và cảm tính. Cảm xúc là yếu tố cần thiết để đưa ra những quyết định mà chúng ta đã tự mình phớt lờ. Nhận ra được điều này thực sự là điều quá đỗi bất ngờ với họ.
Trong cuốn Descartes’ Error: Emotion, Reason and the Human Brain10 (tạm dịch: Sai lầm của Descartes: Cảm xúc, Lý do và Não bộ con người), nhà nghiên cứu thần kinh học Antonio Damasio đã giải thích về khám phá vĩ đại của mình. Khi nghiên cứu não bộ của những người bị tổn thương phần tạo ra cảm xúc, ông nhận thấy rằng tất cả họ đều có một điều kỳ lạ: họ không thể đưa ra quyết định. Họ có thể mô tả những gì nên làm bằng những thuật ngữ luận lý, nhưng họ không có khả năng đưa ra sự lựa chọn nào dù đơn giản nhất.
Nói cách khác, dù chúng ta có thể sử dụng lập luận để đưa ra lý do cho một quyết định, quyết định thực sự lại bị cảm xúc kiểm soát.
Từ “Công bằng”: Vì sao nó quyền lực, Khi nào sử dụng nó, và Sử dụng như thế nào
Từ quyền lực nhất trong đàm phán là “Công bằng”. Con người bị thống trị mạnh mẽ bởi cảm giác được tôn trọng. Người ta sẽ chấp nhận thỏa thuận nếu họ thấy mình được đối xử công bằng; còn không, họ sẽ bỏ đi.
Các nghiên cứu về hình ảnh não bộ trong cả thập kỷ đã cho thấy hoạt động thần kinh của con người, đặc biệt trong vỏ não thùy đảo kiểm soát cảm xúc, phản ánh mức độ bất công trong các tương tác xã hội. Ngay cả loài linh trưởng không tiến hóa thành người cũng có kết nối để từ chối sự bất công. Trong một nghiên cứu nổi tiếng, hai chú khỉ mũ được sắp đặt để thực hiện cùng một nhiệm vụ, nhưng một con sẽ được thưởng những trái nho chín ngọt, con còn lại sẽ được nhận những quả dưa leo. Đáp lại sự bất công trắng trợn này, những chú khỉ được thưởng dưa leo trở nên điên loạn một cách đúng nghĩa.
Với trò chơi Tối hậu thư, nhiều năm kinh nghiệm đã cho tôi thấy hầu hết những người chấp thuận sẽ từ chối đề xuất nào ít hơn một nửa số tiền mà người đề nghị sẽ nhận được. Khi bạn nhận được số tiền bằng 1/4 số tiền của người đề nghị, bạn nên quên đi và người chấp thuận đã bị tổn thương. Hầu hết mọi người đều lựa chọn một quyết định vô lý khi thà không nhận một đồng nào còn hơn chấp nhận một lời đề nghị giễu cợt bởi vì giá trị cảm xúc tiêu cực của sự bất công đã lấn át giá trị lý trí tích cực của đồng tiền.
Phản ứng vô lý đối với sự bất công này cũng xảy ra trong các thỏa thuận kinh tế nghiêm túc.
Bạn còn nhớ tuyệt phẩm của Robin Williams với giọng lồng tiếng vị thần đèn trong phim Aladdin của Disney? Vì muốn để lại một điều tuyệt vời cho các con nên anh đã thực hiện lồng tiếng với mức thù lao giảm còn 75.000 đô-la, thấp hơn rất nhiều so với mức thông thường 8 triệu đô-la của mình. Nhưng một việc đã xảy ra sau đó: Bộ phim trở thành bom tấn, đạt doanh thu 504 triệu đô-la.
Và Williams trở nên vô cùng giận dữ.
Bây giờ, hãy liên hệ với trò chơi Tối hậu thư. Williams không giận dữ vì số tiền mà do chính sự bất công anh nhận thấy. Anh không phàn nàn về hợp đồng cho đến khi Aladdin trở thành bộ phim bom tấn. Sau đó, anh và đại diện của mình đã không ngừng làm loạn lên về việc mình bị lừa lọc như thế nào.
May mắn cho Williams khi Disney muốn làm hài lòng ngôi sao của họ. Sau khi chỉ ra sự minh bạch – rằng anh đã vui vẻ ký thỏa thuận – Disney đã có động thái ấn tượng khi gửi cho ngôi sao của mình một bức họa của Picasso trị giá theo báo cáo là 1 triệu đô-la.
Nhưng đất nước Iran thì không may mắn như vậy.
Trong những năm qua, Iran đã đưa ra các phê chuẩn tốn kém lên đến hơn 100 tỷ đô-la từ các nguồn đầu tư nước ngoài và doanh thu dầu khí để bảo vệ chương trình hạt nhân làm giàu uranium, trong khi nó chỉ đáp ứng được 2% nhu cầu về năng lượng. Nói cách khác, như các học viên đã không nhận 1 đô-la vì lời đề nghị có vẻ xúc phạm, Iran đã tự hủy hoại nguồn thu nhập lớn nhất của mình – doanh thu từ dầu khí và gas – để theo đuổi một dự án năng lượng không đem lại nhiều lợi ích.
Vì sao? Một lần nữa, vì sự công bằng.
Đối với Iran, việc các thế lực quốc tế – có chung vài chục ngàn loại vũ khí hạt nhân – được quyền quyết định sử dụng năng lượng hạt nhân là không công bằng. Và vì sao, Iran tự hỏi, họ lại bị coi là một nước hạ đẳng khi làm giàu uranium trong khi Ấn Độ và Pakistan giấu giếm mua vũ khí hạt nhân thì được xem là những thành viên được chấp thuận của cộng đồng quốc tế?
Trong một cuộc phỏng vấn trên truyền hình, cựu đàm phán viên hạt nhân của Iran, Seyed Hossein Mousavian đã nói thẳng thừng: “Mối bận tâm lớn nhất đối với người Iran hiện nay không phải là vấn đề hạt nhân,” ông nói, “nó là về việc bảo vệ phẩm chất [như một] cá thể độc lập trước áp lực của phần còn lại của thế giới.”
Bạn có thể không tin Iran, nhưng động thái của họ là một bằng chứng rõ ràng cho thấy sự phản đối bất công, dù phải bỏ ra chi phí đáng kể, là một động lực to lớn.
Một khi bạn hiểu sự lộn xộn, cảm tính và hủy hoại mà sự công bằng chứa đựng, bạn có thể biết vì sao “Công bằng” lại là một từ vô cùng quyền lực cần sử dụng một cách cẩn trọng.
Thực tế, trong số ba cách mà mọi người thường dùng để thả xuống quả bom “Công bằng”, chỉ có một cách là tích cực.
Cách sử dụng phổ biến nhất giống với động tác phòng thủ khiến đối phương mất ổn định trong môn võ Judo. Sự thao túng này thường có hình thức như “Chúng tôi chỉ muốn công bằng.”
Hãy ngược dòng thời gian nghĩ lại về lần cuối cùng có ai đó sử dụng lý do này với bạn để ngầm chỉ sự bất công, tôi cá rằng bạn phải thừa nhận điều này ngay lập tức gây ra cảm giác phòng vệ và khó chịu trong bạn. Những cảm giác này thường vô thức và dẫn đến sự nhượng bộ vô lý.
Một người bạn của tôi bán căn nhà của mình ở Boston vài năm trước khi nền kinh tế đang đi xuống. Cô nhận được lời đề nghị mức giá thấp hơn nhiều so với mong đợi – đồng nghĩa với việc cô sẽ lỗ nặng – và trong cơn bực dọc, cô đã thả quả bom “Công bằng” lên người mua tiềm năng.
“Chúng tôi chỉ muốn những thứ công bằng,”
cô nói.
Bối rối trước những lời ngầm buộc tội, anh ta ngay lập tức tăng giá mua đề nghị.
Nếu bạn ở phía bị buộc tội, bạn cần nhận thấy phía bên kia không cố móc túi tiền của bạn; giống như người bạn của tôi, họ chỉ hoang mang trước tình huống hiện tại. Cách đáp lời tốt nhất, hoặc bạn hít một hơi thở sâu, hoặc cố chống lại khao khát nhượng bộ. Sau đó nói rằng: “Ừ, tôi xin lỗi. Hãy dừng mọi thứ lại và quay trở về lúc tôi đã bắt đầu đối xử không công bằng với anh, chúng ta sẽ điều chỉnh chúng.”
Cách sử dụng quả bom “Công bằng” thứ hai có phần bất chính hơn. Đối với cách sử dụng này, đối phương đơn giản sẽ buộc tội bạn đã quá ngu ngơ hoặc không thành thật bằng câu nói: “Chúng tôi đã đưa ra một lời đề nghị công bằng.” Đó là một cú thúc thậm tệ làm bạn phân tâm và thao túng bạn, buộc bạn phải nhượng bộ.
Mỗi khi có ai đó áp dụng cách này với tôi, tôi đều nhớ lại cuộc đình công NFL gần đây.
Cuộc đàm phán đang đến gần hạn chót và Hiệp hội cầu thủ NFL (NFLPA) nói rằng trước khi đồng ý thỏa thuận cuối cùng, họ muốn các ông chủ rà soát lại các điều khoản. Các ông chủ đã trả lời như thế nào?
“Chúng tôi đã đưa cho các cầu thủ lời đề nghị công bằng.”
Hãy chú ý đến một tài năng đáng sợ ở đây: Thay vì rà soát lại các điều khoản hoặc từ chối thực hiện, các ông chủ đã chuyển sự tập trung sang sự thiếu hiểu biết về tính công bằng của NFLPA.
Nếu bạn thấy bản thân mình trong tình huống này, phản ứng tốt nhất chỉ là lặp lại từ “Công bằng” vừa đập vào mặt bạn. “Công bằng?” Bạn trả lời, ngừng lại để sức mạnh của chính từ đó thực hiện công việc của nó, như những gì nó đã cố tình làm với bạn. Tiếp nối với việc gán mác: “Có vẻ các anh cũng đã sẵn sàng đưa ra bằng chứng hỗ trợ điều ấy?” bao gồm cả việc mở lại các điều khoản, hay cung cấp thông tin; nếu không, họ sẽ mâu thuẫn với tuyên bố của chính họ về sự công bằng hoặc cho bạn nhiều dữ liệu hơn những gì bạn có để sử dụng. Ngay lập tức, bạn đã ngăn chặn được sự tấn công.
Cách sử dụng cuối cùng của từ “Công bằng” là cách yêu thích nhất của tôi, bởi nó mang tính tích cực và xây dựng. Nó chuẩn bị cho một cuộc đàm phán trung thực và cảm thông.
Sau đây là cách tôi sử dụng nó: Trước đây trong một cuộc đàm phán, tôi nói: “Tôi muốn anh cảm thấy mình được đối xử công bằng trong suốt tiến trình. Vì vậy, hãy dừng tôi lại bất kỳ lúc nào anh thấy không công bằng và chúng ta sẽ cùng giải quyết nó.”
Đơn giản và rõ ràng, nó cho thấy tôi là một người thương lượng thành thật. Với câu nói đó, tôi cho mọi người biết họ có thể sử dụng từ ấy với tôi một cách trung thực. Là một đàm phán viên, bạn cần hướng đến danh tiếng công bằng. Danh tiếng sẽ đi trước bạn. Hãy để nó đi trước nhằm dọn đường cho thành công của bạn.
Cách khám phá các tác nhân cảm xúc bên dưới những giá trị đối phương đề cao
Vài năm trước, tôi tình cờ đọc được cuốn How to Become a Rainmaker11 (Để trở thành người bán hàng xuất sắc), và thỉnh thoảng tôi muốn chiêm nghiệm lại để làm mới cảm nhận của mình về những tác nhân cảm xúc tác động đến quyết định. Cuốn sách đã giải thích một cách tuyệt vời công việc của người bán hàng: đó không phải là việc tranh cãi dựa trên lý lẽ mà là công việc đóng khung cảm xúc.
Nếu khiến đối phương nói ra vấn đề, nỗi khổ và những mục tiêu chưa đạt được của họ, nếu khám phá được những gì họ đang thực sự muốn mua, bạn có thể bán cho họ một viễn cảnh rằng đề xuất của bạn là một giải pháp hoàn hảo cho vấn đề của họ.
Hãy nhìn nó ở cấp độ đơn giản nhất. Một người trông trẻ giỏi sẽ thực sự bán gì? Đó không hẳn là sự trông nom trẻ, mà là một buổi tối thư giãn. Còn người bán lò sưởi? Một căn phòng ấm áp cho những giây phút bên gia đình. Một thợ khóa? Cảm giác của sự an toàn.
Hiểu được tác nhân về cảm xúc, bạn có thể đóng khung lợi ích của bất kỳ thỏa thuận nào trong một ngôn ngữ phù hợp.
BẺ CONG THỰC TẾ CỦA HỌ
Với cùng một người, thay đổi một hoặc hai yếu tố, và 100 đô-la có thể dẫn đến một chiến thắng huy hoàng hay mang lại một tổn thương sâu sắc. Nhận ra được hiện tượng này sẽ giúp bạn bẻ cong thực tế từ gây tổn thương sang chiến thắng.
Ví dụ, tôi có một cốc cà phê sứ, màu đỏ-trắng với hình lá cờ Thụy Sĩ. Không sứt mẻ, nhưng đã qua sử dụng. Bạn sẽ trả bao nhiêu để có nó, thật lòng từ thẳm sâu trái tim bạn?
Có thể bạn sẽ nói đâu đó khoảng 3,[5] đô-la. Bây giờ xem như chiếc cốc là của bạn. Bạn sẽ bán cho tôi. Hãy nói cho tôi biết nó đáng giá bao nhiêu?
Có thể bạn sẽ ra giá từ 5 đến 7 đô-la.
Trong cả hai trường hợp, với cùng một chiếc cốc, tất cả những gì tôi làm là dịch chuyển mối quan hệ của nó với bạn, và tôi đã thay đổi giá trị của nó hoàn toàn.
Hoặc giả sử tôi đề nghị bạn số tiền 20 đô-la để chạy một việc vặt mất ba phút và mua cho tôi một tách cà phê. Bạn nghĩ nếu tính 20 đô-la cho ba phút nghĩa là 400 đô-la cho một giờ đồng hồ. Bạn sẽ thấy sướng rơn.
Nhưng sau đó bạn phát hiện ra tôi nhờ bạn chạy việc vặt để kiếm 1 triệu đô-la. Bạn sẽ chuyển từ trạng thái ngây ngất vì kiếm được 400 đô-la một giờ sang giận dữ vì bị bóc lột.
Giá trị của 20 đô-la, cũng giống như giá trị của chiếc cốc sứ, là không đổi. Nhưng góc nhìn của bạn về nó thay đổi. Chỉ bằng cách định vị lại số tiền 20 đô-la, tôi đã có thể khiến bạn vui sướng hoặc tức giận.
Tôi dẫn ra những điều này không phải để chứng mình sự cảm tính và vô lý của các quyết định. Chúng ta đều biết điều ấy. Ý tôi là dù phần lớn quyết định của chúng ta đều vô lý, nhưng không có nghĩa chúng không có những mẫu hình, nguyên tắc và quy tắc thống nhất phía sau hành động của chúng ta. Và một khi đã biết những mẫu hình tâm lý này, bạn sẽ nhìn ra cách để tác động đến chúng.
Cho đến hiện nay, lý thuyết hay nhất mô tả những nguyên tắc trong các quyết định cảm tính của chúng ta là Prospect Theory (tạm dịch: Lý thuyết Viễn cảnh). Được xây dựng vào năm 1979 bởi nhà tâm lý học Daniel Kahneman và Amos Tversky, Lý thuyết Viễn cảnh mô tả cách con người lựa chọn giữa những phương án có chứa rủi ro, như trong một cuộc đàm phán chẳng hạn. Lý thuyết này cho rằng con người thường bị hút vào những điều chắc chắn hơn là các khả năng, ngay cả khi khả năng là một lựa chọn tốt hơn. Đó gọi là Certainty Effect (tạm dịch: Hiệu ứng chắc chắn). Và con người sẽ chọn chấp nhận rủi ro cao hơn để tránh thiệt hại thay vì đạt thêm lợi ích. Đó gọi là Loss Aversion (tạm dịch: Ngăn chặn thiệt hại).
Đó là lý do vì sao theo thống kê, những người không có nhu cầu bảo hiểm lại mua bảo hiểm. Hay một người đứng trước lựa chọn giữa 95% cơ hội được nhận 10.000 đô-la hoặc 100% cơ hội được nhận 9.499 đô-la, sẽ thường tránh rủi ro và chọn phương án an toàn chắc chắn 100%; trong khi cũng người ấy khi được chọn giữa 95% xác suất mất đi 10.000 đô-la hoặc 100% xác suất mất 9.499 đô-la sẽ lựa chọn phương án ngược lại, chấp nhận rủi ro 95% xác suất để tránh thiệt hại. Xác suất thiệt hại có nhiều rủi ro hơn khả năng đạt thêm lợi ích.
Dưới đây, tôi sẽ giải thích một số chiến thuật của Lý thuyết Viễn cảnh để bạn có thể tận dụng. Nhưng trước hết, tôi sẽ kể một bài học cốt lõi về ngăn chặn thiệt hại: Trong một cuộc đàm phán căng thẳng, cho đối thủ thấy bạn có thể thực hiện được những gì họ muốn là chưa đủ.
Để thực sự có lợi thế, bạn cần thuyết phục rằng họ chắc chắn sẽ mất đi một điều gì đó nếu thỏa thuận thất bại.
1. Neo cảm xúc của đối phương
Để bẻ cong thực tế của đối phương, bạn phải bắt đầu với những nguyên tắc cơ bản về cảm thông. Vì vậy, hãy khởi đầu với một sự cáo buộc về tất cả nỗi sợ của họ mà bạn đã biết qua dữ liệu rà soát được. Bằng việc neo cảm xúc của họ để sẵn sàng cho thiệt hại, bạn kích thích được trạng thái ngăn chặn thiệt hại của đối phương để họ có thể chớp ngay cơ hội tránh được chúng.
Trong dự án tư vấn đầu tiên của mình sau khi rời FBI, tôi đã vinh dự được đào tạo cho đội ngũ đàm phán con tin quốc gia của hãng United Arab Emirates. Rủi thay, danh tiếng của nhiệm vụ này sẽ được định đoạt bởi cuộc mặc cả giá thấp hơn mức hợp lý trong một đề nghị của tôi. Tài chính đi xuống khiến tôi phải gặp lại các nhà thầu đã ký kết và nói với họ rằng tôi chỉ có thể trả họ 500 đô-la một ngày thay cho mức thông thường 2.000 đô-la.
Tôi biết chính xác những gì họ sẽ làm nếu tôi nói trực tiếp với họ: cười phá vào mặt tôi. Vì vậy, tôi triệu tập một cuộc họp qua điện thoại và đánh thẳng vào họ với một cuộc kiểm kê cáo buộc.
“Tôi sẽ đưa các anh vào một vị trí rất tồi tệ,” tôi nói, sau đó ngừng lại một chút đến khi họ yêu cầu tôi tiếp tục. “Khi cúp điện thoại, các anh sẽ nghĩ tôi là một gã làm ăn tồi tệ. Các anh sẽ nghĩ tôi không biết lập ngân sách hay lên kế hoạch. Các anh sẽ nghĩ Chris Voss là một gã chỉ biết nói. Gã đã hủy hoại hoàn toàn dự án lớn nhất của mình sau khi rời FBI. Gã không biết cách vận hành. Và thậm chí gã đã lừa dối mình.”
Và sau đó, khi đã neo các cảm xúc của họ trong một phạm vi kỳ vọng thấp nhất, tôi bắt đầu tấn công vào ngăn chặn thiệt hại.
“Dù vậy, tôi vẫn muốn đưa ra cơ hội này với các anh trước khi đem đến cho một bên khác,” tôi nói.
Đột nhiên, quyết định của họ không còn là về việc cắt giảm từ 2.000 xuống 500 đô-la mà là về việc làm sao không để mất 500 đô-la cho những bên khác.
Tất cả bọn họ đều chấp nhận thỏa thuận. Không mặc cả, không than vãn. Nhưng nếu tôi không neo lại những cảm xúc của họ, quan điểm của họ về con số 500 đô-la hẳn đã hoàn toàn khác. Nếu tôi chỉ gọi và nói: “Tôi có thể trả các anh 500 đô-la mỗi ngày. Các anh thấy sao?”, họ chắc chắn sẽ xem đó là một sự xúc phạm và dập máy.
2. Hãy để gã kia bắt đầu trước... Gần như mọi lúc
Bây giờ, bạn đã thấy khi bẻ cong thực tế của đối phương, những lợi ích trong việc neo cảm xúc của họ rõ ràng là rất lớn. Nhưng bạn không nhất thiết phải là người bắt đầu trước khi thương lượng về giá.
Khi đạo diễn lừng danh Billy Wilder thuê tác giả truyện trinh thám nổi tiếng Raymond Chandler viết cuốn Double Indemnity (tạm dịch: Bồi thường gấp đôi) vào năm 1944, Chandler còn lạ lẫm với thế giới Hollywood. Nhưng ông đã chuẩn bị sẵn sàng để đàm phán nên trong cuộc gặp gỡ với Wilder và nhà sản xuất phim, Chandler đã đưa ra lời đề nghị mức thù lao trước: Ông thật thà yêu cầu 150 đô-la mỗi tuần và báo trước với Wilder rằng ông cần ba tuần để hoàn thành dự án.
Wilder và nhà sản xuất liền cười không ngớt, bởi họ dự định trả Chandler 750 đô-la mỗi tuần và họ biết kịch bản phim phải mất hàng tháng trời để viết. May mắn cho Chandler, Wilder và nhà sản xuất quý trọng mối quan hệ với ông hơn là vài trăm đô- la, họ thấy thương cảm cho ông và đã gọi một người quản lý để đại diện cho ông trong cuộc đàm phán.
Tương tự, anh chàng học viên Jerry của tôi cũng đã hủy hoại cuộc đàm phán mức lương của mình vì đã bắt đầu trước (chuyện xảy ra trước khi anh là học viên của tôi).
Trong buổi phỏng vấn tại một công ty tài chính ở New York, anh đã yêu cầu số tiền 110.000 đô-la – một con số lớn bởi nó bằng với 30% mức tăng thêm. Chỉ đến sau này anh mới nhận ra rằng công ty đã đề nghị những người khác cùng chương trình của anh con số 125.000 đô-la.
Đó là lý do vì sao tôi khuyên bạn nên để phía bên kia neo lại trong những đàm phán về tiền.
Vấn đề thực sự là không bên nào có thông tin hoàn hảo trước khi bước vào đàm phán. Nghĩa là, bạn sẽ không có đủ hiểu biết để tự tin bắt đầu trước. Điều này đặc biệt đúng khi bạn không biết giá trị thị trường của những điều bạn đang mua hoặc bán, ví dụ như với Jerry hoặc Chandler.
Bằng cách để họ neo bạn trước, bạn còn có thể gặp may mắn: Tôi đã trải qua nhiều cuộc đàm phán trong đó lời đề nghị đầu tiên của đối phương còn cao hơn cả con số cuối cùng trong đầu tôi. Nếu tôi bắt đầu trước, họ hẳn đã đồng ý và tôi phải rời khỏi với hoặc là Winner’s Curse (tạm dịch: Lời nguyền lên kẻ thắng), hoặc là Buyer’s Remorse (tạm dịch: Sự hối hận của người mua), những cảm giác vô cùng khó chịu khi biết mình đã trả giá hố hoặc bán giá thấp.
Dù vậy, bạn vẫn phải cẩn trọng khi để đối phương bắt đầu. Bạn phải chuẩn bị tâm lý sẵn sàng để vững vàng trước lời đề nghị đầu tiên. Nếu gã kia là một tay chuyên nghiệp, một con cá mập sắc bén, anh ta có thể chọn neo bạn ở một thái cực có thể bẻ cong thực tế của bạn. Tiếp theo, khi họ quay lại với một đề nghị gần như ngớ ngẩn, nó lại dường như hợp lý, cũng giống như chiếc iPhone đắt đỏ 400 đô- la có vẻ hợp lý sau khi nó được hạ xuống từ con số 600 đô-la điên loạn.
Xu hướng bị neo bởi những con số thái quá là một kiểu tâm lý được biết đến như hiệu ứng “Mỏ neo và Điều chỉnh”. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng chúng ta có xu hướng tự điều chỉnh theo các đối chiếu đầu tiên của mình. Ví dụ, hầu hết mọi người nhìn qua bài toán 8 x 7 x 6 x 5 x 4 x 3 x 2 x 1 và đoán rằng kết quả sẽ cao hơn chuỗi số này theo trình tự ngược lại. Bởi chúng ta thường tập trung vào những con số đầu tiên và ngoại suy.
Điều này cũng không có nghĩa “Đừng bao giờ bắt đầu”. Những quy tắc như thế này rất dễ nhớ, nhưng cũng như các cách tiếp cận dù đơn giản nhất, chúng không phải lúc nào cũng hữu ích. Nếu đang đối mặt với những đối thủ non trẻ, bạn có thể khó cưỡng lại việc trở thành chú cá mập và quăng ra chiếc mỏ neo cực điểm. Hoặc nếu thực sự hiểu rõ về thị trường và đang đối đầu với một đối thủ chuyên nghiệp, bạn biết trước là ngang tài ngang sức, bạn có thể đưa ra một con số để cuộc đàm phán tiến triển nhanh hơn.
Đây là một số lời khuyên của tôi dù bạn có muốn trở thành chú cá mập nuốt chửng đối thủ tân binh của mình hay không. Chỉ cần nhớ, danh tiếng của bạn đi trước bạn. Tôi đã đụng phải những CEO nổi tiếng với việc luôn đánh bại đối phương một cách thảm hại, và không lâu sau, không ai muốn tiếp xúc với họ.
3. Xác định phạm vi
Bắt đầu trước thường hiếm khi mang lại hiệu quả, nhưng có một cách có vẻ sẽ giúp đưa ra lời đề nghị và bẻ cong thực tế một cách vô tình. Đó là cách ám chỉ đến một phạm vi.
Khi đối mặt với việc phải đưa ra những điều khoản hoặc giá cả, bạn phản công bằng cách gợi ra những thỏa thuận tương tự giúp bạn xác lập được “con số trong khoảng” chứa con số khả dĩ nhất bạn mong muốn. Thay vì nói “Tôi đáng giá 110.000 đô-la”, Jerry có thể nói: “Ở những công ty lớn như X Corp., những vị trí này nhận được khoảng 130.000 đến 170.000 đô-la.”
Cách này giúp bạn đưa ra quan điểm trực tiếp mà không đẩy đối phương vào thế phòng vệ. Và nó cũng khiến họ suy nghĩ ở mức cao hơn. Các nghiên cứu cho thấy những người nghe đến mỏ neo cực điểm sẽ vô thức điều chỉnh kỳ vọng của mình hướng tới những con số ấy. Nhiều người thậm chí đi thẳng đến con số giới hạn. Nếu Jerry đưa ra phạm vi này, công ty có thể đã đề nghị con số 130.000 bởi nó rõ ràng thấp hơn nhiều khi đứng cùng 170.000 đô-la.
Trong một nghiên cứu gần đây12, các nhà tâm lý học của Trường Kinh doanh Columbia đã phát hiện rằng những ứng viên nào đưa ra phạm vi về mức lương thưởng sẽ nhận được mức lương đề nghị cao hơn hẳn so với những ứng viên đưa ra một con số cụ thể, đặc biệt nếu phạm vi họ đưa ra là “Phạm vi đệm”, trong đó, con số hạn dưới của phạm vi chính là con số họ thực sự muốn.
Hãy hiểu rằng, nếu bạn đề nghị một phạm vi (và đó là một ý hay để thực hiện), hãy chờ đợi người ta lựa chọn hạn mức dưới của phạm vi.
4. Xoay quanh các điều kiện phi tài chính
Người ta sẽ kết thúc với câu hỏi “Bao nhiêu?” Nhưng đừng chỉ đàm phán duy nhất trên những con số. Nó thường dẫn đến sự thương lượng giá, một chuỗi những vị thế được các đánh giá cảm tính về sự công bằng và tự hào xác định. Đàm phán vận hành phức tạp và tinh tế hơn thế.
Một trong những cách đơn giản nhất để bẻ cong thực tế của đối phương sang quan điểm của bạn là xoay chuyển xung quanh các điều kiện phi tài chính. Sau khi neo họ lên cao, bạn có thể đưa ra đề nghị trông có vẻ hợp lý bằng cách đề xuất những thứ không quan trọng với bạn nhưng lại quan trọng với họ. Hoặc nếu lời đề nghị của họ đang thấp, bạn có thể đề nghị những thứ quan trọng với bạn hơn với họ. V ì điều này không phải lúc nào cũng dễ thực hiện, những gì chúng ta thường làm là quăng ra hết các lựa chọn để bắt đầu tiến trình động não.
Cách đây không lâu, tôi nhận công việc đào tạo cho Hiệp Hội Memphis Bar. Thông thường với những khóa đào tạo này, chi phí của tôi là 25.000 đô-la mỗi ngày. Họ đề nghị mức chi phí thấp hơn nhiều khiến tôi do dự. Sau đó, họ đề xuất đăng một câu chuyện trang bìa về tôi trên tạp chí của hiệp hội. Với tôi, lên trang bìa một tạp chí dành cho các luật sư hàng đầu trong nước là một cơ hội quảng cáo vô giá. (Cộng thêm một điều rằng mẹ tôi sẽ rất tự hào!)
Dù gì thì họ cũng phải có gì đó đăng lên bìa tạp chí nên họ không tốn đồng nào, còn tôi sẽ giảm cho họ số lớn chi phí của mình. Tôi thường xuyên dùng sự việc này làm ví dụ trong những cuộc đàm phán hiện giờ của mình khi phải đưa ra mức phí. Tôi muốn khơi gợi đối phương động não để nhìn thấy những viên đá quý giá trị phi tài chính mà họ đang có, những thứ đối với họ thì rất rẻ nhưng lại rất giá trị với tôi.
5. Khi nói về những con số, hãy dùng số lẻ
Mỗi con số đều có một tác động tâm lý đáng kể vượt ngoài giá trị thực sự của chúng. Và tôi đang không chỉ nói đến việc bạn yêu con số 17 như thế nào bởi bạn nghĩ đó là con số may mắn. Những gì tôi muốn nói là: trong đàm phán, một vài con số dường như khó thay đổi hơn những con số khác.
Điều quan trọng nhất cần nhớ là những con số kết thúc bằng chữ số 0 thường mang đến cảm giác giữ chỗ tạm bợ, phỏng đoán rằng bạn sẽ dễ dàng thương lượng xuống thấp. Nhưng nếu những gì bạn đưa ra không chẵn tròn – chẳng hạn như 37.263 đô-la – cảm giác như đây là một kết quả bạn đã tính toán kỹ lưỡng. Những con số kiểu này cho đối phương cảm giác nghiêm túc và cố định, vì vậy, hãy dùng chúng để củng cố lời đề nghị của bạn.
6. Gây bất ngờ bằng một món quà
Bạn có thể dẫn dắt đối phương đi vào trạng thái hào phóng bằng cách đưa ra một chiếc neo cực điểm. Tiếp theo, sau lời từ chối đầu tiên của họ, hãy bất ngờ đề nghị họ một món quà hoàn toàn không liên quan.
Những cử chỉ hòa giải bất ngờ này đem đến tác dụng to lớn bởi chúng giới thiệu một mối quan hệ mới có qua có lại; đối phương sẽ cảm thấy họ cần đáp lại sự hào phóng của bạn. Đột ngột, họ nâng lời đề nghị cao lên, hoặc tìm cách đáp trả sự hào phóng của bạn trong tương lai. Con người thường thấy có bổn phận đáp trả món nợ của sự tử tế.
Hãy nhìn điều này qua các điều khoản chính trị quốc tế. Vào năm 1977, Tổng thống Ai Cập Anwar Sadat đột ngột đẩy nhanh cuộc đàm phán hiệp ước hòa bình Ai Cập – Israel bằng một bài diễn văn bất ngờ đọc trước Quốc hội Israel, một cử chỉ hào phóng không liên quan đến bất kỳ sự nhượng bộ thực sự nào nhưng đã đạt một bước tiến lớn đến hòa bình.
* * *
Trở lại Haiti, chỉ vài giờ sau khi những tên bắt cóc bắt đi bà dì, tôi nói chuyện điện thoại với người cháu.
Gia đình họ không thể chuẩn bị được số tiền 150.000 đô-la, nhưng họ có thể trả trong khoảng 50.000 đến 85.000 đô-la. Nhưng khi biết món tiền chuộc chỉ để tiệc tùng, tôi hướng đến con số thấp hơn rất nhiều: 5.000 đô-la. Chúng tôi sẽ không thỏa hiệp. Đó là vấn đề liên quan đến sự tự tôn chuyên môn.
Tôi khuyên người cháu bắt đầu bằng việc neo cuộc nói chuyện vào ý tưởng anh không có tiền, nhưng không nói “Không” để tránh động vào sự tự trọng của chúng.
“Làm sao tôi có thể làm được điều ấy?” Anh ta hỏi trong cuộc gọi tiếp theo.
Tên bắt cóc tiếp tục những lời hăm dọa chung chung về bà dì và một lần nữa đòi hỏi tiền mặt.
Đó là lúc tôi nói người cháu đặt một câu hỏi nhẹ nhàng cho tay bắt cóc về sự công bằng.
“Xin lỗi,” người cháu đáp, “nhưng làm sao chúng tôi có thể đưa tiền cho anh nếu anh định làm bà ấy bị thương?”
Điều này gợi đến cái chết của bà dì, thứ mà những tay bắt cóc muốn tránh nhất. Chúng cần giữ bà khỏe mạnh nếu muốn lấy tiền. Rốt cuộc thì chúng cũng chỉ là những tay buôn bán.
Đến đây, hãy chú ý rằng người cháu chưa hề đưa ra một con số nào. Cuộc chơi bào mòn này cuối cùng đã khiến bọn bắt cóc phải đưa ra con số trước. Chưa cần ngã giá, chúng đã tự giảm xuống 50.000 đô-la.
Giờ đây khi thực tế của những tay bắt cóc đã được bẻ xuống con số nhỏ hơn, tôi và các cộng sự hướng dẫn người cháu tiếp tục giữ vững lập trường.
“Làm sao tôi có thể có số tiền ấy?” Chúng tôi bảo anh ta hỏi hắn.
Một lần nữa, tên bắt cóc giảm yêu cầu xuống 25.000 đô-la.
Giờ thì khi chúng tôi đã kiểm soát được hắn, chúng tôi hướng dẫn người cháu đưa ra lời đề nghị đầu tiên, một mỏ neo ở cực thấp với con số 3.000 đô-la.
Đầu dây điện thoại bên kia im bặt và người cháu bắt đầu toát mồ hôi, nhưng chúng tôi nói anh giữ bình tĩnh. Điều này luôn xảy ra tại thời điểm thực tế tài chính của tên bắt cóc hoàn toàn bị thay đổi.
Khi mở lời trở lại, tên bắt cóc có vẻ rất bàng hoàng. Nhưng hắn vẫn tiếp tục. Yêu cầu tiếp theo đã thấp đi, còn 10.000 đô-la. Đáp lại, chúng tôi bảo người cháu “phản ứng tự nhiên” rằng anh sẽ đưa chúng một đầu đĩa CD di động mới, một cử chỉ hào phóng để chúng thấy cần đáp trả.
Giá mới của hắn? 7.500 đô-la.
Sau đó, chúng tôi để người cháu trả lời với một con số lạ thường có vẻ như là kết quả của sự tính toán giá trị tính mạng bà dì: 4.751 đô-la.
Tên bắt cóc đồng ý.
Sáu tiếng sau, gia đình anh trả số tiền ấy (cùng đầu đĩa CD), và bà dì trở về nhà an toàn.
CÁCH ĐÀM PHÁN MỨC LƯƠNG TỐT HƠN
Một trong những yếu tố quan trọng để xếp hạng các trường đại học kinh doanh là mức lương của các sinh viên mới tốt nghiệp. Vì vậy, tôi nói với các lớp MBA mình giảng dạy rằng mục tiêu đầu tiên của tôi là làm tăng thứ hạng của từng trường bằng việc dạy các sinh viên cách đàm phán mức lương tốt hơn.
Tôi chia tiến trình thành ba phần, trộn lẫn các động tác của chương này theo cách không chỉ đem đến nhiều tiền hơn cho bạn mà còn thuyết phục được cấp trên đấu tranh để giành lấy nó cho bạn.
Nhẹ nhàng kiên quyết về các điều khoản phi tài chính
Nhẹ nhàng kiên quyết là một kiểu neo cảm xúc tạo được sự cảm thông từ cấp trên và tạo ra môi trường tâm lý phù hợp cho những cuộc thảo luận mang tính xây dựng. Và khi bạn càng nói nhiều về các điều khoản phi tài chính, cơ hội lựa chọn của bạn càng cao. Nếu họ không thể đáp ứng được các đề nghị ngoài lương của bạn, họ thậm chí sẽ phản hồi với số tiền nhiều hơn, như trong trường hợp cô sinh viên người Mỹ sinh ra ở Pháp trước đây của tôi. Cô liên tục yêu cầu – với một nụ cười tươi – thêm một tuần nghỉ phép ngoài quy định thông thường của công ty. Cô là “người Pháp”, cô nói, và đó là những gì người Pháp thường làm. Công ty thuê cô hoàn toàn bị trói buộc trong vấn đề nghỉ phép, nhưng bởi cô quá vui tươi và cô đã đưa ra một yếu tố phi tài chính vào khái niệm giá trị bản thân, họ đã đáp lại bằng cách tăng mức lương đề nghị cho cô.
Điều khoản lương không gồm các tiêu chí thành công sẽ là những Vòng quay Nga*
Một khi đã đàm phán được mức lương, hãy đảm bảo bạn cũng đã định nghĩa sự thành công cho vị trí của bạn – cùng cách đo lường cho lần tăng lương kế tiếp. Điều này có ý nghĩa với bạn và miễn phí cho sếp bạn, cũng giống như câu chuyện cho tôi lên trang bìa tạp chí của Hiệp hội Bar. Nó giúp bạn có kế hoạch tăng lương và bằng việc định nghĩa thành công trong mối quan hệ với sự giám sát của sếp bạn, nó dẫn tới các bước tiếp theo...
Khơi gợi hứng thú của họ vào thành công của bạn và tìm một người hướng dẫn không chính thức
Hãy nhớ lại ý tưởng tìm cách biết đối phương đang thực sự muốn mua gì? Khi bạn bán bản thân mình cho người quản lý, đừng coi đó chỉ là một thể xác cho một công việc; bán bản thân và thành công của bạn như một cách để họ kiểm chứng sự thông minh của chính họ và lan truyền khắp công ty. Hãy đảm bảo họ biết bạn đang tranh cãi quyết liệt cho tầm quan trọng của họ. Một khi bạn đã bẻ cong được thực tế của họ rằng bạn là đại sứ của họ, họ sẽ góp phần vào thành công của bạn.
* Vòng quay Nga – Russian roulette: Một trò chơi của Nga, trong đó người tham gia sẽ sử dụng một khẩu súng lục có ổ đạn xoay với một viên đạn duy nhất bên trong, quay tròn hình trụ rồi lần lượt tự bắn vào đầu mình – BT.
Hãy hỏi: “Cần điều gì ở đây để thành công?” Lưu ý rằng câu hỏi này cũng tương tự với những câu hỏi được rất nhiều trung tâm tư vấn nghề nghiệp MBA khuyên dùng, nhưng lại không chính xác như vậy. Và chính xác những từ ngữ của câu hỏi này mới quan trọng.
Học viên nào trong khóa MBA của tôi khi đặt câu hỏi này trong các cuộc phỏng vấn việc làm đều thực sự khiến người phỏng vấn đổ người về phía trước và nói: “Chưa ai từng hỏi chúng tôi câu hỏi này.” Sau đó, người phỏng vấn đưa ra câu trả lời rất tuyệt vời và chi tiết.
Vấn đề chính ở đây là nếu có ai đó hướng dẫn bạn, họ sẽ quan sát để xem bạn có làm theo hướng dẫn của họ không. Họ có trách nhiệm cá nhân để nhìn thấy bạn thành công. Bạn chỉ cần tìm được một người hướng dẫn không chính thức đầu tiên.
* * *
Để minh họa cho điều này một cách gần như hoàn hảo, tôi không thể nghĩ ra được ví dụ nào tốt hơn cựu học viên MBA của tôi: Angel Prado.
Khi đang hoàn thành khóa MBA của mình, anh đến gặp sếp và bắt đầu trình bày những kết quả cơ sở của chương trình sau MBA của anh (do công ty tài trợ). Trong suốt học kỳ cuối, anh đã đưa ra một mỏ neo chung chung – một kiểu phạm vi – bằng việc đề xuất với sếp mình rằng khi anh tốt nghiệp và công ty đã hoàn tất đầu tư vào khóa học MBA cho anh (khoảng 31.000 đô-la mỗi năm), số tiền mà công ty đã tài trợ ấy nên chuyển thành lương của anh.
Vị sếp không đưa ra cam kết nào, nhưng Angel nhẹ nhàng kiên quyết về điều ấy, khiến ý tưởng này như một mỏ neo trong tâm trí của vị sếp.
Sau khi tốt nghiệp, Angel và sếp mình ngồi lại bàn bạc chính thức. Với thái độ quyết đoán và điềm tĩnh, Angel đề cập đến một vấn đề phi tài chính để chuyển tập trung ra khỏi “Bao nhiêu?”: anh yêu cầu một chức vụ mới.
Việc vị sếp của Angel sẵn sàng chấp thuận vai trò mới của anh là điều đơn giản khi Angel có một bằng cấp mới.
Tại thời điểm ấy, Angel cùng cấp trên xác định vai trò và nhiệm vụ của anh trong vị trí mới, từ đó, xác định các cách đo lường thành công. Tiếp theo, Angel hít một hơi thở sâu và dừng lại, để vị sếp đưa ra con số trước. Cuối cùng, ông lên tiếng. Lạ kỳ thay, con số cho thấy nỗ lực neo những ý tưởng trước đây của Angel đã hiệu quả: ông đề nghị tăng 31.000 đô-la trên mức lương cơ bản của Angel, mức tăng gần 50%.
Nhưng Angel không phải là một đàm phán viên tay mơ sau khi đã tham gia khóa học của tôi. Nên thay vì đáp trả và mắc kẹt vào câu hỏi “Bao nhiêu?”, anh đã liên tục nói, gán mác những cảm xúc và sự cảm thông của vị sếp về tình huống của anh (vào thời điểm ấy, công ty đang gặp khó khăn trong đàm phán với các nhà đầu tư).
Và sau đó, Angel nhã nhặn yêu cầu một chút thời gian để bước ra ngoài và in bản mô tả công việc đã được thống nhất. Việc tạm ngừng này tạo ra áp lực khiến vị sếp phải có những hành động gấp rút trước hạn được Angel tận dụng khi anh trở lại với bản in. Bên dưới, anh thêm vào mức lương mong đợi của mình: “134.500 – 143.000 đô-la”.
Với động tác nhỏ này, Angel đã cô đọng hết những bài học của chương này. Số lẻ cho cảm giác được tính toán kỹ lưỡng. Con số cũng rất cao, buộc vị sếp đi thẳng đến giới hạn khi phải đối mặt với một mỏ neo cực điểm. Và đưa ra một phạm vi, khiến Angel trông có vẻ không quá ngạo mạn và hạn dưới bỗng trở nên hợp lý khi đem ra so sánh.
Từ ngôn ngữ cơ thể của vị sếp – ông nhướn mày – đã cho thấy rõ sự ngạc nhiên về lời đề nghị mức lương. Nhưng nó đem lại tác dụng mong đợi: Sau vài ý kiến về lời mô tả công việc, ông phản công với con số 120.000 đô-la.
Angel không trả lời “Không” hay “Vâng” mà tiếp tục nói và tạo ra sự cảm thông. Sau đó, ở giữa câu, dường như từ trên trời rơi xuống, vị sếp đề nghị 127.000 đô-la. Lúc này thì rõ ràng là vị sếp đang tự đàm phán với chính bản thân ông ta, Angel vẫn để ông tiếp tục. Cuối cùng, vị sếp đồng ý với con số 134.500 đô-la và sẽ bắt đầu trả mức lương đó trong ba tháng tới khi có sự chấp thuận của ban giám đốc.
Như tô điểm thêm vào sự thành công này, Angel đã làm việc trên sự tích cực của từ “Công bằng” (anh nói: “Nó công bằng”), và sau đó, bán mức tăng này cho vị sếp như một sự kết hợp trong đó vị sếp là người hướng dẫn. “Tôi yêu cầu ông, không phải ban giám đốc, cho việc thăng chức, và tất cả những gì tôi cần là sự đồng ý của ông,” anh nói.
Và vị sếp đã trả lời cho người đại sứ mới của ông như thế nào?
“Tôi sẽ đấu tranh để anh được mức lương này.” Vậy thì, hãy làm theo Angel và sinh lời.
BÀI HỌC CHỦ ĐẠO
So với các công cụ chúng ta đã bàn ở những chương trước, các kỹ thuật này có vẻ đảm bảo và dễ sử dụng hơn. Nhưng nhiều người lại tránh xa vì cảm thấy chúng mang tính thao túng. Điều gì đó bẻ cong được thực tế của đối phương hẳn là lừa đảo, phải không?
Thực ra, những công cụ này được tất cả các đàm phán viên xuất sắc nhất sử dụng bởi đơn giản họ nhận thấy được tâm lý con người như bản chất của chính chúng ta. Chúng ta là những con thú cảm tính và vô lý theo những cách cảm tính và vô lý có thể dự đoán, theo các mẫu hình rõ ràng. Việc sử dụng những hiểu biết này cũng chỉ dựa trên cơ sở mà thôi.
Khi áp dụng những công cụ này vào cuộc sống hằng ngày, hãy ghi nhớ những bài học quyền lực sau:
• Tất cả các cuộc đàm phán đều được định ra bởi một hệ thống những mong đợi và nhu cầu ẩn giấu bên dưới. Đừng để bản thân bị bề mặt bên ngoài đánh lừa. Một khi biết được những tên bắt cóc Haiti chỉ cần tiền để tiệc tùng, bạn có thể chuẩn bị tốt hơn rất nhiều.
• Chia đôi lợi ích giống như mang một chiếc giày màu đen và một chiếc màu nâu vậy, vì thế, đừng thỏa hiệp. Nhân nhượng ở chính giữa thường dẫn đến thỏa thuận tệ cho cả hai phía.
• Hạn chót càng đến gần thường thôi thúc người ta đẩy nhanh tiến trình đàm phán và làm những điều bốc đồng đi ngược lại lợi ích của họ.
• Từ “Công bằng” là thuật ngữ về cảm xúc thường được khai thác để đưa đối phương vào trạng thái phòng vệ và đạt được sự nhân nhượng. Khi đối phương thả quả bom “Công bằng”, đừng để bị đẩy vào sự nhượng bộ. Thay vào đó, yêu cầu họ giải thích xem bạn đã đối xử không công bằng với họ như thế nào.
• Bạn có thể bẻ cong thực tế của đối phương bằng cách neo điểm bắt đầu của họ. Trước khi đưa ra đề nghị, neo cảm xúc của họ bằng cách nói trước điều này sẽ tệ như thế nào. Khi bạn đề cập đến con số, neo một con số cực điểm để khiến lời đề nghị “thật” của bạn trông có vẻ hợp lý, hoặc sử dụng một phạm vi để làm giảm bớt sự công kích. Giá trị thực sự của bất kỳ điều gì phụ thuộc vào góc nhìn của bạn về những lợi thế như thế nào.
• Con người sẽ chấp nhận rủi ro nhiều hơn để tránh thiệt hại nhằm đạt được lợi ích. Đảm bảo rằng đối phương sẽ mất đi điều gì đó nếu không hành động.