Bridlegoose tiếp lời câu chuyện của mình: “Tôi còn nhớ một chuyện tương tự, rằng vào thời điểm tôi còn là sinh viên luật dưới quyền Brocadium Juris tại Poictiers, ở Semerve có một người tên là Peter Dandin, một nông dân rất mực chân chất, chăm chỉ làm lúa rẫy, ca trưởng cừ khôi trong nhà thờ, nổi tiếng là người đáng tin cậy và có uy tín, tuổi đời thừa sức vượt qua cả những vị cao niên đáng kính nhất trong số các ngài. Ông thường hay khoe rằng mình từng diện kiến đại công thần lỗi lạc và khả kính của Công đồng Lateran với chiếc mũ đỏ rộng vành; cũng như từng chiêm ngưỡng vị Pragmatical Sanction xinh đẹp tuyệt trần làm vợ ngài, với chuỗi hạt mân côi dài hay tràng hạt bằng gỗ mun lủng lẳng trên một dải ruy băng màu trời rộng bản. Người chân chất này đã đứng ra hòa giải, dàn xếp và phân xử cho biết bao nhiêu vụ bất đồng, tranh chấp và kiện tụng nhiều hơn cả số lượng vụ việc đã được giải quyết, phán quyết và kết thúc trong suốt thời gian đó tại toàn bộ cung điện Poictiers, tại phiên tòa Montmorillon, và tại tòa thị chính của vùng Partenay cổ kính. Bản tính hòa hợp này đã mang lại cho ông sự kính trọng cùng uy tín to lớn, thế lực, quyền lực và ảnh hưởng khắp các vùng lân cận như Chauvigny, Nouaille, Leguge, Vivonne, Mezeaux, Estables, cùng các thị trấn, làng mạc và xóm nhỏ xung quanh khác. Mọi cuộc tranh cãi của họ đều được ông dẹp yên; ông chấm dứt những vụ kiện tụng cãi cọ và tranh chấp đôi co của họ. Nhờ lời khuyên và sự hướng dẫn của ông, các thỏa thuận và sự hòa giải được thiết lập vững chắc chẳng kém gì phán quyết của một vị thẩm phán tối cao, dẫu thực ra ông chẳng phải là thẩm phán gì sất, mà chỉ là một người vô cùng ngay thẳng, như các ngài có thể dễ dàng hiểu được — arg. in l. sed si unius. ff. de jure-jur. et de verbis obligatoriis l. continuus. Chẳng có con lợn nào bị giết trong phạm vi ba giáo xứ quanh ông mà ông không được phần lòng dèo và dồi. Gần như ngày nào ông cũng được mời dự tiệc cưới, lễ rửa tội, tiệc mừng phụ nữ vừa sinh xong hoặc lễ lên nhà thờ của sản phụ, lễ kỷ niệm ngày sinh nhật, tiệc tùng vui vẻ của các bà đỡ, hay cách khác là đến một quán rượu ngon lành nào đó để đứng ra hòa giải và dàn xếp giữa những kẻ đang bất hòa và cãi cọ với nhau. Hãy chú ý những gì tôi nói đây; bởi vì chưa bao giờ ông dàn xếp và hòa giải một bất hòa giữa hai kẻ đang xung khắc mà lại không lập tức khiến họ đồng ý uống chung một ly như một bằng chứng, biểu tượng chắc chắn và không thể sai lầm của một sự hòa giải hoàn hảo và khăng khít, là dấu hiệu của tình bằng hữu chân thành, vững bền và là biểu trưng thích đáng cho niềm vui cùng sự hoan hỉ mới mẻ sẽ nối tiếp theo sau đó — Ut not. per (Doct.) ff. de peric. et com. rei vend. l. 1.

Ông có một người con trai tên là Tenot Dandin, một gã trai trẻ vạm vỡ, tráng kiện, nhanh nhẹn và ngổ ngáo, lạy Chúa tôi! Gã này cũng bắt chước người cha chuyên làm sứ giả hòa bình của mình, từng muốn dấn thân và nhúng tay vào việc dàn xếp bất hòa và phán quyết tranh chấp giữa những bên kiện tụng đang cãi vã và bất đồng; như các ngài đã biết,

Saepe solet similis esse patri.

Et sequitur leviter filia matris iter.

Ut ait gloss. 6, quaest. 1. c. Si quis. gloss. de cons. dist. 5. c. 2. fin. et est. not. per Doct. cod. de impub. et aliis substit. l. ult. et l. legitime. ff. de stat. hom. gloss. in l. quod si nolit. ff. de aedil. edict. l. quisquis c. ad leg. Jul. Majest. Excipio filios a Moniali susceptos ex Monacho. per glos. in c. impudicas. 27. quaestione. 1. Và với sự tự tin rằng mình sẽ không gặp kết quả tồi tệ hơn cha, hắn đã tự gán cho mình danh hiệu "Kẻ dẹp yên tranh chấp pháp lý". Trong những cuộc thương lượng hòa giải ấy, hắn cũng tỏ ra vô cùng hăng hái và cảnh giác — bởi vì,

Vigilantibus jura subveniunt. ex l. pupillus. ff. quae in fraud. cred. et ibid. l. non enim. et instit. in prooem.— rằng khi hắn đã đánh hơi, nghe ngóng và hiểu rõ ngọn ngành — ut ff. si quando paup. fec. l. Agaso. gloss. in verb. olfecit, id est, nasum ad culum posuit — và phát hiện ra bất cứ đâu trong vùng có vấn đề pháp lý tranh chấp, hắn liền lập tức chõ lời khuyên vào, chen chân đưa ra ý kiến của mình một cách sỗ sàng đến mức chẳng ngần ngại gì việc nhận lời và đứng ra phán quyết vụ việc, dù nó có khó khăn đến đâu đi nữa, để làm vừa lòng và thỏa mãn cả hai bên. Sách có câu, Qui non laborat non manducat; cùng với đoạn gl. ff. de damn. infect. l. quamvis, và Currere plus que le pas vetulam compellit egestas. gloss. ff. de lib. agnosc. l. si quis. pro qua facit. l. si plures. c. de cond. incert. Nhưng sự bất hạnh của hắn trong việc này lại lớn đến mức, dẫu cho bất hòa có nhỏ đến đâu mà các ngài có thể tưởng tượng được, hắn chưa từng dàn xếp thành công vụ nào; thay vì hòa giải những kẻ đang xung khắc, hắn lại kích động, chọc tức và làm họ căm phẫn đến mức thù hằn nhau sâu sắc hơn bao giờ hết. Chắc hẳn các ngài đều biết,

Sermo datur cunctis, animi sapientia paucis.

Gl. ff. de alien. jud. mut. caus. fa. lib. 2. Điều này tạo cơ hội cho những chủ quán rượu, người rót rượu và chủ tửu quán ở Semerve được dịp nói rằng, dưới thời của hắn, suốt cả một năm trời họ bán không được nhiều rượu hòa giải — vì họ thích gọi thứ rượu ngon Leguge ấy là như vậy — bằng số lượng mà họ bán được chỉ trong nửa giờ đồng hồ dưới thời cha hắn.

Không lâu sau đó, có chuyện xảy ra là hắn đã đến than thở rất thảm thiết với cha mình, quy trách nhiệm cho sự thất bại trong các nỗ lực hòa giải của bản thân là do tính cách ngoan cố, bướng bỉnh, khó chiều, trái tính trái nết và thụt lùi của người đời thời bấy giờ; hắn thẳng thừng, táo tợn và vô lễ trách móc rằng, giả sử chỉ trước đó hai mươi năm mà thiên hạ đã ương ngạnh, cố chấp, ngoan cố, bất trị và lệch lạc đủ đường như hiện tại, thì cha hắn chắc chắn đã chẳng thể giành được và thâu tóm danh hiệu "Kẻ dẹp yên tranh chấp" một cách chắc chắn, trọn vẹn và không thể lay chuyển như thế. Khi làm điều đó, Tenot đã phạm tội nặng chống lại luật pháp vốn cấm con cái chỉ trích hành động của cha mẹ; per gl. et Bart. l. 3. paragr. si quis. ff. de cond. ob caus. et authent. de nupt. par. sed quod sancitum. col. 4. Nghe vậy, người cha già đáng kính liền đáp lại thế này: Con trai Dandin của ta ạ, khi ngài Don Oportet xuất hiện, đó là con đường ta buộc phải bước theo, gl. c. de appell. l. eos etiam. Bởi vì con đường con đi không phải là lối dẫn đến cối xay của thợ chà vải, cũng chẳng có chỗ nào trên đó là nơi con thỏ từng ẩn náu. Con không có kỹ năng và sự khéo léo để dàn xếp và giải quyết các bất hòa. Tại sao? Bởi vì con can thiệp vào chúng từ giai đoạn khởi đầu, khi sự việc còn ở thủa lọt lòng và chớm nở, lúc chúng còn non nớt, sống sượng và khó tiêu hóa. Trong khi đó, ta biết cách xử lý và dàn xếp tất cả chúng một cách khéo léo và gọn gàng. Tại sao? Bởi vì ta đón lấy chúng vào lúc chúng đã suy tàn, khi chúng đã cai sữa, và lúc mọi chuyện đã được tiêu hóa tương đối ổn thỏa. Sách Chú giải có câu:

Dulcior est fructus post multa pericula ductus.

L. non moriturus. c. de contrahend. et committ. stip. Con đã từng nghe câu tục ngữ bình dân rằng: "Phúc cho vị lương y nào được mời đến khi bệnh tình đã thuyên giảm" hay chưa? Bởi vì khi căn bệnh đã đến thời kỳ đỉnh điểm thì nó đang trên đà suy giảm, và đi dần đến hồi kết, dẫu cho thầy thuốc có không thèm đến để chữa trị đi chăng nữa; nhờ đó, dẫu cho tự nhiên hoàn toàn làm thay công việc, ông ta vẫn cuỗm lấy trọn vẹn vinh quang và lời ca tụng. Những đương sự của ta cũng vậy, trước khi ta nhúng tay đưa ra phán quyết để hòa giải họ, họ đã bắt đầu kiệt sức vì tranh chấp. Hơi nóng của sự cãi vã đã giảm đi rất nhiều, và khi lùi bước khỏi cuộc chiến trước đây, bản thân họ đã tự nghiêng về một sự thỏa thuận vững chắc cho những bất hòa của mình; bởi vì đã cạn kiệt nhiên liệu cho ngọn lửa hận thù rực cháy và sự tranh cãi giận hờn mà tầng lớp luật sư cấp thấp chính là kẻ châm ngòi. Nghĩa là, túi tiền của họ đã nhẵn thín, họ chẳng còn một đồng xu dính túi, chẳng còn lấy một xu trong bao để thuê mướn và theo đuổi kiện tụng nữa.

Deficiente pecu, deficit omne, nia.

Lúc đó chẳng còn thiếu thứ gì ngoài một kẻ đứng ra làm phù dâu, kẻ môi giới cãi vã, kẻ dắt mối hay trung gian, người mà bằng sự khéo léo của mình sẽ là kẻ đầu tiên gợi ý về một thỏa thuận, nhằm cứu cho cả đôi bên khỏi nỗi hổ thẹn tai hại và tồi tệ mà người ta không thể tránh khỏi điều tiếng khi có kẻ nói rằng anh ta là người đầu tiên chịu nhún nhường và mở lời về một sự hòa giải, và do đó, vì vụ kiện của mình chẳng ra gì và biết rõ gót chân Achilles của mình ở đâu, anh ta đành phải phá băng và vội vã dọn đường để đi đến một cuộc thương lượng thân thiện và hòa ái. Ấy là lúc ta xuất hiện đúng lúc như món dồi trong bữa tiệc, hỡi Dandin con ta, và mỡ lợn muối xổi ăn với đậu luộc cũng chẳng ngon bằng phán quyết của ta khi ấy đối với họ. Đó chính là vận may, mối lợi và phúc phận của ta. Ta bảo con thế này, hỡi cậu con trai vui tính Dandin của ta, bằng quy tắc và phương pháp này, ta có thể thiết lập một nền hòa bình vững chắc, hoặc ít nhất là đình chiến và ký hiệp ước ngưng bắn trong nhiều năm tới giữa Đại vương và nước Cộng hòa Venice, giữa Hoàng đế và các Bang Thụy Sĩ, giữa người Anh và người Scotland, và giữa Giáo hoàng với người dân Ferrara. Ta có nên tiến xa hơn nữa không? Phải, có Chúa chứng giám, giữa người Thổ và người Sophy, giữa người Tartar và người Muscoviter. Hãy chú ý kỹ những điều ta sắp bảo con đây. Ta sẽ chớp lấy đúng cái khoảnh khắc mà cả đôi bên đều đã mệt mỏi và chán ngấy việc chiến tranh, khi họ đã vét sạch kho tàng và két sắt của chính mình, rút cạn túi tiền và bao tải của thần dân, bán và cầm cố lãnh địa cùng tài sản thừa kế của tổ tiên, đồng thời tàn phá, tiêu xài và ngốn sạch quân lương, vật dụng, lương thực và nhu yếu phẩm cần thiết để tiếp tục một chiến dịch quân sự. Đến lúc đó, ta dám cá với Chúa, hoặc với Mẹ Ngài, dẫu họ muốn hay không, bất chấp mọi sự chống đối, họ cũng buộc phải có chút thời gian nghỉ ngơi và thở dốc để kìm hãm cơn cuồng nộ tàn độc của những dã tâm đầy tham vọng. Đó chính là giáo lý trong Gl. 37. d. c. si quando.

Odero, si potero; si non, invitus amabo.