Có không ít kịch nói đã được chuyển thể thành các loại hình kịch địa phương. Ngược lại, các chương trình kịch hát chuyển thể thành kịch nói thì vẫn chưa nhiều. Để kế thừa truyền thống, phát huy phong cách dân tộc, chúng ta đương nhiên nên tiến hành thử nghiệm như thế này. Không thử nghiệm thì khó mà nhận ra khó khăn nằm ở đâu.
Gần đây, tôi đã thử chuyển thể vở Xuyên kịch Hà Châu Phối thành kịch nói. Liệu có thể đem lên sân khấu hay không, việc biểu diễn có thành công hay không, tôi đều không biết. Thế nhưng, tôi đã thu được một chút "lời kinh nghiệm", xin viết ra đây.
Một, khi tôi vừa có ý định thực hiện thử nghiệm này, liền nghĩ rằng: Về mặt đan xen tình tiết, kịch nói có thể tập trung hơn, cô đọng hơn. Tôi phải dùng điểm này để vượt qua kịch hát. Điều này đã làm được: Vở Xuyên kịch Hà Châu Phối có mười cảnh, tôi đã rút gọn lại thành sáu cảnh.
Thế nhưng, ở đây không phải là không có vấn đề. Những cảnh chuyển trong kịch hát có tác dụng khá lớn, nó vừa có thể giải thích sự thay đổi của cốt truyện một cách cực kỳ đơn giản, lại vừa có lúc sinh động có tiếng có hình. Ví dụ như: Trên sân khấu có một gia đình đang chạy nạn, mà cướp hoặc binh lính địch đã đến, cả nhà bèn quay mặt vào trong đứng yên, cướp hoặc binh lính địch ào ạt xông lên, rồi trong tiếng chiêng trống inh ỏi vội vã đi xuống. Màn chuyển cảnh này vừa gia cố cốt truyện, lại vừa có âm thanh hình ảnh. Kịch nói không có sự thuận tiện này. Kịch nói có thể dùng hiệu quả âm thanh ánh sáng để thay thế cảnh chuyển, nhưng không thể tươi tắn và sinh động như cảnh chuyển.
Kịch hát có thể thi triển kỹ nghệ trong các màn chuyển cảnh, như bước nhảy sải dài hay cưỡi ngựa giả, thậm chí là ngã ngửa (thương bối) hoặc lộn nhào (điếu mao), vốn không có cốt truyện nhưng lại dùng kỹ nghệ để giành lấy tiếng vỗ tay. Kịch nói lại không có sự thuận tiện này.
Đương nhiên, các cảnh chuyển trong kịch hát không phải đều như vậy, có đôi khi tuy gánh vác trách nhiệm giải thích cốt truyện, nhưng lại rườm rà yếu ớt, chỉ nghe tiếng chiêng trống vang lên, mà chẳng thấy kịch xuất hiện.
Kịch nói vì muốn tập trung nên có thể lược bỏ những màn chuyển cảnh rườm rà yếu ớt, đây là một điểm lợi. Nhưng lại khó vận dụng những màn chuyển cảnh ngắn gọn mà mạnh mẽ ấy, càng không thể thi triển kỹ nghệ trong các màn chuyển cảnh, đây là một điểm mất. Được mất bù trừ, chỉ có thể xem là thu chi hòa vốn. Khi chuyển thể Hà Châu Phối, tôi chỉ lo chú trọng sự tập trung, mà không dám mạo hiểm tận dụng các màn chuyển cảnh. Có nên tận dụng nó hay không, và tận dụng nó như thế nào, tôi xem đây là một vấn đề và đặt ra ở đây.
Hai, lúc chuyển thể, tôi đã thay đổi một số tình tiết. Tôi nghĩ thế này: Vở Xuyên kịch Hà Châu Phối đã dám mạnh dạn sửa đổi kịch bản cũ, tại sao tôi lại không thể sửa đổi tiếp? Thế nhưng, đây là chuyển thể, hay là mượn đề tài để sáng tạo lại? Đây lại là một vấn đề.
Trong vở kịch gốc, nhà họ Kim và nhà họ Hoàng đều vì loạn lạc mà phải lưu vong, tôi không muốn dùng những yếu tố bên ngoài như thế để thúc đẩy sự phát triển của cốt truyện, cho nên đã đổi thành: Viên ngoại họ Hoàng đến cầu thân, vốn dĩ là để thôn tính sản nghiệp nhà họ Kim, mà sau khi kết hôn lại đuổi cả Kim Tam Quan lẫn Trinh Phượng ra ngoài, chiếm đoạt tài sản. Làm như thế, vừa có thể làm nổi bật sự phát triển hữu cơ của cốt truyện, lại vừa tăng thêm một tầng ý nghĩa cá lớn nuốt cá bé. Sự thay đổi này không nhỏ.
Sự thay đổi lớn hơn nữa chính là việc Hà Châu Phối kết đôi với Triệu Vượng — kịch bản gốc là nàng gả cho trạng nguyên. Đây là một sự thay đổi rất lớn!
Có nên thay đổi như vậy hay không?
Đương nhiên, việc sắp xếp trước sau của kịch bản đều hợp lý hợp tình, cốt truyện phát triển nước chảy thành sông, không thể khác được, thì việc thay đổi, cho dù là thay đổi lớn đi nữa, cũng là điều có thể. Thế nhưng, nếu không cẩn thận, sẽ dễ lấy ý nghĩ thời nay áp đặt vào thời xưa, nhét bừa những tư tưởng tình cảm mà người xưa không có, không thể có vào, như vậy thì không đúng lắm. Hơn nữa, cốt truyện của một vở kịch, thường được quyết định bởi mạch suy nghĩ của tác giả và nguyện vọng của nhân dân đương thời. Nếu cốt truyện bị thay đổi quá lớn, liệu có còn giữ được nguyện vọng ngây thơ của người xưa hay không? Viên ngoại họ Hoàng nuốt chửng con cá nhỏ hơn là Kim Tam Quan vốn từ xưa đã có, có thể giải thích được. Hà Châu Phối kết đôi với Triệu Vượng liệu có thỏa đáng như vậy không? Tôi vẫn chưa nói rõ được. Cũng xin xem đây là một vấn đề và đặt ra ở đây vậy!
Ba, không biết người khác thế nào, bản thân tôi có thói quen này: Đi xem kịch hát, tôi luôn hy vọng được nghe những khúc ca hay, nhìn thấy công phu thực thụ của các diễn viên — tốt nhất là có vài ngón nghề tuyệt đỉnh. Còn khi đi xem kịch nói, tôi biết diễn viên vừa không hát, cũng không hất tóc, múa lông gà trống; tôi chỉ hy vọng thu được sự gợi mở về tư tưởng từ trong vở kịch. Điều này không có nghĩa là tôi coi thường tính tư tưởng của kịch hát hay kỹ năng biểu diễn của kịch nói, chỉ là điểm chú ý có đôi chút khác biệt mà thôi. Thế nhưng, trong quá trình chuyển thể kịch hát thành kịch nói, điểm khác biệt này đã mang lại cho tôi không ít khó khăn.
Tôi là muốn chuyển thể một vở kịch hát thành kịch nói. Chiếu theo thói quen đã nói ở trên, tôi đương nhiên tự yêu cầu tác phẩm chuyển thể của mình phải có tính tư tưởng tương đối mạnh, chứ không yêu cầu các diễn viên phải bước đi hình vuông hay múa cánh mũ sa. Thế nhưng, làm thế nào để tăng cường tính tư tưởng? Ở một số chương trình kịch hát, chỉ cần tổ chức thật tốt phần âm nhạc, ca hát, múa vũ, đan xen, v.v., là đã có thể trở thành một vở kịch náo nhiệt, tính tư tưởng không quá mãnh liệt cũng không sao cả. (Có rất nhiều chương trình kịch hát có cả tính tư tưởng và tính nghệ thuật đều rất cao). Vậy thì, đem xóa bỏ hết âm nhạc ca hát v.v., biến thành kịch nói, tôi biết đi đâu tìm thêm nhiều tính tư tưởng để bổ sung đây? Dựa vào chút bản lĩnh cỏn con của tôi, quả thật khó mà đảm đương nổi. Nếu không làm theo cách này, thì vừa không có ca múa, lại vừa có tư tưởng nhạt nhòa bình thường, có cũng được mà không có cũng chẳng sao, chuyển thể nó để làm gì? Nếu nỗ lực làm theo cách này, lại sợ sửa tới sửa lui, mặt mày thay đổi hoàn toàn, chẳng còn dính dáng gì đến bản gốc kịch hát nữa, thì sao có thể gọi là chuyển thể? Đúng vậy, ngay cả việc viết lời thoại cũng bị tình trạng lo trước quên sau thế này, không biết phải làm sao cho phải. Khi tôi đặt bút viết lời thoại, bên tai cứ văng vẳng tiếng chiêng trống, tiếng hát bè và tiếng hát của Xuyên kịch. Ngôn ngữ của tôi không kìm được lại phỏng theo những lời thoại và lời ca cũ. "Ây da trạng nguyên ơi!", "Có việc gì hoảng hốt?", "Khoan đã!"... cứ liên tục văng vẳng bên tai tôi, rồi cũng thuận tay rơi lên giấy. Thế nên, lời thoại thiên về tuân theo lối cổ thì thừa, mà sự tươi mới thì thiếu. Có những nơi vẫn pha trộn cả cũ lẫn mới, rất không đồng nhất. Để khắc phục tệ nạn này, muốn dứt khoát bỏ cũ lấy mới đi, lại sợ lời thoại quá mới, đánh mất hương vị vốn có của kịch hát. Loại lời thoại này rốt cuộc nên viết thế nào đây? Là nên hoàn toàn cũ, hay là nên hoàn toàn mới? Nếu pha trộn cũ mới là hay nhất, thì tỷ lệ từ ngữ cũ và mới thế nào mới xem là thích hợp? Tôi không biết. Nếu cứ viết đại, chẳng ra ngô ra khoai, tuyệt đối không phải là thượng sách!
Hình tượng và động tác của nhân vật cũng gặp khó khăn tương tự: Lấy nhân vật hề (chấn kịch) mà nói đi, tôi cứ nghĩ mãi đến người bôi miếng đậu hũ trên mũi, mà không tài nào nghĩ ra nếu đặt anh ta vào kịch nói thì nên có bộ dáng gì. Nhân vật hề trong kịch hát, chỉ dựa vào trang phục, cách hóa trang của anh ta (hoặc cô ta), vừa lộ diện là đã gây cười. Nhân vật hề trong kịch nói có sự thuận tiện này không? Nếu quá mức rập khuôn theo lối cũ ấy, e rằng sẽ trở thành một nhân vật hề kịch nói giảm chất lượng — người bôi miếng đậu hũ đi ra, mà lại không có chiêng trống, cũng chẳng ca hát. Nếu tạo ra cái mới, lại không nắm chắc! Không nắm bắt được hình tượng nhất định, mà muốn tính cách rành mạch thì quả thực hơi khó khăn.
Điểm khó giải quyết nhất là: Trong kịch hát, đến thời điểm, diễn viên cất giọng bắt nhịp, chỉ cần hát hay, vở kịch liền được đẩy lên cao, trên sân khấu một khúc cao ca, dưới sân khấu gật đầu thầm khen ngợi. Kịch nói thì khó xử lý rồi, nếu dùng những đoạn ngâm thơ dài để thay thế cho ca hát, thỉnh thoảng dùng một lần thì không sao; nhưng nếu lặp đi lặp lại nhiều lần, e là sẽ thất bại. Đổi sang dùng những đoạn đối thoại dài cũng có nguy cơ. Nói như vậy, thì bắt buộc phải thêm thắt những cái mới vào. Thế nhưng, thêm cái gì đây? Lấy vở Xuyên kịch Hà Châu Phối mà nói, tôi cảm thấy không khí hài hước của nó vẫn chưa đủ lắm, thế là tôi ra tay từ điểm này, khiến cho Kim Tam Quan trở nên lố bịch hoàn toàn, hơn nữa còn biến tiểu thư thành kẻ vừa béo vừa ngốc, thậm chí còn thêm chút động tác buồn cười cho tiểu sinh, để nhằm tăng cường không khí hài hước. Làm như vậy đúng hay sai, tạm thời chưa bàn đến. Quan trọng hơn là: Vở Xuyên kịch Hà Châu Phối là tác phẩm mới được chỉnh sửa gần đây, cho nên vẫn còn một số điểm chưa chín muồi. Giả sử đó là một vở kịch hát đã chín muồi, thì phải làm sao đây? Ví dụ như, chuyển thể vở Kinh kịch Đả Ngư Sát Gia thành kịch nói chẳng hạn. Xung đột kịch tính của nó rất mãnh liệt, tính cách nhân vật vô cùng rành mạch, các màn kịch dồn dập, giọng hát cửa miệng người người nhớ, tư thế múa chèo thuyền và neo đậu lại vô cùng đẹp đẽ. Cái này phải chuyển thể thế nào đây? Nói đến đây, e rằng công việc chuyển thể kiểu này vẫn nên là sự sáng tạo lại, chứ không thể cứ thuận theo cây sào mà trèo lên; trèo như thế thì chẳng ra ngô ra khoai đâu. Thử nghĩ xem, lột bỏ trang phục, cách hóa trang của Tiêu Ân, Quế Anh và ông giáo viên v.v., hơn nữa lại không hát, cũng không múa, cứ bày cái khung cốt truyện ban đầu lên sân khấu, thì làm sao có thể thành kịch được? Giữa hai hình thức kịch hát và kịch nói tồn tại một khoảng cách khá lớn! Theo tôi thấy, kịch nói được chuyển thể từ kịch hát, đương nhiên phải tiếp thu một cách thích đáng những điểm hay trong kịch hát, mà chủ yếu là phải sáng tạo lại. Bằng không, kịch nói chuyển thể sẽ không có cách nào vượt qua được kịch bản cũ ban đầu. Công việc này vừa phải làm tròn sự kết hợp giữa cũ và mới, lại vừa phải thi thố tài năng, phát huy hết điểm mạnh của mỗi bên. Tuyệt đối đừng từ bỏ điểm mạnh của chính mình!
Không ra tay làm, thì không biết khó khăn nằm ở đâu, cũng từ đó mà không có cách nào khắc phục khó khăn. Lúc trước, tôi không ngờ sẽ gặp phải nhiều vấn đề đến thế — ngôn ngữ, hình tượng nhân vật, sự đan xen... v.v. Vừa ra tay làm, tôi liền trở tay không kịp. Mục đích của chút "lời kinh nghiệm" này, chủ yếu là hy vọng mọi người chỉ giáo, để có thể tiến hành thử nghiệm tốt hơn, ít đi đường vòng hơn.